“Pusaaa! Pusaaa!” impulikkaaw ni Lola Nana idinto ta inyablatna iti bukotko ti aklo a pangkiwkiwarna iti ab-abrawenna a marunggay. “Ti anak ti diablonattoy ta agsammak!”

Inalistuak a tinaray ti bangir nga igid ti lamisaan. Nadalapusko ti malukong a pampamguonganna ket natinnag iti datar. Saan a naburak ngem nagayus ti nagyanna iti baet dagiti napagaabay a natistis a goma ti trak a pannakadatar ti abongmi. Naibbatak met ti ammalko a galunggong ket naitipon iti siit ti bugguong.

“Ngiawww. Ngiawww,” insangitko ti naglaok a sakit ken bisinko. Taokayo la nga agpayso, insangit pay ti kaunggak.

“Ania dayta, Nana?” intaliaw ni Tatang Barok a mangsualsualit iti goma ti trak a takupanna ti bettakna.

“Daytoy man pusayon, a, nga agbibisin,” inlaaw ti baket. “Intarayna man ‘tay maysa a galunggongen. Diyonto pay la ngamin mapan ibelleng.”

“Ket diyo la masiputanen,” intakder met ni Inang Basang a mangpaspasuso ken ni Bibi ti panangbabalawna iti baket “Napan ko nga’d idi inbelleng sadiay ili ngem nagsubli met.” Immasideg iti nagkumegak a suli ket kinusayannak. Ibaddeknak pay koma ngem nakaasidegen ni Myan ket inubbanak.

“Diyo la kaasianen,” inririna idinto nga immudomodna ti rupana iti tres kolores a buokko. “Abus man pay ta aglinlinasinen ti duri ken dagiti paragpagna iti kakuttongna.”

“Saanmo a bisongen ket makaangkit kano dayta buokna,” inyunget ni Tata Barok.

Inyadayo ni Myan ti rupana iti bagik ngem nagtalinaed a siuubba kaniak bayat ti panangap-aprosna iti ulo ken bukotko. Impalawlawko ti panagkitak iti pagtaenganmi bayat ti panangim-imasko kadagiti ap-apros ni Myan. Nagatep daytoy abong-abong iti labig.

Nadataran iti napagsasaip a naukrad a goma ti trak. Nadidingan ti kaguduana iti naglalaok a daan a galba, plywood, tabla ken adda pay karton.  Awan diding ti paset a pagtakupan iti ligay. Naipatakder ti talyer iti kataltalonan nga igid ti highway. Ammok nga asidegkami laeng iti ili agsipud ta saanak a nayaw-awan idi napannak inbelleng ni Inang Basang sadiay ili.

Siak ti maikanem nga agindeg ditoy abong-abongmi agsipud ta nain-inutkon a sinda dagidi kabbalaymi a nagnaganan idi ni Lola Nana iti Seniorita. Kabaketanmi ni Lola Nana.

Saanko nga ammo ta no ni Myan ti mangawag kenkuana ket Lola idinto a no da Tata Barok ken ni Inang Basang ket Nana. Isu a no siak ti mangawag kenkuana ket kompleto a Lola Nana. Ngem saannnan sa met a maawatan ta dinak met nukua sungsungbatan. Napipia ni Myan ta uray saankami unay nga agkinnaawatan ket kasasaonak.

Barok met ti pangawag ni Lola Nana ken ni Tatang Barok. Tatang met ti awag kenkuana ni Myan isu a Tatang Barok metten ti awagko kenkuana. Anak kano ni Lola Nana ni Tatang Barok.

Inang ti awag ni Myan ken ni nanangna ngem Basang no ni Lola Nana ti mangawag isu nga Inang Basang ti awagko kenkuana. Ngem kas kadagiti dadduma a kabbalayko, saandak met a maawatan. Manugang kano ni Lola Nana ni Inang Basang.

Ammok nga agassawa da Tatang Barok ken Inang Basang agsipud ta makitkitak nukua nga agkakaulesda iti abut-abut. Annakda da Myan ken ni Bibi.

“Dimo met ngamin itugot ‘ta pusa a projectmo iti science, ‘ya?” dinamag ni Tatang Barok ken ni Myan idinto a sinindianna ti panglutona iti naipaipitnan a goma.

“Huh,” immisugsog ni Myan. “Saanko la ketdi a kayat a maiyadayo kaniak ni angngingiw.”

“Wen, a, ngem bumabanton, a, ti gred mo. Di met lumablabanka a para balidikturyan aya?”

“Uray saanak nga agbalediktoryan no saanko la ketdi a mapukaw ‘toy pusak,” immisugsog ni Myan ket immudomodna manen ti rupana iti bakrangko.

“Saanmo a bisongen kunak ngad ket!” Intupak ni Tatang Barok ti rim ti taktakupanna a ligay. “Madamdama pak-olak ta anakkidiablotta a pusa!”

“Mangantayon,” inyawag ni Lola Nana manipud iti paglutlutuanna a pannakakosina ti vulcanizing shop.

“Inka agbuggon Myan ta mangantayon,” inyawag ni Lola Nana manipud iti paglutlutuanna a pannakakosina ti vulcanizing shop.

Dagus nga inibbatannak ni Myan ket kinawkawna lattan ti danum iti napisi a dram a pagipalpaltawanda iti goma no sapulenda ti pasetna nga ayan ti bettak. Naggidigidak iti gurongna bayat ti panagturongmi iti panganan.

Linawlaw dagiti agkakabbalay ti agarup kuadrado a lamisaan. Nagsango da Lola Nana ken ni Myan. Nagsango met da Tatang Barok ken ni Inang Basang a nangiragpin ken ni Bibi. Ngirawak met a ngiraw iti babaenda bayat ti panaggidigidko kadagiti gurgurongda.

Simmalpaak iti pingir ti bangko a nagtugawan ni Tatang Barok ket siniimko dagiti nakaparabaw iti lamisaan.Tallo dagiti nakaidda a galunggong iti plastic a plato. Maysa kadagitoy daytay intarayko ngem naibbatak itay inablatannak ni Lola Nana. Binaliwan nga inprito no Lola Nana itay mapidutna. Naipatengnga met lattan ti kaserola a nagyanan ti inapuy. Kinaabayna ti nangisit a kaldero a naglaon iti nagdigo a marunggay. Addan nagyan ti pinggan a sangsanguen  ni Lola Nana. Inapuy met laeng ngem nalanit a ngumisit.

“Pagsasaggaysaanyo latta dagita dyi-dyin ta bagik latta daytoy inapuy nga inkirogko iti nagprituakon,” kinuna ni Lola Nana. Diniguanna ti labayna ket daddadakkelen ngem ti ulok dagiti kammetna.

Insagpatko met dagiti kamaunak iti iking ti lamisaan ngem siaalisto ni Tatang Barok a nangisikil iti ulok.

“Sassss,” inyayug ni Myan ket intinnagna ti ipus ti galunggong a dinagusko met a tinapuakan a sinikbab.

“An’a ti pangitedam ita ipus ket nagsarangsang,” inyunget ni Inang Basang ket uray la a nagnguraab ni Bibi iti pannakakigtotna.

“Uray saanak nga agsida no agsida la ketdi ni angngingiw,” immisugsog ni Myan.

Ni laeng Myan ti mangaw-awag kaniak iti angngingiw. Ad-adda a pusa ti awag kaniak dagiti dadduma a kabbalayko nupay ammoda la nguruden a kabutengko dayta a naganko.

“Agurayka ta iyaramidak iti kanenna,” kinuna ni Tatang Barok ket ingngulana ti ngarngarebngebenna a siit ken ulo. Inkiwarna iti inapuy kalpasanna.

Daytoy ti saanko a maawatan kadagiti kabbalayko. No agbulontarioak a mangala iti kanek ket kabilendak. Ngem pakanendak met no manganda. Uray nalpasdan a naisakmol ket ipakanda pay laeng kaniak. Naimas met latta ketdi. Isu siguro a nakaam-amoak kadakuada agsipud ta ipapaunegko dagiti nalpasdan a nginalngal. Taokayo la nga agpayso, iyum-umbi met latta nukuan ti kaunggak.

“Hasss,” insawaw ni Tatang Barok idinto a tinurongna ti pamakpakananda kaniak a sabsabot. Siaalistoak metten a simmurot. Impalagip ngamin ti garadugod ti tianko a ti laeng nagyanna ket daytay inted kaniak ni Myan nga ipus ti galunggong ken daydi nasimpuak nga alutiit iti baet dagiti napagsusukot a goma idi rabii. Saandak nga inpigisan iti almusarda itay a sagduduada a pandesal. Nailibasko ketdi a dinildilan ti nangprituannda iti kakaisuna nga itlog a nagpipigisanda.

Inkusaynak ni Tatang Barok idi aggidigidak iti gurongna.

Pakanennak met laeng, kabilennak pay, insaning-i ti kaunggak ngem dinagusko nga inamil-amil ti inkargana iti sabsabot. Taokayo la nga agpayso, nagliteng iti tuktokko.

Impaklebko ti nagpalpa iti rabaw dagiti napagsusukot a goma idi malpasak a mangan. Tulungak koma itay ni Myan nga aginnaw babaen ti panangdilpatko kadagiti plato ngem sinaywannak ketdin ni Lola Nana iti danum.

Maalakon ti turogko idi adda agsardeng a motorsiklo.

“’Tay kolektor iti koriente,” inkalbit ni Inang Basang ken ni Tatang Barok a mayat ti paingatna.

“Umaymo man basaen Myan ket saanko a makita,” impukkaw ni Tatang Barok idinto nga impayapayna ti papel nga inyawat ti kolektor.

“Five Hundred Twenty, ‘Tang,” kinuna ni Myan idi mapalabsanna ti papel.

“Umaykaminton agbayad idiay opisina, Pari,” intaliaw ti Tatang Barok iti kolektor.

“Umanay met dayta nasapulanen, a, “insennaay ni Tatang Barok idi makapanaw ti kolektor. “Ngem awan met bagas a para malemen. Ditay met masierto no adda umay agpatrabaho ita leppas ti pangngaldaw.”

“Apay a kunam a saanmo a makita daytoy collection slip ‘Tang ket makitam met ti barekbek ti bettak a goma no maipaltaw iti danum,” intangad ni Myan iti amana.

“Sabali met daydiay, a,” ingngernger ketdin ni Tatang Barok a bulonna ti limmikod. Napan nagindayon iti tinapiasan ken inbitinna a goma.

“Ti la ngamin, madamdamagmo!” paarasaas nga inyunget ni Inang Basang. “Ammom la ngaruden a saanna nga ammo ti agbasa ken agsurat!”

Naisardengko ti panagam-ammusayko iti dayta a nangngegko. Agpadakami gayam, nakunak iti kaunggak.

Agpayso nga awanenen ti immay pay nagpa-volcanize kalpasan ti pangngaldaw. Inkayonen ni Tatang Barok ti naturog iti indayon.

Apay ngata a maganasanda ti agindayon ket nagbuteng, dinamagko iti bagik. Adda ngamin dagiti gundaway nga iyindayonnak met ni Myan ngem dagusek nukua ti tumapuak.

Maganasak laeng ti agindayon no kasdiay nga ubbaennak ni Myan bayat ti panagin-indayonna.

Makomikomak a mangsibsiblok kadagiti umulog nga alutiit iti dayta a sumipnget idi dumteng ti dua a lallaki.

“Myan,” impukkaw ni Tatang Barok bayat ti panangkautna iti kahon a pagipispisokanna iti pagbayad dagiti agpa-volcanize. “Inka man gumatang iti kuatro kantos ken lalat a pulutan?”

Nariribukan manen ti panunotko. Saan a nagbayad iti koryente ta igatangda pay laeng iti bagas ti pagbayadda koma. Ngem ita ta adda sangailina ket igatangna metten iti arak? Taokayo la nga agpayso, imbabalaw ti kaunggak.

Impaklebko ti nangbuya kada Tatang Barok nga agiinum. Barbareng no puruakandak met iti ngatngatingatenda a lalat.

“Nabayag bassit a saantayon a nagsasango, Pari,” kinuna ti maysa kadagiti sangaili.

“Wen ngarud, Pari,” inkanunong met maysa pay a sangaili.

Ne, agkanaganda gayam, nakunak iti kaunggak.

“Ket idi nagparti tayo iti pusa,” inlagip ni Tatang Barok kalpasan ti panangitangadna iti basona. Nangisakmol iti pulotan kalpasanna.

Dayta laeng ket nagal-aludoyakon a napan kimleb iti pagturturogan da Tatang Barok ken Inang Basang. Nagdugmunak ti butta-buttaw nga ulesda.

Apo, sidaendakto kadi metten dagiti kabbalayko, insangit ti kaunggak. Saanko met ketdi koma a ladingiten no isu ti pakabsuganda. Ngem saankonton, a, ida a makarkarayo.

Saanko nga ammo no kassano ti kapautko iti kasta a kasasaad. Nasingaak nga agpanpanunot idi magutta ti ules a nagdugmonak.

“Pusaaa,” inlaaw ni Inang Basang. “Umadayo ka man ket umian kano dagidiay sangaili!”

Immallatiwak a nagdikkumer iti paladpad ti tawa idinto a binuyak ti ar-aramiden ni Inang Basang. Impaknina ti butta-buttaw nga ules ken ti maburburayrayan a pungan. Idi laeng a masiputak a mangtimpag ken mangpunas iti iddada. Linukatanna ti maysa a karton.

Nangiruar iti napintas a pungan ken ules.

Ne, insiddaaw ti kaunggak. Apay ngata nga an-anusanda daydiay butta-buttaw nga ules ken ti maburburayrayan a pungan idinto ta adda met gayam iduldulinda a nasadia! Taokayo la nga agpayso, nakunak iti nakemko.

Naturog nga agpayso dagiti sangaili iti sipi a pagid-iddaan da Tatang Barok ken ni Inang Basang. Nagkakaatag met da Tatang Barok, Inang Basang ken Bibi iti asideg ti panganan.

Maalak koman ti turogko iti nagiddaak a tugaw idi pagammuan la ta aggabbo da tatang Barok ken Inang Basang. Immuna a gimmabbo ni Inang Basang. Pagammuan akinrabawen ni Tatang Barok. Nagdanagak amangan no mapandaganda ni Bibi.

Ania ngata ti nagapaanda, insiddaaw ti kaunggak. Nalakada man a nagkapia, nakunak pay agsipud ta mayaten ti paurokda bayat ti sinnalikepkepda. Taokayo la nga agpayso, naukunak iti kaunggak.

Agkagkagkagak pay laeng iti maysa a bigat idi adda sumardeng a van iti sango ti talyer.

“Da Dr. Galano,” napan inkalbit ni Inang Basang ken ni Tatang Barok. “’Tay Presidente dita Northern Ilocos University,” innayonna.

Sinabat ni Tatang Barok ti dimsaag a pamutiogen a lakay. Nagmasngaadda a nangsirip iti sirok ti lugan a nakaibitinan ti maysa ligay.

“Saanko a nadlaw a dagus a na-flat ket nai-running flatko,” inkatawa ti doktor. “Kitaem no mabalin pay laeng nga iremedyo.”

Ania, naisardengko ti panagam-ammusayko. Biddut ti doktorado a presidente ti unibersidad, aturen ti saanna nga ammo ti agbasa ken agsurat?

Bimmaba dagiti kinalugan ti doktor bayat a tartarimaanen ni Tatang Barok ti  ligay. Ammok lattan nga asawana ti babai nga adda iggemna a kasla indayon a bassit a nakaipaiddaan ti maladaga a kasta unay ti panangkunotna iti naibotelia a gatas. Kataeb ngata ni Inang Basang ti babai idinto a kataeb met ngata ni Bibi ti ubing a bassit.

 “Myan!” Pagammuan la ta adda nagpukkaw  manipud iti lugan. Siaalisto a dimsaag ti maysa a balasitang a kataeb ngata ni Myan.

 “Sheryl,” maar-arokattot met ni Myan a simmabat.

 “Apay nga addaka ditoy,” impalawlaw ti agnagan iti Sheryl ti panagkitana iti pakabuklan ti abong-abongmi.

“Ditoy ti balaymi,” mababain nga insungbat ni Myan kalpasan ti apagkanito a pannakailabegna.

“Kasano a maturog kayo ditoy,” agarup inlais ni Sheryl.

“Ket agkidem kami, a, balasangko.” Ni Tatang Barok ti simmungbat.

“Sabali daytoy indayonda, ne, Mommy,” inyarikiak ni Sheryl ket tinurongnan ti nakaibitan ti indayon a naaramid manipud iti goma ti trak.

“Apay  nga agam-ammokayo, Myan,?” impaarasaas ni Inang Basang tapno saan a mangngeg dagiti sangaili.

“Classmate ko Inang,” insungbat ni Myan. “Isu ti kalainganmi iti grade six,” intaliawna bayat ti panangsurotna iti kaklasena nga agpalpallayogen iti indayon a goma.

Pinalpallayog ni Myan ti indayon idi agangay ket kasta unay a katkatawa ni Sheryl.

Nagin-inayadak nga immasideg iti nakalukat a van. Binaybay-an ni Sheryl a nakalukat ti ridaw daytoy itay bimmaba. Awan ti nakadlaw iti isasalpak. Nagmayat man ti angot iti uneg. Naglamuyot dagiti tugaw. Saan a kas iti pagid-iddaak a napagsusukot a goma ti trak kada bagon. Adda nalukatanen a supot iti maysa kadagiti tugaw. Imbaga ti panagangotko a makan daytoy. Nalabit a pindada a kankanen itay kasanguanan a dimtengda. Inkautko ti makanawan a kamaunak ket nakaakuyak iti sangkailgat. Rinamanak. Apo, naim-imas nga amang ngem daytay iyung-ungetda a galunggong.

Nagkumegak iti sirok ti tugaw bayat ti pannanganko. Ditoyakon, nakunak iti nakemko. Amang a naim-imas daytoy saanko nga ammo ti naganna a makan ngem ti iyung-ungetda a galunggong. Gundawaykon daytoy a mangpanaw kadagiti napanglaw ken agsidsidat’ pusa a kabbalayko. A, ngem agsanaang met ti kaunggak. Myan, insaning-ik. Agkitatanto pay ngata?

Makababbabawiakon idi manalbaag a maiserra ti rikep ti van. Ngem awanen ti pagpiliak pay. Minatmatak laengen dagiti tallo pares a gurong a makitkitak.Naganas met ngata a paggidigidan ti nasapatosan a dapan, nadamagko iti bagik.

Agtallo-pulo ngata a minutos a nagbiahe ti van kasanguanan a nadlawko a nagsardeng. Kalpasanna ket naiddep ti makina. Naki-innunnaak a timmapuak idi mailukat ti ridaw ti lugan.

“Ne, adda pusa!” inyariwawa ni Sheryl. Ginandatnak a tukmaan ngem dinagusko a kinalay-at ti naagda-agdan a nakaiparabawan dagiti masetas. Linagtok ti atep ti garahe kalpasanna. Ditaak a nagkumeg agingga iti sumipnget.

Nasindianen dagiti agkakalawag a silaw iti uneg ti mansion ken iti nalawa nga inaladan idi rumuarak iti nagkulmegak. Dua a kadsaaran ti kinabite a mansion. Napalawlawan daytoy kadagiti adu a mulmula. Addaan iti sabsabong dagiti dadduma. Nasiripko pay itay mumalemen nga adda paglalangoyan iti sikigan ti mansion. Adda pay pagay-ayamanda iti patitpatitenda nga agsublisubli a bola. Naallingagko itay a tennis ti awagda iti daytoy.

Bimmabaak manipud iti bubungan idi agsaraaw ti tianko. Nasaepko ti naimas a makan iti pagbasuraan. Wow, nakunak iti nakemko. Nagimas ngem imbasurada pay laeng. Sadiay naggapuak ket matinnag la ngaruden ti galunggong ket pidutenda pay laeng.

Sibubukel pay laeng nga ulo ti ikan ti kinagatko nga inruar iti basuraan. Nasepsepan koman ni Tatang Barok daytoy no sadiay abong-abongmi. A ngem sadino ngatan ti ayan daytay abong-abongmi. Saan metten a maabotan pay ti panagsaepko. Saan a kas idi imbatinak ni Inang Basang sadiay ili a linaklakak laeng ti nagawid.

Intugawko ti nangngalngal iti ulo. Pinagkutikutik ti ipusko iti ragsakko. Pimmisokak manen iti basuraan idi maibusko. Saanko la ket ngarud a napakadaan ti simmangpet a peggad.

“Grawwlll!”

“Ngiraw,” insungbatko ngem iwiswisiwisnakon ti dakkel nga aso a nangsakmal iti teltelko. Ingkarigatak ti kimmaramot ngem ad-adda a rimmungsot.

“Pitbul, stop it!” Naitimkak ni Sheryl.

Dagus met nga inibbatannak ti aso.

Ipennekko koma ti agtaray ngem saanakon a makakunail. Nariknak laengen ti panangbagkat kaniak ni Sheryl. Karamutak koma ngem napanunotko a tultulongannak la ngaruden, ranggasak pay.

“Kaasi met,” kinuna ni Sheryl idinto nga indissonak iti rabaw ti nakakalub a paglabaan. “Matay sa metten.”

“Matay kad’ met ket siam kano ti biagna.” Nagmulagatak ket nakitak ti nakapinuraw a nagsao. Daytoy sa daytay kunkunada a doktora wenno nars ngata? Nagdanagak amangan ni indieksionannak.

“Naggapgapuanna ngamin,” kinuna manen ti nakapinuraw. “Agurayka ta mapanko ibelleng dita kalsada!”

Dayta laeng ket inangayko amin a nabati pay a pigsak ket tinarayko a kinalay-at ti naglemlemmengak itay a bubungan ti garahe. Inkubukobko nga inibtor dagiti sugatko. Iti pay met ngarud paset ti bagik a  saanko a madilpatan.

Ultimo remedio, nakunak iti bagik. Kinatayak ti makanawan a kamaunak ket isu ti ingaw-atko nga impunaspunas iti agsansanaang a teltelko. Inulit-ulitko agingga iti saanko unayen a marikna ti saem.

Saanko unayen a marikna ti saem iti pumarbangon ket sinubliak manen ti basuraan. Ngem inannadakon ni Pitbul. Kakaisuna a naipaabay ti pagbasuraan iti pinuon ti buatsina. Alisto laeng a kalay-atek no inkaso a darupennak manen ti naagum nga aso.

Saanko nga ammo no mano nga aldawko a ta laeng aglemlemmeng ken agsibsiblok iti makan ti inar-aramidko. Saanko met unayen a madmadlaw dagiti nagkagatan ni Pitbul kaniak. Beh kilat duggong, kunkunak no malabasak iti nakaipupukanna. Beh ipuppupokda.

Sungbatannak met nukua iti gumgumloong a taul. Ngem saanko a maawatan ta saan met nga agpada ti lenguaheda nga aso ken ti pagsasaomi a pusa..

Kumarkaro ketdi ti marikriknak a saem iti kaunggak. Kastoy kadi lattan nga aglemlemmengak kadagiti naseksek a paset daytoy a mansion idinto a sadiay abong-abong a naggapuak ket libreak a makilagudlagod kadagiti tattao.

No dadduma ket adda iti ruar ti aso ngem nakakawar. Naimas dagiti nagbubukel a babassit nga ipakpakanda kenkuana. Nasiblokak a kinallong ti teddana iti naminsan a panangdigos ti babai a naka-pinuraw kenkuana. Daydi impagarupko a doktora wenno nars. Katulong gayam iti mansion. Nangato gayam ti katulong iti mansion, kunkunak nukua iti bagik. Nakapuraw.

Ikurkurimedko manen a kibkibkiban ti nasarakak a tengnged ti lechon-manok iti maysa a malem idi pagtimkannak ni Sheryl. Nasiputak itay a sangsangpetna. Ammok a naggapu iti pagadalan agsipud ta naka-uniporme.

“Sasss,” pinasam-itna ti bosesna. Addaak iti bubungan ti garahe ngem nangatngato ti nagtan-awanna a tawa iti maikadua a kadasaaran ti mansion.

Inammalak a dagus ti tengnged idinto a nagngerngerak.

“Apaunay nga amennan,” inkatawa ni Sheryl. “Para tengnged laeng nga imbellengmi.”

Wen a ngem isu ti kalasagan, ingngerngerko ngem ammok a saanna a naawatan agsipud ta intuloyna latta ti nagsasas.

Saannak a naayaban ni Sheryl iti dayta a gundaway. Ngem kanayonnak latta nga ay-ayaban no makitanak. Pasaray pay itiruannakon iti makan. Itarayak idi damo sakonto sublien nga alaen no makalikod. Saankon nga itarayan idi agangay ngem urayek a makapanaw kasanguanan a kanek ti itirona. Saanko a napupuotan ngem ita ket ub-ubbaennak metten a kas iti panangub-ubba idi kaniak ni Myan. Ngem uray ub-ubbaennakon ni Sheryl ket adda pay laeng dagiti gundaway a kailiwko ni Myan.

Ita ket libreakon a sumrek-rummuar iti mansion. Dandani metten agdoble daydi dagsenko idi naipanawak sadiay abong-abongmi a pagpatakupan iti bettak a goma. Nalaklaka payen a palinisen ti dutdutko uray sangkabassit laengen ti panangammusayko. Kunkunak nukua iti bagi: Nakuttongak pay la ngata koma ita wenno pinulotandakon da Tatang Barok?.
Kaamok metten dagiti kabbaro a kabbalayko.

Sir Dadi ti awagko iti lakay, Daydi kinuna ni Inang Basang a doktorado a presidente ti unibersidad. Dadi ti awag ni Sheryl iti amana. Uray ni Mamina ket Dadi met ti awagna iti lakayna. Sir ti awag ti katulong. Isu a no siak ket kompletoek a Sir Dadi.

Mam Mami met ti awagko iti baket  Propesora kano daytoy iti unibersidad a pagpresidentean ti lakayna.. Mami ti awag ni Sheryl iti inana. Uray ni Dadina ket Mami met ti awagna iti baketna. Mam ti awag ti katulong. Isu a no siak ket kompletoek a Mam Mami.

Inday met ti awagmi amin iti katulong.

Siak ti addan kabbaro a naganna. Garfield. Kanagnaganko daytay maipabpabuya iti telebisyon.

Manmano a gundaway nga agsasangokami amin nga agkakabbalay no pannanganan.

Kaaduanna a sinnublat ti pannangan. Saanda ngamin nga agpapada iti oras a sumangpet. Magustuak ketdi ti kastoy. No ngamin mangan ni Sheryl ket kanek ti teddana. Kastanto met no ni Sir Dadi. Kastanto manen no ni Mam Mami. Manmano laeng nga adda tedda ni Inday. Dagiti laeng pagisiitan ken pagitulanganna.

Pamrayak ti agpasiar iti uneg ken ruar ti mansion no kasta a nakatalaw aminen dagiti kabbalayko. Nalibasak naminsan ti katulong ket simrekak iti Masters Bedroom. Naganasak ti nagsisiim iti alutiit iti rabaw ti kinlay-atko a cabinet. Saandak a nadlaw dagiti agassawa idi sumrekda iti dayta a naladaw a sardam. Saanko nga impagarup nga agap-apada ta nakakapsut met dagiti unida. Ngem pagammuan la ta aggabboda metten.

Ah, uray gayam dagiti babaknang ken nangangato a tattao ket agriririda met, nakunak iti nakemko agsipud ta nalagipko daydi nabuyak a panaggabbo da Tatang Barok ken ni Inang Basang. A ngem ne, ditoy ket ni laeng Mam Mami ti gumabgabbo, saan a pulos a nakabales ni Sir Dadi. Taokayo la nga agpayso, nakunak iti nakemko idi maumada nga aggabbo. Kasano, nagimasen ti turogda bayat ti panagkinnawilda.

Ap-aprosannak ni Sir Dadi iti garden set iti maysa a bigat iti adda agtimbre iti aruangan. Agbasbasa met iti magasin ni Mam Mami iti bangir a tugaw. Nangngegko itay a nagsaritaanda a makapababa kano iti presyon ti dara ti panangay-ayamda iti tarakenda.
 Simrek ti maysa a lalaki idi napan inlukatan ni Inday. Malasinko a daytoy daydi immay nagsingir iti koriente idi sadiay abong-abongmi.

“Five thousand two hundred, Sir” insungbat ti kolektor idi damagen ni Sir Dadi no mano ti bayadanna.

“Umayakto agbayad sadiay opisinan,” kinuna ni Sir Dadi iti kolektor.

Ne, insiddaawko. Awan kadi met ti pagbayad ni Sir Dadi a kas ken ni Tatang Barok? Igatangna kadi met iti bagas ti adda a kuartana? Di met babaknangda aya?

“Adda met pay la ketdi umanay, a,” inkuenta ni Mam Mami. “Ngem ditay pay met nakatinnag iti bayad ta lugan. Into met pay la ngarud no sangaldaw ti panagsueldo.”
Impagarupko a dagiti laeng napanglaw ti mangyan-anay iti sapulda. Tao da met la nga agapayso.

“Apay, pangipanam ken Garfield,” dinamag ni Mam Mami idi ipisoknak ni Sheryl iti tangkal a landok.

“Itugot ko ‘diay iskul, Mami” insungbat ni Sheryl idinto nga inserrana ti tangkal.”

Masapulmi iti Science.”

“Yesss,” inlagtok iti sikigan ti tangkal. “Mapanakon agbasa.”

Ti katulong a nangsada iti traysikel ti nangbagkat iti nakaitangkalak. Indissona iti sakaanan ni Sheryl a nakatugawen iti uneg ti side car.

Nanglaplapayagak a nagtaltalangkiaw bayat ti panagtaray ti traysikel. Maikaduan daytoy a panagbiahek ngem awan ti nabuybuyak idi damo. Nakakumegak met ngamin idi iti sirok ti tugaw ti van.

Nalabsanmi dagiti dadakkel a pasdek ken agsasanggala a luglugan. Kumunol-kunol met dagiti magmagna a tattao.

“Ne adda pusa ni Sheryl,” inyariwawa dagiti ubbing idi idissaagnak ni Sheryl manipud iti traysikel a naglugananmi. Adda nangtimpag iti tangkal. Nagkukutak idi adda nangpuyot iti lapayagko. Nagkulagtitak idi adda nangtudok kaniak iti iit.

“Saanyo nga ikasta, a,” inyunget ni Sheryl ngem kaskasdi a kunam la no damoda ti makakita iti pusa. Taokayao la nga agpayso, ingngerngerko.

“Naglukmeg ta pusamon, Sheryl,” adda nagkuna.

“Nagimas san a malambong,” inkatawa met ti sabali.

Intarusdak iti ayan dagiti dadduma pay nga ayup. Adda uken. Adda kuneho. Adda bao. Kaaduanna ketdi ti billit. Indisso ni Sheryl ti nakaitangkalak iti linya dagiti dadduma nga ayup.

Nagadukamin nga ayup a nakapupok, intaliataliawko. Ngem apay ngata nga awan ti naipupok a tao. Saan kadi nga akuen dagiti tattao nga ayupda met.

Addaak iti kasta a kasasaad idi adda balasitang a nagtakder iti sanguanan ti nakaipupukak. Nagmulamulagat ta kayatna ngata a penken ti nakitana.

“Ngiawww,” insangitko ti ragsakko idinto a pinadasko nga inkaut dagiti kamaunak iti baet dagiti rehas.

“Apay nga addaka ditoy,” arinsangiten ti pamilyar kaniakon a boses. Linuktan ti balasitang ti tangkal ket kinautnak.

“Myan Myan,” insaning-ik met bayat ti panangimudumodko iti ulok iti barukongna.

“Impagarupko no saantan nga agkita.” Inet-etan ni Myan ti arakupna kaniak.” “Kasano nga addaka ken ni Sheryl?”

“Ngiawww Ngiawww,” inlawlawagko ngem saannan sa met a naawatan ta intuloynak ketdi nga inap-aprosan.

“Ditoyka pay laeng, a,” kinunana idi agangay ket impisoknak manen iti tangkal. Inserrana kalpasanna.

Naragsakanak iti baro a taengko agsipud ta adun dagiti ubbing a mangay-ayam kaniak. Kangrunaanna ket nagkitakami manen ken ni Myan.

“As I call on your name, you show me your project,” immandar ti naka polo barong a lalaki a nagtakder iti sanguanan ti klase.

Daytoy siguro daytay kunkunada a maestro, nakunak iti nakemko. Siguro ket inglis daydiay pagsasaona.

“Sheryl Galano,” inyawag manen ti naka-polo barong.

Timmakder ni Sheryl ket immayna binitbit ti nakaitangkalak. Binitbitnak nga impasango.

“Daytoy, Sir,” kinunana idinto a pinulpuligosna ti tangkal iti sanguanan ti sir.

“Very good Sheryl,” impatiray-ok ti sir.

Nagsusublat a naawagan dagiti agad-adal. Adda nangitugot adda met awan ti intugotna.

Naisublinakon ni Sheryl iti puestok idi maawagan ni Myan.

“Awan Sir,” mabibbibi a kinuna ni Myan.

“Agal-aluadka Myan,” inyunget ti sir. “Sigurado a matinnagkan iti honor roll no kasta a saanka a maka-it-ited iti projectsmo.

Nakonsensiak iti napasamak. No saanak koma idi a nagtultuleng a limmugan iti van da Sheryl ket ni koma Myan ti nangitugot kaniak iti pagadalan. Saan a bale ni Sheryl ta kabaelanda nga igatangan iti projectna sadiay pet shop. A, ngem itugotnak ngata koma met ni Myan? Ammok nga il-ilalaennak unay.

Nagbaliw manen ti taray ti biagko iti kaaddak iti pagadalan. Adda kanenmi a daytay nairanta a kanen ti aso ken pusa ngem ad-adda a dagiti tedtedda dagiti agbalbalon iti pangaldawda nga ubbing ti kankanek.

“Itedmo man iti daydiay pusa daytoy.” Naminsan ket inbilin ti sir iti maysa nga ubing a lalaki.

Dagus a nagtungpal ti ubing a nabilin. Ngem idi nailingeden iti sir ket dinarasna nga insakmol dagiti karne. Isu a ti laengen inapuy ti dimmanon kaniak. Taoka la nga agpayso, inyunget ti kaunggak.

Assideg ketdi nga umaynak balbalonan ni Myan iti ulo ken siit ti galungong.

Iti naminsan ket simrek ti maysa a babai iti ayanmi a pakpakanen ti sir.

“Andy,” inyarasaana iti sir.

“Yes Mam,” insungbat ti sir.

“Saanmo kadi a mairemedio a ni Sheryl met laeng ti ag-first honors?” immulagat ti imam. “Kababain ken ni Dr. Galano.”

“Iremediok, a, Mam,” insungbat ti sir. “Uray ta saan a nakaisubmit ni Myan iti projectna iti science, Mam. Idinto a ni Sheryl ket nagpintas daytoy pusa nga intedna. Adda pay napintas a tangkalna.”

Saanko manen a mapakawan ti bagik iti dayta a nangngegko. Taokayo la nga agpayso, insangit ti kaunggak.

“First Honors, Sheryl Galano. Second Honors, Myan Franco,” nagallangogan ti pigsa ti pukkaw. Nalabit nga adda ramit a pagpukpukkawda.

Ne, da Sheryl ken ni Myan dagidiay, a,” nakunak iti kaunggak ket lalo a pinatademko ti panagdengngegko.Adda maysa a pasdek a nagbaetan ti Science Room nga ayanmi kadagiti padak nga ayup ken ti auditorium a pakaang-angayan ti programa dagiti agturpos iti maikanem. Nalawag unay a mangngegmi dagiti sasawenda iti programa. Saanmi laeng unay a maawatan dagiti dadduma a sasawenda agsipud ta paspasig met nga ingles.

“Ngiawww, ngiawww,” insangitko. Agraduaren da Myan ken Sheryl. Saankonto idan a makitkita. Ni la unay Myan a nangtartaraken kaniak manipud pay kutingak.

Nalpasen ti programa idi immasideg ni Myan iti nakaipupukak. Umay ngatan agpakada, naisipko.

 “Tagtagari, angngingiw,” inyarasaas ni Myan idinto linukatanna ti serra ti tangkalko. Kinautnak nga inruar.Inubbanak ket napandagak dagiti medalia iti barukongna.

Immudomodko met ti rupak iti puraw a kawesna a nagraduar.

“Uray second honorssak laeng no agsublika la ketdin kaniak, angngingiw,” intalangkiawna.

Nagtalangkiaw pay naminsan sakbay nga impisoknak iti backpack nga iggemna. Nagtaltalnaak iti uneg ti bag iti agarup sangapulo ngata a minuto nga arintarayen a pannagna ni Myan.

“Ngiawww, ngiawww,” inyayugko idi ammok nga adayokamin iti pagadalan. Kayatko a sawen ket saanen a nasken nga ikarganak pay ni Myan iti bag agsipud ta nasaepkon ti pagawidak. Ti vulcanizing shop da Myan.

Maar-arukattot ni Myan a nanglukat iti bag idi maidissona daytoy.

Nagin-inayadak a rimmuar manipud iti bag ket siiiliwak a nangiwaras iti panagkitak iti pagtaengan a dinakkelak. Awan ti nagbaliwan ti talyer malaksid nga immadun dagiti nakabunton a goma ti luglugan. Angngingiw manen ti naganko. Saanen a Garfield. Ammok nga agsidaakto manen iti nangalngalen nga ulo ken siit ti galunggong ngem nakaim-imnas man ti panagriknak. Kas iti riknak itay iruarnak ni Myan iti naikaitangkalak.

————–

Nalagipko nga insurat daytoy a sarita idi nagpa-volcanizekami iti ligay ti lugan iti maysa a vulcanizing shop nga adda iti kataltalonan nga igid ti highway. Adda idi pusa a nagtapuak iti luganmi idi lumugankamin kalpasan a maisukatda ti pinatakupanmi a ligay iti nakakapet idi a reserbami. Dita a negwerret ti panunotmi a nangbukel iti daytoy a sarita. Dios ti agngina. —Author

Maikadua a Gunggona/ Salip iti Sarita/ 1st Premio Reynaldo A. Duque/ Dagiti Hurado: Juan S.P. Hidalgo, Jr., Honor Blanco Cabie, Jose A. Bragado

.

NAPATENGNGAAGKA iti pannakatimudmo iti rungaab ti maladaga manipud iti kuarto a dumna iti garahe nga ayanmo a mangpadpadigos iti owner-type jeepmo. Inunnatmo ti siketmo sa inamlidmo ti ling-et iti mugingmo. Nagtengngaagka idi sansanen ti ubing ti panagsangitna.

“Apuonay met a sangit ti kayanak daytan!� nangngegmo ti nalamuyot a boses ni Ellen nga asawam. “Kasla makudkuddot!�

“Wen ngarud, ‘Ma,� inkatawa ni Sharon nga asawa ni Dante a barom. “Ibirakakna pay a kasla la kanayon a mabisbisinan!� Sinaruno dayta ti naumbi a boses ti manugangmo a mangay-ayo iti maladaga a kasla agpagunggan iti panagsangitna. Sumagmamano pay a kanito, nagulimeken ti ubing.

Agsussuso ngatan, naisipmo ket impunasmo manen ti ginusugosam iti sabon a nabasa a rigis iti bakrang ti luganmo sa pinasarunuam a binuyatan iti danum.

Awan planom a mangpadigos iti luganmo ngem kinantiawannaka ni Dante itay agkapkapekayo nga agama iti garahe itay bigat. Kalkalpas daytoy a nangpadigos iti FXna nga adda iti abay ti luganmo a nakatektekkaben iti tapok. Aglalo ket impagnam iti pinuoram a nagparutam iti pan-aw idi kalman ta nanglintegka.

“Adda pay ngata mayat a manggatang kadayta luganmo no ipaporkilom, ‘Pa? ‘Pounay ket ngata nga angpepnan no balasang dayta!� napalaw-as ti panagwingiwingiwing itay ni Dante a nanglawlaw iti luganmo.

Kinatawaam ti kantiaw ti barom a kas gagangaymo no kasta nga angawendaka dagiti ubbingyo. Isu ti maysa a magustuam kadagiti annakyo. Maibalikasda dagiti kayatda nga ibaga. Ammoda ngamin a sindadaanka a dumngeg ken saan nga agsakit ti nakemmo kadagiti maisawangda. Binarkadayo ngamin ken baketmo dagiti ubbingyo bayat ti panagdakkelda, ket daytoy ti ammom a dakkel a nakatulong a nangmuli kadakuada tapno dumakkelda a responsible iti biag.

Ni Dante, uray adda bagas ti ibagana, paangaw ti panangibagana ket nalag-an nga awatem dagiti balikasna. Ni Allan a buridek ti adda serseriosona. Nalag-an ken nanakman ketdi nga agisawang kadagiti balikas no kasta nga adda kayatna nga ibaga kadakayo nga agasawa. Ni Aenna, ti inauna ken kakaisuna a balasangyo, ti diretso ken awan serreg ti ngiwatna no agsao. Nasingpet met a kas kadagiti kakabsatna ngem saanna nga ugali ti agpalpalikaw. Prangka. No puraw, puraw; no nangisit, nangisit.

Agsagsagawisiwka a napan iti gripo. Kinargaam iti danum ti plastik a timba sa sinubliam ti trabahom. Kasla makitkitam ti gumigis a patiray-ok ni Dante inton sumangpet manipud idiay ili a gimmatanganna kadagiti masapul dagiti aginana ken iti para kosina. Adda naisalsalumina a ragsak iti pusom manipud pay nayanak ti umuna nga apokom. Sabali gayam a talaga ti rikna ti addan apokona, sangkakunam iti bagim. Naragragsak manen ti riknam no kasta a makitam ti nagpaiduma a ragsak da Dante ken Sharon a mangbuybuya iti anakda. Kasla makitkitam kadakuada ti langayo nga agassawa idi maipasngay ni Aenna ken dagiti addina.

Kinitam ti relom. Alas dies median. Agpada da Aenna ken Allan a matmaturog pay laeng. Simmangpetda itay parbangon manipud idiay Manila a pagtrabahuanda. Ditoyen balay da Dante a nagtarus dagiti agkabsat idi maammuanda a ditoykayo nga um-umian nga agassawa manipud naipasngay ti maladaga idi kasangaaldaw. Inurayda laeng ti arinunos ti lawas sa darasdan a nagawid tapno makitada ti umuna a kaanakanda.

“Karuprupa ni Dan,� inyarasaas ni Aenna itay makitana ti kaanakanna. “Naal-alana dagiti matana!� Ti bullad ni Dante ti kayatna a sawen.

“Sharon ti agongna,� binagi met ni Allan.

“Naimbag met, a, ta di ket ‘diay agong ni amana a bukirad!� Nagrinnungiit dagiti agipag.
Natundiris ti agong ni Sharon isu a ‘di mailemmeng dagiti agkabsat ti ragsakda nga isu ti immalaan ti maladaga iti agong.

Nabayag pay a nakiar-arukattit dagiti agkabsat iti ubing ken kadagiti nagannakna sakbay a napanda naturog.

“Ay, sus, Apo!� Napugsat ti panagpampanunotmo iti kigtotmo idi bigla nga agtimek ni Aenna iti ridaw a dumna iti ayanmo. Iti itataliawmo, nakitam a dina pay nasukatan ti pagturogna ken madlaw a pininggolna lattan ti pangatiddogen a buokna a saanen a nagsagaysay. “Allan!� impukkawna. “Umaynak man keddelen! Mabangbangungotak sa!�

“Agbaribarika met, a! Kaska la alipugpog a bigla nga agparang!� inreklamom iti pannakakigtotmo. “Maykadtoy ta siakon ti mangkeddel kenka!� Iggemmo ti rigis nga immasideg iti balasangmo a nakangirsi kenka. Pinidilmo ti pingpingna.

“Aray! Apo met, nagsakit met ti keddelyo! Kasla keddel ti bakla!� inreklamona.

“Tapno sigurado a makariingka. Nalaklaka, aya, ti mabatibat?� kinunam nga umis-isem a nagsubli iti digdigosem a lugan. Insublatmo a pinunasan ti sarming daytoy.
“Ket saan ketdin a bangungot no mariingam ti amam nga agpadpadigos iti luganna after 10,000 years, ala man?� imbales ni Aenna a nakaisemen a manglawlawlaw iti lugan. Ammo dagiti annakmo ti galadmo a sa la makalagipka nga agdalus no adda mangdillaw kenka. Awan makunada nga agiina iti saldetmo, ngem adu ti masaoda iti kinaanusmo a makakitkita iti wara.

“Bangungot nga?�

Tinaliawmo ni Allan nga umas-asideg. Adda iggemna a tasa ken tinapay. Kusokuso pay laeng met ti buokna.

“Kurang la iti digos dayta. Inka ket agdigosen ket, ne, nganngani agmatuonen, kasta pay laeng ti itsuram.� Kiniddayannaka ni Allan. Kastoy ti galad dagiti annakmo. No kasta nga adda mangsurdo kenka, adda met maysa a mangayon tapno ngata patas ti laban. “Coffee, ‘Pa?� inyopreser ti barom.

“Wen man!� alisto nga insungbatmo.
“Ne, ket inkay’ met mangtempla, a,� inkatawa ni Allan. “Siguraduenyo met ti kapekon? Ibagbagak laeng nga umin-inumak iti kape, saanko a yop-opreser kadakayo,� bigla ti panagbalimbing ti barom.

“Imbagak laeng met a kayatko ti kape. Imbagak, aya, a dayta kapem ti kayatko?� imbalesmo. Binelnasam ti sarming sa napanka iti likud ti lugan.

“Makiinumkay’ la kaniakon,� kinuna met laeng ni Allan nga immasideg kenka.
Inawatmo ti indiaya ti barom a kape. Sinay-opmo. Nagmayaten ti banglona a simrek iti agongmo. Simmimsimka bassit. Mayat ti yuuneg ti napudot a likido iti rusokmo. Immigupka pay namindua sa insublim ti tasa iti barom. Imbuyatmo ti maudi a tabo ti danum iti kutit ti luganmo. Sinirigmo a tiningigan ti lugan. Napaisemka ta dakkel ti timmarakianna.

“Ehem,� insig-am ni Aenna. “Naglanga a lugan, a, Pa,� inkatawana. “Impagarupko itay no nagpatakder ni Dante iti baro a negosio. You know, junk shop!�

“Kasta met ti pagbalinam, Manang, no agdigoskan. Agtagilangaka a balasang no kua. Baka ipagarup dagiti lumabas a home for the aged ditoy no makitadaka.� Kinermannaka ni Allan.

“Nagsao ‘diay nakadigosen,� ngimmato ti naingpis a kiday ti balasangmo.

Naggarakgakkayo iti barom. Impisokmo ti tabo ken rigis iti timba sa inasitgam a sinallabay ti balasangmo. Inyawismo ti ipapanyo iti kosina ta idiay nga ituloyyo ti agsisinnutil. Mariknam ngaminen ti bisinmo.

Nasiputam ti panangisungo ti balasangmo iti adina iti timba nga imbatim a nakawara lattan iti abay ti luganmo. Impakni ti barom dagitoy.
INSUROTYO nga agassawa ti panagkitayo iti umad-adayon a bus a nagluganan ti inauna ken ti inaudi nga anakyo. Agawiddan idiay Manila. Saanen a simmurot ni Dante a nagitulod ta awan kadua da Sharon ken ti maladaga a mabati.

Kasla nagbiit ti panagtulid dagiti darikmat no kasta nga adda amin dagiti ubbingmo. Idi laeng bigat-kalman ti panangpasangbayyo kadakuada; ita, namaluboskayo manen. Kanayonen a kastoy manipud nagkolehioda agingga ita a nakalpasdan kadagiti kursoda.

“Kasda la alipugpog a sumangpet-pumanaw,� naisennaaymo. Saan a nagtimek ti asawam. Nadlawmo ketdi ti lanay kadagiti matana.

Nagturongkayo iti dyipmo a nakaparada iti asideg idi saanyon a makita ti likud ti bus a nagluganan dagiti annakyo. Saankayo a nagin-innuni nga agassawa iti dalanyo nga agawid. Agpadakayo a nabungon iti naglaok a liday ken iliw. Pinagandarmo ti lugan. Ti dalan nga agturong iti balayyo ti pinaunormo.

Simmayaat bassit ti riknam bayat ti panagtartaray ti lugan. Ikayab ti napudot angin dagiti lagip a kayatna ti rumkuas iti panunotmo. Ngem simken manen ti liday iti kaunggam idi makasangpetkayo iti balayyo a di man la nadap-awan ita dagiti ubbingmo gapu ta idiaykayo met lattan ‘yan ti apom a nagtalinaed bayat ti panagbakasionda.

Nagtaul ni Spot a nakakita kadakayo nga agassawa. Agkalkalawikiw nga immasideg kenka. Inaprosam ti ulo daytoy. Apungolem koma a pangiliwmo ngem timmaray a nangkamat iti kawitan a mangkarkaraykay iti daga iti asideg ti ruangan. Naimbag laengen ta adda dagiti tarakenyo nga umarikiak iti isasangpetyo. Nakarkaro ket ngata ti liday iti kaunggam no kasta unay ti ulimek ti balay a sangpetanyo.

Iti ikikitam iti ruangan, kas man la nakitam dagiti tallo nga ubbingyo nga agtartaray a sumabat kadakayo nga agassawa. Ngem nabayagen dagidi a panawen. Dakayo metten nga agassawa ti sangpetan-a-panawan dagiti ubbingyo. Nagtarusam a pinakan dagiti dingoyo iti kamarin. Imbilinmo ngamin lattan iti talkem a kaarrubam ti pannakapakanda bayat ti kaawanyo. Kalpasanna, insuotmo ti botasmo ket kinamangmo ti desdes nga agturong iti bangkag.

Iti bangkag, nanglangitka. Kaska la makisarsarita kadagiti nababa nga ulep nga itinnagnan ti nabayagen a padpadaanam a tudo. Ar-arbis laeng ti intintinnag kadagiti naglabas a tallo a rabii.

Nariknam ti apagapaman ti lamiisna a pul-oy manipud iti abagatan ket napadalikepkepka. Adda latta kadagiti ubbingmo ti panunotmo. Kas nagannak, makapalukmeg man iti pusom ti kinanakemda. Kasla kaano laeng idi kibkibinem ida iti panagsursuroda nga umaddang. Ita, makapagwaywayasdan.

Itay makapangaldawkayo, itay sakbay a nagawid dagiti dua nga annakmo, nagtutungtongkayo manen — kas kanayon nga ar-aramidenyo manipud pay idi ubbingda, iramanyo ida iti panagdesision ti pamilia. Ket nupay naganus pay ti panunotda, adda idi dagiti gundaway a masmasdaawkayo nga agassawa kadagiti napipintas a kapanunotanda.

Kas ama, ammom a sika pay laeng ti nakaplastar iti kangrunaan a tugaw no kasta nga agdedennakayo, nupay kadagiti naud-udi nga al-aldaw, kaaduanen a dagiti ubbingyo ti mangidaulo iti saritaanyo.

Saanmo a nagawidan ti panagluam a nakalagip iti saritaanyo itay. Napno latta iti ang-angaw ken kinnantiaw dagiti agkakabsat. Ngem sabali itay. Ket dimo maawatan ti riknam. Ta naidumduma daytoy naudi a panagsasaritayo. Dakayo nga agassawa ti topiko. Wen, dakayo ken baketmo.

Nagrikiarkayo man ngaminen nga agassawa itay bigat ta kurang ti naitugotna a badom. Sinidirmo ta dina man la kinita dagiti kasapulam sakbay a nagluaskayo. Ammona met nga agbayagkayo iti balay da Dante. Narurodka iti sungbatna. Adu kano met ti sabali pay nga insimpana a balonenyo kas koma iti ules ken pungan. Insungbatmo la ket ngarud nga uray sika, nagpakanka met pay laeng kadagiti dingoyo, tinarimaanmo a naimbag dagiti nuang ken baka a mapanawanyo. Nalaingto ket ngamin a sumungbat ti asawam kadagitoy. Bumakbaket, kumarkarit met. Dimo lattan naigawid ti bagim a nagsao iti asawam uray idi pinabulodannakan ni Dante iti T-shirt. Amin ngamin a saom, adda latta sungbatna.

Ket itay, inyawis dagiti dua nga inauna ti panagsasaritayo. Ni Dante ti immuna a nagsao, mangipakita nga isu ti mangidalan. Inamad ti barom ti kasasaadyo nga agassawa ita ta kaaduanen a duduakayo iti balayyo. Pinasingkedanyo ken baketmo a nasayaatkayo met a dua. Inako ni Ellen nga adda dagiti gundaway a sumken ti nalaus nga iliwyo kadakuada. Nga adda dagiti tiempo a mingmingmingam dagiti ladawanda. Idi komustaen ni Aenna ti langenlangenyo, innayonna a siempre, adda latta met dagiti saanyo a panagkinnaawatan, kas normal iti agassawa.

“Ania ti kayat a sawen ti normal?� inamad ni Allan. Awan ti nakatimek kadakayo a dua.
Nagsao ni Dante. “Idi nagkasarkami ken Sharon, imbinsabinsa ti nangkasar kadakami dagiti rebbengen dagiti agassawa. Panagkunak, dayta a pamalbalakad, saan laeng a para kadagiti damona ti agtipon no di ket nakarkaro pay kadagiti agassawa a nabayagen nga agdendenna. Sabali dagiti karit kadagiti agassawa iti naundayen a panawen. Ket dagitoy ti kayatmi nga ipalagip nga agkakabsat kadakayo, ‘Pa, ‘Ma,� kinitanakayo ti baroyo. Nagtung-edkayo nga agassawa nupay maburburtiaankayo.

Nagsig-am ni Aenna. “Umasidegen ti panawen nga addanto metten bukodmi a pamilia. Ket kayatmi koma a sakbay a madanon dayta, maisigurado kadakami a nasayaatkayo latta a dua. Ita, agsaokami nga agkakabsat, ket ibagami dagiti paliiwmi kadakayo. Sapay la koma ta maamirisyo dagitoy ket isu koma ti mangpatibker pay ti panagdennayo, ta saankamin a babassit nga ubbing tapno dakam’ koma ti pakaigapuan ti panagdennayo latta nga agassawa. Isu a no pilienyo ti agtipon, agtiponkayo gapu ta isu ti kayatyo nga agpadpada.�

“Adda ngamin danag iti kaungganmi nga agkakabsat,� binagi met ni Allan. “Iti panagriknami, kasla kanayon ti panagsubangyo. Iti binulan a panagawidmi ken manang, awan pay ti gundaway a saankayo a nagrikiar. Nagbabassit a banag dagiti pagsubsubanganyo. Ti kinawara ni papa, ti kinabayag ni mama nga agrubuat, ken no ania la ditan. Kunkunak ken ni manang a bilibak iti anusyo a mangpadakkel kadagiti babassit a banag. Ket iti panagriknak, kankanayonkayo nga agsinnungbat, ta no maaramidyo a sisasangokami, anianto laengen no duduakayo?�

Awan ti nakatimek kadakayo nga agassawa.

“Madmadlawmi ngamin kadakayo, ‘Pa, ‘Ma, a kasla ad-adda a makitkitayo dagiti saan a nasayaat a maaramidan ti tunggal maysa. Kasla saanyon a makita dagiti nasayaat a kababalin ti maysa ken maysa. Idi nabiitkayo pay nga agdendenna, saan ketdin a dagiti laeng nasayaat a galad ti tunggal maysa ti makitkitayo? Ita ta mangrugikayon nga aguban, apay a dagiti met laengen pagkapsutan ti tunggal maysa ti ad-adda a madlawyo? Agbalbalin metten a kasla oro-plata-mata ti relasionyo. Lumuklukay, imbes nga umir-irut. Awan payen mangngeg manipud kadakayo a makainspirar iti tunggal maysa.�

Nagulimekka. Kasta met iti asawam. Kasla nabaliktad ti lubong iti panagriknam. Adtoy dagiti ubbing a binalbalakadanyo idi, dagiti pakaigapuanan ti adu a panagtitiponyo nga agsasao a sangapamilia, isudan ti mangbalbalakad kadakayo. Saanmo maawatan ti riknam.

“Laglagipenyo koma a duduakayon nga agkadkadua. Ania la ti ganasyon ngay nga agkuykuyog no nakaad-adu met dagiti gundaway nga agsubsubangkayo iti babassit a banag? Saan ngata a dumtengto ti panawen nga aginnumakayo? Wenno naumakayo pay ketdin iti tunggal maysa?�

Nagkinnitakayo nga agassawa iti dayta a sinao ni Aenna.

“Saan met, a,� dagus a naisungbatmo. Adda met insawang ti asawam ngem dimo naimdengan ta kimmutukot iti kaunggam ti kinuna ti balasangmo.

Immangeska iti nauneg. Insurotmo ti panagkitam iti panagalikuno ti bassit nga alipugpog iti pinuoram a kapan-awan. Immaskawka. Ngem napasardengka met laeng ta naipasirmo ni baketmo a limtuad manipud iti linged ti pinuon ti bayog iti batog ti balayyo. Nakadaster daytoy iti sabongan a nalabaga. Nakabitbit iti kalkalainganna kadakkel a nalaga a kawayan a basket. Agturong daytoy iti ayanmo.

Umay siguro agnateng iti dengdengenna, naisipmo ket intuloymo ti nagturong iti nagpan-awan. Ngem nasiputam ti panangpayapay ti asawam kenka. Nagsardengka a bulon ti panangipayongmo kadagiti dakulapmo kadagiti matam a masisirap iti raya ti lumamiisen nga init tapno penkem no talaga a pinayapayannaka ti asawam. Pinayapayannaka manen. Pinukkawannaka pay. Intugawmo ti nanguray kenkuana.

“Agmeriendaka pay, Lakay,� inyisem ti asawam idi makaasideg. Siniputam ti panangidissona iti basketna ken ti panagtugawna a nangbukitkit iti basket. “Kunak no agsublika idiay balay itay mapakanmo dagiti tarakenmo… Ramanam daytoy bibingka a ginatang dagiti ubbing itay,� innayonna ket kinautna ti nagyan ti basketna.

“Agpameriendaka ket awan met innalam nga inumen,� ireklamom koma manen a kas nakaugaliamon ngem nasiputam ti panangiruarna iti thermos cup nga inted idi ni Aenna kenka. Nabayagen a saanmo a nakita ken inusar daytoy. Inawatmo ti sangkailgat a bibingka. Dimmanum ti ngiwatmo idi maangotmo ti alingasaw ti nabang-i a kape nga aggapu iti kallukat a thermos cup.

Nagmarikadekka a nangpirgis iti bibingka. Isubom koman ti innalam idi madlawmo ti napasnek a panangmatmat kenka ni baketmo. Kasla adda puris a naggiteb iti kaunggam idi maimatangam ti saan pay a naukas nga isemna kenka.

Sintagari, inyayatmo nga isubo kenkuana ti naukisan a murdong ti bibingka. Kimmagat ti asawam. Kimmittabka met ket inyawatna ti umas-asuk a kape. Pinuyotam sa simmimsimka.
“Mailiwak kadagidi dati a kinnarinioyo ken mama, ‘Pa,� nalagipmo ti inyarasaas ni Aenna kenka itay agpakada sakbay a limmugan iti bus. Sa simmallin daydi ‘di nairanta a pannakangngegmo iti imbaga ni Aenna iti nobiona iti naminsan a panagtungtongda iti telepono.

“Love, ammom, uray kasanot’ kinasiribmi a babbai, adda latta met rabrabawmi. Uray dakkel ti kompiansami iti bagimi, pakaragsakanmi latta met no adda mangngegmi a mangdayaw kadagiti talugadingmi. Pagbiaganmi dagita, nakarkaro manen no aggapu dagiti makaay-ayo a balikas ti patpatgenmi. Adda gapu a maidasig iti sabong dagiti babbai. Sumalibukagkami no kasta a maarbisan wenno malinnaawankami kadagiti nasasam-it a balikas dagiti ay-ayatenmi. Laglagipem dayta, because I shall require that from you uray inton baket ken lakaytanton,� inggarakgak pay ti balasangmo idi, sa kiniddayannaka idi madlawna nga addaka iti asideg.

Timmakder ni Ellen idi agangin. Apagapaman a nasay-opmo ti kasla kailiwmo a pay-odna. Saan a nailaksid kenka dagiti napudaw a lakkona iti apagapaman a pannakaikay-ab ti gayadan ti dasterna. Miningmingam ti asawam. Napintas latta nupay kas kenka, nasurok metten a lima katukkolna. Ngem kaano kadi nga agpayso ti naudi a panangibalikasmo iti panagraemmo kadagiti makaay-ayo a sagudayna? Saanmon a malagip. Adda kinapudno dagiti imbuksilan dagiti annakyo. Iti panagriknam, kasla pay ketdin saan a normal ti panangyibbetmo iti panangdayawmo iti asawam.

Dimo ammo, nasiputan ni Ellen ti panangmatmatmo iti pakabuklanna. Umis-isem a nagturong iti nagpan-awan. Inasaknan tapno manglinteg.

“Pa, kitaem, ne,� kasla ubing a nangitudo iti bassit nga alipugpog nga agal-allikubeng a nangakup iti dapo ti napuoran a pan-aw.

“Aluadam dagiti mimis ti pan-aw a di napuoran,� kinunam. Dagiti tumaud a subual ti pan-aw ti kayatmo a sawen. Nasaem ti matudok dagitoy.

Nagsardeng nga umaddang ti asawam ket inuraynaka idi umasidegka. Nagkapet kadagiti abagam.

Inallawatmo ti basket a bitbit ti asawam. “Nagdakkel metten ti nangikargaam iti bibingka,� insutilmo idi maallon ti thermos cup iti uneg ti basket.

“Dumagasak koma ngarud nga agkettel iti uggot ti sili nga ilaokko iti tinola. Partiekon ‘diay pupokmo a manok a para koma kadagidiay aggapu idiay Manila,� nalag-an ti sungbat ti asawam.

“Agawidkan ta siakon ti mapan agkettel,� kinunam ket awan iti panunotmo a nangkibin ken nangigigir iti asawam.

“Saanka ngarud nga agkaskasipngetan, a,� kinuna ni Ellen kalpasan ti panagpinnerrengyo.

Nagtung-edka. Ngem saanka a dagus a nagturong kadagiti mulam a nateng. Binuyam ketdi ti dati a kaay-ayom a lung-ay ni baketmo agingga a nailinged iti puon ti bayog iti pagpikoran a dumanon iti balayyo.

Bannawag, November 24, 2008.

NAGBALIK ang malay ni Lorenzo habang nakasandal siya sa malaking sopa sa madilim-dilim at may kaluwagang silid. Nakapangibit at nakapikit na hinaplos niya ang likod ng kanyang ulo na pinagmumulan ng kirot na parang sumisibak sa ulo niya. Naramdaman niyang nagkabukol ang bahaging iyon at parang nakapagkit ang mahaba niyang buhok. Dinama niya ang sugat ng bukol: basang-basa; at sa pagkiskis ng kanyang hinlalaki at hintuturo, alam niyang nagdurugo ang kanyang sugat. Dinama niya ang umaagos sa kanyang leeg at ang namuong buhok sa kanyang batok. Napamulagat siya at tumuwid sa pagkakaupo. Sinuri niya ang kanyang katawan, baka may sugat ito. Masakit ang kanyang dibdib, ang kaliwa niyang tagiliran, at ang kanyang sikmura. Kagagawan ng suntok ang mga ito. Sa maliit na liwanag na nagmumula sa bintana, nakita niyang duguan ang kanyang dibdib, ang manggas ng kanyang puting banlon, at ang kanyang mga balikat. Bigla siyang napatayo. Ang Inay! nasambit niyang nababahala. Ano ang ginawa sa kanya?

Inilibot niya ang paningin sa silid. Sa kinatatayuan niya, magkaharap ang dalawang malalaking sopang para sa apat at para sa dalawang katao; sa gitna ay isang pandak na mesitang kinapapatungan ng lumang magasin at komiks. Nasa kaharap niyang dinding ang bintanang yari sa wooden blind. Sa magkabilang bahagi ng bintana, nakasiki ang dulo ng magkapatong na teheras. May isang maliit na lababo sa paanan ng teheras. Naramdaman ni Lorenzo na nag-iisa siya sa silid.

Lumapit siya sa bintana. Sinubukan niyang itihaya ang mga patpat ng wooden blind ngunit nakapako ang mga ito. Sumilip siya sa labas. Mga graba ang nakalatag sa bakuran hanggang sa mataas na dinding ng kalapit na gusali. Maliwanag ang sikat ng araw at hindi pa mainit ang alimuom ng graba kaya alam ni Lorenzo na maaga pa. Nguni’t hindi niya alam kung saang lugar naroroon ang silid na kinakukulungan niya.

Tinalikuran niya ang bintana at saka nagmanman. Tahimik ang dinding sa kanyang kanan. Sa dingding sa kaliwa, may naririnig siyang  tinig at kalatog ng mga pinggan at mga binubuhat na bagay. Malalakas ang tinig na nagmumula sa kaharap niyang dinding, sa malapit sa mga sopa, na natatakpan ng telon na halos tumalukbong sa kabuuan ng dinding.

Idinikit niya ang kanyang tainga sa dinding sa kaliwa. Parang malaking kusina ang pinagmumulan ng mga tinig — mga lalaki at babaing tila nagluluto at naghahanda ng maraming pinggan. Nag-uusap at nagtatawanan ang mga ito habang sumisingit naman ang pagakpak ng palakol na lumalagapak sa pinuputol na buto.

“Pagbutihin mo ang pagrerekado, Tomas,” anang tinig-babae. “Madodoble ngayon ang dami nila. Baka hindi na sila magbalik sa darating na taon kapag hindi nila nagustuhan ang  handa mo.”

“Kapag natikman nila ang pinakamasarap na karne sa ibabaw ng lupa, tandaan mo, maghahatak pa sila ng makakasama sa susunod na taon!”

“Ano’ng tawag mo sa iyong putahe, Tomas?” tanong ng tinig-lalaki.

“Pagkain ng mga bathala!”

Nagpatuloy uli ang pagakpak ng palakol sa buto. Ilalayo na sana ni Lorenzo ang kanyang tainga mula sa dinding nang makarinig siya ng malakas na tinig-babae.

“Huwag mong itapon iyan, Cardo. Hindi mo ba alam na puwede ring ipagbili iyan?”

“Ibigay mo na lang sa akin, Cardo,” sabi ng tinig-lalaki. “Kahit gamitin na lang ng misis ko. Pampakapal niya sa kanyang buhok kapag namamasyal kami.”

“Si Berto talaga! ‘Pag nalagas na ang buhok ni misis, ay, palitan mo na ng iba! Ang dami rito!”

Naghalakhakan ang mga nasa kusina.

Huminga ng malalim si Lorenzo at saka marahang lumapit sa malapad na telang tumetelon  sa dinding. Nagmumula ang mga tinig sa dalawang dangkal ang laki at isang dipa ang taas na siwang sa pinagtagpuan  ng dinding at ng kisame. Sa ibaba ng siwang nakabitin ang telon. Naririnig niya ang tinig ng mga lalaki at mga babae, ang kalatog ng mga pinggan, at kaluskos ng mga hinihila at inilalapag na bagay. Marahan niyang hinawi ang kaliwang dulo ng kurtina upang tingnan kung mayroon siyang sisilipan doon. Nagulat siya nang makita ang mahigit na isang dipang bintanang salamin na kinakikitaan ng nasa labas. Silid pala ng isang malaking restawran ang kinaroroonan niya. Abalang-abala ang mga weytres sa pag-aayos ng mga mesa at silya sa maluwag na kainan. May isang malaki at mahabang mesa na tila gasuklay na buwan ang hugis na nakapagitna sa kainan. Malaking piging ang pinaghahandaan nila. Nakalapat ang malaking pintuan ng restawran at naisip ni Lorenzo na inarkila ng may papiging ang restawran sa araw na iyon.

Umalis siya sa bintanang salamin. Nakita niya ang seradura ng pinto sa dinding sa kanan. Nilapitan niya ito at saka nakiramdam. May nagmamakinilya sa loob. Di kaginsa-ginsa ay tumunog ang telepono. Hinawakan niya ang seradura  saka hinila. Nakasusi iyon. Muli niya itong pinihit saka hinila. Ayaw pa aring mabuksan. Tumigil ang takatak ng makinilya.

Bigla, nagbukas ang pinto sa dinding sa kaliwa, lumagitik ang swits at nagsindi ang flourescent lamp sa kisame. Dalawang lalaki ang sabay na pumasok sa silid. Maglilimampu’t limang taong gulang ang mas pandak at mas payat na lalaki, nakabarong at may salamin sa mata. Medyo manipis na ang buhok nito at waring pinipitpit ang mukha gayong matangos ang waring tumutukang ilong at maninipis ang hatak na labi. Kataliwas nito ang kasamang lalaki, na kahit nakabarong at mamahalin ang suot na pantalon at sapatos, ay hindi naitago ang may pagkatimawang anyo.

Inilapat ng matangkad na lalaki ang pintuan. Nakita ni Lorenzo ang malaking kusina ng restawran at saglit niyang naamoy ang masarap ng bango ng nilulutong putahe na pumasok sa silid na kinaroroonan niya.

“Nagkamalay ka na pala,” parang walang ano mang sinabi ng lalaking payat. Iginala nito ang paningin sa silid na waring gustong siguruhin na walang nagalaw sa mga kasangkapan doon.

“Hindi ka makalalabas dito hangga’t hindi natatapos ang piging.”

Nilapitan ni Lorenzo ang matanda. Huminto siya ng dalawang dipa nang balak siyang salubungin ng matipunong lalaki.

“Mag-iingat ka, bata,” sabi ng badigard. “Huwag kang padalus-dalos kung ayaw mong masaktan.”

“Saan n’yo dinala ang Inay ko?” sabi ni Lorenzo. “Anong ginawa ninyo sa kanya?”

“Malalaman mo rin,” parang walang ano mang sinabi ng matanda.

“Gusto ko nang malaman ngayon!” Kumuyom ang mga kamao ni Lorenzo. “Bakit n’yo kami ginaganito? Anong kasalanan namin sa inyo? Bakit ninyo ako dinala rito? Ano ang kailangan ninyo sa amin? Nasaan ang Inay ko? Ano ang ginawa n’yo sa kanya?”

Tumigas ang mukha ng payat na lalaki at kumislap ang salamin ng mata nito nang humarap kay Lorenzo. Luwa ang malalaki at maitim na mata nito sa likod ng salamin.

“Huwag mo akong sisigawan,” sabi ng payat na lalaki sa nagtitimping tinig. “Magpakahinahon ka. Masama akong magalit. Kung magpapakabait ka hanggang sa matapos ang piging ay hindi ka maaano rito.”

“Pero ano ang kasalanan naming mag-ina at ginaganito ninyo kami?” sabi ni Lorenzo at hinaplos niya uli ang dugong umaagos sa kanyang batok. Dumukot siya sa kanyang bulsa ngunit wala siyang maapuhap na panyo. Ngayon lamang niya natuklasan na kinuha palang lahat ang laman ng kanyang bulsa, pati ang kanyang relo at sinturon. Ipinahid niya ang dugo sa likod ng kanyang pantalon.

“Wala kayong kasalanang mag-ina,” sabi uli ng lalaking may salamin sa mata. “Walang nangyari sa iyong Inay kaya tumigil ka na sana. Magkikita rin kayo pagkatapos ng piging.”

“Nasaan siya ngayon?” tanong ni Lorenzo.

Nilapitan ng payat na lalaki ang telon sa dinding at saka hinila ang dalawang lubid at nahati ang telon sa pagbukas. Malapit nang maayos ang lahat na mesa  at silya sa kainan. Nakabukas na ang pintuan at pumapasok ang mga kasapi ng tanyag na banda ng musika na dala-dala ang kanilang mga instrumentong gagamitin sa pagtugtog.

“Nakikita mo ba ‘yong bintanang may salamin sa tapat natin sa kabila?”sabi ng payat na lalaki. “Naroon ang Inay mo. Nakatingin din diyan sa kainan. Hindi mo makita ang loob niyon dahil ibang uri ng salamin ito. Nakikita mo sila sa labas pero hindi ka nila nakikita rito sa loob.”

“Ngunit bakit ninyo kami dinala rito?” sabi ni Lorenzo uli.

“Manood ka rito. Makikita mo ang sagot ng tanong mo,” sabi ng payat na lalaki. Tiningnan nito ang orasan sa galanggalangan. “Malapit na silang dumating,” sabi nito. Hinarap si Lorenzo. “Huwag kang lilikha ng ano mang gulo habang nanonood ka rito. Piging iyan ng mga mararangal na tao.”

Magkasunod na lumabas ang dalawa sa kaliwang pinto ng silid. Nasulyapan uli ni Lorenzo ang loob ng malaking kusina at nalanghap niya ang masarap na amoy ng niluluto. Lumapat ang pintuan. Ilang sandali pa, nakita na niya ang dalawa sa kainan. Nag-order ang payat na lalaki  sa mga nagsisilbi bago nagtungo ito sa silid na kalapit ng kinaroroonan niya, kasama ang badigard.

Isa-isang sinipat ni Lorenzo ang mga serbidora, baka sakaling may kakilala siya sa mga ito. Nang wala siyang makitang kakilala ay nanlalambot siyang umupo sa sopang nakaharap sa bintanang salamin. Minanmanan niya ang mga nasa restawran habang naririnig na niyang muli ang takatak ng makinilya at ang tunog ng telepono sa silid sa kanan at ang halakhak at malakas na usapan ng mga nasa kusina.  Pinagmasdan niya ang bintanang may salamin na kaharap niya sa kabila ng kainan. Totoo kayang nariyan ang kanyang Inay?

Ngunit bakit sila dinalang mag-ina rito upang panoorin ang marangyang piging ng mga kinikilalang tao? Ano ang halaga nito sa kanilang mag-ina kahit makita man nila ang piging na ito?

Pumipintig na naman ang sugat sa kanyang ulo. Waring nanunuot ang kirot sa kanyang utak. Pumikit siya at saka huminga ng malalim at matagal na para bang iyon ang magpapahupa sa nararamdaman niyang kirot. Masakit din ang kanyang dibdib at ang kanyang tagiliran at ang kanyang sikmura na pinagsusuntok ng tatlong lalaking bumugbog sa kanya nang tangkain niyang ipagsanggalang ang kanyang Inay nang sunggaban at pilit na isakay ito sa itim na kotseng sumulpot mula sa kanilang likuran. Nalugmok siya nang paluin ng mga ito ang kanyang ulo. Hindi niya mawatasan kung bakit isinama pa siya rito gayong ang kanyang ina lamang ang pakay ng mga ito. Hinimas niya ang kanyang dibdib. Dumukot siya sa kanyang bulsa nang maramdaman ang agos ng dugo sa kanyang batok. Ngunit nalimutan niyang kinuha pala ang kanyang panyo.

Tumayo siya at hinubad ang kanyang banlon at kamesita. Binasa niya ang kamesita sa lababo at saka niya pinunasan ang kanyang mukha at leeg at ang natuyo nang dugo sa paligid ng sugat at ng kanyang batok. Pagkatapos niyang mapunasan ang kanyang katawan at mga braso, isinuot niyang muli ang kanyang banlon at saka umupo sa sopa na nakaharap sa bintanang salamin.

Ilang sandali pa, nagdatingan na ang mga panauhin sa piging. Sinalubong ang    mga ito ng payat na lalaki at ng badigard nito, at apat pang ibang lalaki. Nang lumaon, nagtungo ang payat na lalaki sa kinaroroonan ng mikropono sa tabi ng banda at ipinagbigay-alam ang pangalan ng mga dumarating. Nagpalakpakan ang mga nakaupong panauhin. Madalas na salubungin ng tugtog at ng malakas na palakpakan ang mga matataas na opisyal at banyaga at negosyanteng pumapasok. Ang matataas na opisyal, mga tinitingala sa lipunan at mga panauhing banyaga ang umokupa sa mesang tila hinating buwan. Sa magkabila at likuran ng mga ito ay nakaupo ang mga mas mababa ang kalagayan at katanyagan. Napuno na ang mga silya at mesa nang mag-alas diyes medya. Inilapat ang pintuan ng restawran at nagsimula na ang programa. Ipinasok sa kainan ang mga inumin at pulutan.

Naisip ni Lorenzo na nasa kainan na ang halos lahat ng mga tanyag na taong nababasa niya at nakikita sa mga pahayagan, magasin at aklat. Naalaala niya ang sinabi ng payat na lalaki na piging ito ng mga kinikilala. Habang ipinakikilala ng payat na lalaki ang pangalan at posisyon, propesyon at kabuhayan ng panauhin, naisip ni Lorenzo na natipun-tipon na rito ang mga taong  kabilang sa lahat ng uri ng propesyon. Karamihan sa mga ito ay nakaamerikana at nakabarong. Nakauniporme rin ang mga sundalo, piloto, marino at pulis.

Binati ng payat na lalaki ang mga panauhin. Hinangaan ang mga nagawa na ng mga ito. Sa bandang huli, ipinakilala ang mga bagong kasapi ng grupo. Nagtalumpati ang isang senador, isang gobernador, isang diputado, isang mayor at isang kapitan ng isang nayon. Maigsi lamang  ang talumpati ng mga ito. Panay pagpapaunlad sa bansa ang binabanggit. Nagpalakpakan ang mga panauhin. “Mananalo ka uli sa eleksyon! Tutulungan ka naming manalo!” sabi ng mga ito.

Alas onse media nang matapos ang talumpati ng mga pulitiko.

“Ilabas n’yo na ang alak ng mga bathala!” utos ng payat na lalaki sa mga weytres. “Magpagana kayo sa pagkain, mga kapatid! Alalahanin ninyong taun-taong espesyal na putahe ang inihahanda para lamang sa mga bathalang katulad ninyo!”

Nagpalakpakan ang mga panauhin.

Nang maipamahagi ang masasarap at matatapang na alak ay isang malanding tugtog ang ipinarinig ng banda. Namatay ang maliliwanag na ilaw at ang mga malamlam lamang ang natira. Sinindihan ang maliit na spotlight sa kaliwang sulok  at natutok ito sa pintuan ng opisina ng payat na lalaki. Isang nakatutuksong mananayaw ang lumabas mula sa pintuan. Nagpalakpakan ang mga panauhin. Higit na sumigabo ang palakpakan ng mga ito nang magsimulang umindak ang mananayaw sa maharot na tugtog. Unti-unting pumagitna ang mananayaw sa harapan ng mesang tila hinating buwan. Sa lalong pagharot ng tugtog ay lalo ring naging malandi ang pagsasayaw ng babae hanggang sa magsigawan ang mga lalaki sa labis na kaligayahan. Sumilbato ang pulis at nagtawanan ang mga ito. Bigla, namatay ang spotlight at ang malamlam na ilaw at naghari ang dilim. Nang magsinding muli ang maliliwanag na ilaw, wala na ang mananayaw gayong patuloy pa rin ang maharot na tugtog. Nagtawanan ang mga panauhin.

“Huwag kayong mag-alala, mga kapatid,” sabi ng payat na lalaki na nasa kinaroroonan muli ng mikropono. “Marami kayong mapapanood sa araw na ito.”

Lumuwag ang mga panga ni Lorenzo. Malakas pa rin ang pagtibok ng kanyang dibdib.  Para siyang lalagnatin. Pumikit siya pagkaupo.

“Masarap, ano?” may nagsalita sa kanyang likuran.

Nilingon ni Lorenzo ang lalaking nakangisi. Isa ito sa mga kusinero na ipinahihiwatig ng suot nito. May dala itong nakabandehadong minindal at pampalamig.

“Padala ni Boss para sa iyo,” sabi ng lalaki. Inilapag  nito ang dala sa pandak na mesang nasa harap ni Lorenzo. “Ayaw niyang nanonood ka sa mga nagkakasayahan  diyan na wala kang makakain.”

Tumayo si Lorenzo. “Manong, anong oras ba matatapos ang piging?” tanong niya.

“Alas tres. Taun-taong ganyan.”

“Gusto kong makita ang Inay ko. Nariyan daw sa bintanang kaharap natin. Babayaran kita sa gusto mo basta makita ko lang siya.”

Umiling ang lalaki. “Hindi ko magagawa iyan,” sabi nito. “Mahigpit ang bilin ng amo namin na huwag naming ipakikita sa iyo ang Inay mo hangga’t hindi natatapos ang piging.”

“Bakit, anong nangyari sa kanya?”

Hindi mawatasan ni Lorenzo ang ngiti ng lalaking nakatitig sa kanya.

“‘Yan din ang itinatanong ng Inay mo riyan,” sabi nito.

Narinig nila ang muling pagtugtog ng banda. Muling namatay ang mga ilaw at nagsindi ang spotlight sa sulok. Dalawang mananayaw ang lumabas mula sa silid ng payat na lalaki. Nagpalakpakan ang mga panauhin. Sumipol ang iba.

“Hindi mo ba alam na taun-taon nagpipiging ang mga taong iyan dito?” sabi ng lalaki. “Taun-taon din silang kumukuha ng mga saksi, tulad ninyong mag-ina.”

Pumagitna ang mga mananayaw sa harapan ng mesang tila buwang hugis-suklay. Umiigkas ang mga puwit ng mga ito na sinasabayan ng pag-igpaw ng mahahabang buhok. Bumilis ang tugtog, naging maharot ang pag-indak ng mga mananayaw at nang patapos na ang tugtog ay biglang namatay ang spotlight. Naghiyawan ang mga nanonood. Nasindihan ang mga maliwanag na ilaw. Wala na ang mga mananayaw.

Tumawa ang lalaking kasama ni Lorenzo.

“Hala,  magpakasarap ka sa panonood at ipagpatuloy ko ang ginagawa ko,” sabi nito at tinungo ang pintuan.

“Walang kuwenta sa akin ang mga iyan,” sinundan ni Lorenzo ang lalaki hanggang sa pintuan. Hinawakan niya ang isang braso nito. “Tulungan mo kaming tumakas dito, Manong,” pakiusap niya. “Babayaran kita ng gusto mo.”

Bumungisngis ang lalaki. “Magkano?” nanunukat ang mga mata nito.

“Kung magkano ang tinataya mong dapat bilang katumbas ng gagawin mo.”

Umiling ang lalaki. “Buhay ko ang katumbas ng hinihingi mo,” sabi nito. “Bayad na ang serbisyo ko para sa taong ito.”

Binuksan ng lalaki ang pintuan. Muling nakita ni Lorenzo ang kusina, ang mabangong niluluto, at ang mga kusinero at kusinera. Isinara ng lalaki ang pintuan. Pinihit ni Lorenzo ang pintuan. Nakasusi ito.

Nanlalambot siyang nagbalik sa sopa na nakaharap sa bintanang salamin. Hindi niya hinipo ang minindal at pampalamig.

Isa-isa niyang pinagmasdan ang mga nakaupo sa mesang tila buwang hugis-suklay. Iisa ang itim sa mga ito, medyo kulot at ito ang pinakapandak. Ngunit kumikinang ang mga gintong hilatsang nakaburda sa manilaw-dilaw na barong Tagalog nito, kumikinang ang mga gintong ngipin tulad ng pagkinang ng mga singsing at gintong relo nito. Isa rin itong bathala, tulad ng mga Insik at mestisong Insik, Kastila at mestisong Kastila, Amerikano at mestisong Amerikano, Hapones at mestisong Hapones, Aleman at mestisong Aleman, Bombay at mestisong Bombay, at iba pang mestiso sa lahing banyaga na dumaong sa Pilipinas na nagpunla ng binhi at umunlad: naritong lahat ang mga ito, hindi lamang sa hugis-suklay na mesa kundi nakakalat sa iba’t ibang silya at mesa. Mga bathala lahat ang mga ito, alam ni Lorenzo: ang mga dinadakilang tao na nagpapakilos sa mga natutulog na ugat ng bansa upang umunlad, na ipinamamalas ng mga pahayagang naglalarawan sa malalaking gusali na pag-aari ng mga ito at pinagkakikitaan at iba pang mga proyektong nagpayabang sa papawiran ng Pilipinas at humukay sa mga mina sa mga bundok at nagbaba ng mga troso mula sa kagubatan at nagtayo ng dam sa mga ilog. Ang mga ito ang naglusong sa malalaking barko na humiwa sa malalawak na dagat, ang tumulay sa mga pulo ng Pilipinas at sa mga banyagang bansa; ang mga ito ang bathalang nagpalipad ng mabilis na eroplano na dumipa sa daigdig at dumangkal sa oras.

Ngunit walang halaga ang mga ito kay Lorenzo. Wala siyang pakialam sa kasanayan o kaunlaran o balak ng mga ito sa buhay. Ang kanyang Inay ang iniisip niya, kung paano sila makaalis sa lugar na ito na unti-unting naglalarawan ng unti-unting pagkakaagnas ng laman at ng kaluluwa.

Muling tumugtog ang banda. Dalawampung mananayaw ang sunud-sunod na lumabas sa silid ng payat na lalaki at saka pumagitna sa harapan ng mesang hugis suklay. Humarot nang humarot ang kanilang pagsasayaw, naghiyawan ang mga lalaki,  naghalakhakan ang mga mananayaw at tinungo ang mga mesa  at saka hinila ang makakapareha. At lalong lumakas ang hiyaw ng mga nanonood nang simulan ng mga pareha na indakin ang maharot na tugtog.

Biglang namatay ang mga ilaw, nagpatuloy ang tugtog, humagikhik ang mga mananayaw, humiyaw at saka naghalakhakan ang mga kapareha ng mga ito, sumigaw ang mga nanonood, isinigaw ang “Ilaw! Ilaw!” at nang biglang magsindi ang spotlight, natutok ito sa pintuan ng silid ng payat na lalaki, lumabas ang dalawampu pang mananayaw na unti-unting pumagitna sa mesang hugis-suklay. Wala na ang magkakapareha. Nasa upuan na ang mga lalaking hinila ng mga mananayaw, gayon na lamang ang halakhakan ng mga ito habang nagyayapusan at naghahalikan at nag-iinuman.

Tulad ng nauna, nang mangibabaw ang harot ng tugtog at kalandian ng sayaw, ay nagtakbuhan ang mga mananayaw na humila ng lalaking makakapareha at saka ipagpatuloy ang pagsasayaw. Nagpalakpakan ang mga nanonood, isinigaw ang mga ito ang: “Patayin ang ilaw! Patayin ang ilaw!” At namatay ang spotlight, naghiyawan ang mga mananayaw at naghalakhakan ang mga kapareha ng mga ito. Nang muling magkailaw, kandung-kandong na ang mga mananayaw ng mga lalaki.

Napanganga si Lorenzo. Biglang nagbago ang larawan ng mga panauhin. Waring biglang sumubo ang damdaming-hayop sa maginoong hitsura ng mga ito at saka dumilim ang magagarang suot. Sa isang iglap, natuklasan ni Lorenzo na balatkayo ang nakasaklob sa mukha ng mga nasa mesa. Narinig niya ang sigaw at tawang tila gumising sa kanya sa mga alaala ng mga pangyayari sa dahon ng mga kasaysayan ng mga bansa sa daigdig. Iyon at iyon pa rin, nawika niya; hindi nagbabago: pagkakamali na hanggang  ngayon ay paulit-ulit at hindi pa naaayos.

“Ilabas ninyo ang alak ng mga bathala!” sabi ng payat na lalaki sa mga serbidora. “Ilabas ninyo ang pinakamatamis at pinakamatapang na alak ng mga bathala!”

Nagpalakpakan ang mga panauhin. Lasing na ang karamihan sa kanila. Isinigaw nila ang pagpapalabas ng mga mananayaw at ang hindi pagtigil ng banda sa pagtugtog. Namatay uli ang mga ilaw pagkaraang maihain ang mga alak. Tumugtog uli ng maharot ang banda at natuon ang spotlight sa pintuan ng opisina ng payat na lalaki. Tatlumpung magagandang mananayaw ang lumabas. Kapapagitna pa lamang ng mga ito sa harapan ng tila suklay na mesa nang tatlumpung lalaki rin ang nag-uunahang yumakap sa mga ito at saka sinimulan ang mahalay na pagsasayaw na unti-unting hinuhubaran ng mga mananayaw ang mga kapareha ng mga ito. Lalong lumakas ang paghiyaw ng mga nanonood nang iisang saplot na lamang ang natitira sa katawan ng mga lalaki. Nang akmang aalisin iyon ng mga mananayaw, biglang namatay ang spotlight. Naghiyawan uli ang mga nanonood. Nang magsindi uli ang mga ilaw, wala na ang mga mananayaw sa harapan ng tila suklay na mesa. Agad-agad na idinaan ang liwanag sa mga silya at mesa at nakita ni Lorenzo ang mga nagyayapusan at naghahalikan at nag-iinumang magkakapareha sa upuan ng mga ito.    

Nagpatuloy ang maharot na tugtog. Muling nagtungo ang payat na lalaki sa kinaroroonan ng mikropono at saka nagsalita: “Maghanda na kayo, mga pinagpipitagang bathala sa mesa! Para sa inyo ang mga susunod na mananayaw! Arya, maestro!”

Nagpalakpakan ang mga panauhin habang nakatutok ang mga mata ng mga ito sa  pintuan ng silid na kinatutokan ng spotlight. Bumukas ang kurtina at lumabas ang mga mananayaw. Tumayo ang mga lalaking nasa tila suklay na mesa. Naging malandi ang pagsasayaw ng mga babae. Nang hindi na masupil pa ng mga lalaki ang damdamin, nag-unahan na ang mga ito na yumapos sa mga napili nila at saka isinama sa mga upuan.

Nagpatuloy ang tugtog. Nasindihan ang mga maliwanag na ilaw. Nagsalita ang payat na lalaki. “Ihain na ninyo ang pagkain ng mga bathala!”

Nabuksan ang pintuan ng kusina at sunud-sunod na lumabas ang mga serbidorang may dalang malalaking bandehado na naglalaman ng umuusok na mabangong pagkain. Nagpalakpakan ang mga panauhin.

Nabuksan ang pintuan ng silid na kinaroroonan ni Lorenzo at pumasok ang isang kusinerong may dalang pagkaing nasa bandehado.

“A, magpapasasa ka rin sa pagkain,” sabi ng lalaki at kinuha ng minindal na hindi ginalaw ni Lorenzo.

Sinukat ni Lorenzo ang lalaki. Nang yumuko ang lalaki upang ilapag ang bandehado sa pandak na mesa ay ubus-lakas na tinaga ni Lorenzo ng gilid ng kanyang palad ang ulo nito. Napasigaw ang lalaki, napasandal sa malaking sopa, sapo ang ulo, ngunit hindi nawalan ng malay. Sinipa ni Lorenzo ang mukha nito. Sinalo ng lalaki ang kanyang paa saka hinaltak. Bumagsak si Lorenzo sa lapag. Dinukwang siya ng lalaki, kinubabawan at saka pinagsusuntok. Ngunit sinakal ni Lorenzo ang lalaki nang buong lakas. Umungol ang lalaki, tumayo at nabitiwan ni Lorenzo. Nagbigwasan sila, nagpambuno at nang bumagsak silang muli sa lapag ay naramdaman ni Lorenzo na may pumulupot sa kanyang leeg. Mahabang buhok!

“Papatayin kita ngayon, sal-itka!” tiim-bagang na wika ng lalaki.

Napahindik si Lorenzo, nag-uslian ang mga ugat sa kanyang leeg, ulo at mukha. Nadakma niya ang singit ng lalaki at buong lakas niyang piniga. Napahiyaw ang lalaki. Pumulandit ang dugong tumama sa sikmura at hita nito. Unti-unting lumuwag ang buhok na nakapulupot sa leeg ni Lorenzo. Bumangon siya at humihingal na pinagmasdan ang namimilipit na lalaking hindi niya maintindihan ang sinasabi.

Nakita niya ang buhok na ginamit ng lalaki. Napamulagat siya nang makilala ang suklay sa puno ng tinirintas na buhok. Dinampot niya ang buhok at ang suklay.

“Ang suklay ni Inay!” bulalas niya. Dinuwang niya ang lalaki at kinuyumos ang dibdib nito. “Ano’ng nangyari sa aking ina? Magsalita ka!”

Hindi sumagot ang lalaki. Waring gustong umalpas ng mga mata nitong nakamulagat kay Lorenzo.

“Sagutin mo ako!” Niyugyog ni Lorenzo ang balikat ng lalaki. “Sagutin mo ako!”

Tumakbo si Lorenzo at ibinukas ang pintuan ng kusina. Sa bigla niyang pagsulpot na duguan, nagtilian ang mga babae. Nag-unahan ang mga lalaki sa pagsagupa sa kanya. Nilundag ni Loranzo ang kahoy sa malapit na sinlaki ng braso. Napaurong ang mga lalaki sa takot.

“Anong ginawa n’yo sa Inay ko?” sigaw niya habang ipinakikita ang suklay at ang buhok. “Pinatay ninyo siya! Pinatay ninyo!”

Dinaluhong niya ang pinakamalapit na lalaki at saka hinataw ito sa balikat at sa mukha. Nagtakbuhan at nagtilian ang mga babae na lumabas sa kusina patungo sa kainan.  Hinabol ni Lorenzo ang lalaking huling lumabas. Tinungo ng lalaki ang mesang tila suklay.

Nagulat ang mga panauhin. Saka lamang kumilos ang mga ito nang lumundag si Lorenzo sa mesa at saka pinaghahataw ang mga lalaki at babae rito. Ibinuwal niya ang mga nakahaing pagkain at alak. Nagtakbuhang lumayo ang iba ngunit lumusob ang ilang matatapang na kalalakihan. Dinukwang ng mga ito si Lorenzo: hindi ininda ng mga ito ang malalakas niyang hataw, at nang mahawakan siya ay nag-unahan na ang mga ito sa pagsipa at pagbugbog sa kanya.
NAGBALIK ang ulirat ni Lorenzo. Waring hinihimay ang kanyang mga laman sa matinding kirot. Tila naglalagablab ang lahat ng parte ng kanyang katawan. Matapang ang nakasusulasok na amoy sa kinahihigaan niya. Kumilos siya. Umungol. Hindi niya kayang tumayong mag-isa. Nagulat siya nang hindi niya halos maimulat ang mga mata niya.

Gabi na ngunit maraming bituin sa madilim na langit.

“Bumangon ka,” sabi ng tinig-lalaki.

Ibinaling ni Lorenzo ang kanyang ulo sa kanan at nakita niya ang matangkad at matipunong lalaking nakabalanggot.
Kumilos si Lorenzo ngunit halos hindi niya maitaas ang kanyang mga braso. Yumuko ang lalaki, inabot ang kamay ni Lorenzo at saka siya hinatak. Napaungol si Lorenzo nang makatayo. Nagsalubong ang kanilang paningin sa karimlan. Malalaki at malalalim ang matang iyon, matangos ang ilong at tikom ang mga bibig at lalaking-lalaki ang panga.

“Kaya mo’ng lumakad?”

“Kaya ko,” sagot ni Lorenzo sa nanghihinang tinig. Umunat siya sa pagkakatindig. “Nasaan ba ako? Bakit ako narito?”

“Nakita kong inihulog ka mula sa isang itim na kotse. Akala ko’y inutas ka na nila.”

Kumuyom ang mga kamao ni Lorenzo nang maalaala ang nangyari sa kanila ng kanyang ina.

“Ang Inay ko!” umiyak siya.

“Tena sa bahay….” sabi ng lalaki. “Ikuwento mo ang nangyari sa inyong mag-ina upang malaman ko kung paano ka matutulungan.”

Lumakad sila.

“Naglalakad kami ng Inay mula sa simbahan, maagang-maaga pa, nang biglang sunggaban ang Inay at saka pinilit na isakay sa itim na kotse….” simula ni Lorenzo.

Hindi nagtagal, pumapasok na sila sa hulo. Sa pinakamalaking bahay sa purok, nanawagan ang lalaking kasama ni Lorenzo. Nagbukas ang pintuan sa silong ng bahay at isang lalaki ang nagpatuloy sa kanila.

“May bago tayong kasama,” pagbibigay-alam ng lalaki sa mga naratnan nilang kalalakihan gumagawa at naglilinis ng iba’t ibang sandata. Maraming sandata ang nakasandal sa mga dinding. Ilang nakakahong pulbura at bala ang nakasalansan sa isang sulok. Gawaan ng baril ang bahay na ito.

Napatango ang mga lalaking nakatingin kay Lorenzo. Walang nagulat sa mga ito sa hitsura niya. Waring karaniwang tanawin na ito sa kanila.

“Tulad mo ring nagdanas ng hirap ang mga ito sa kamay ng mga taong binabathala,” sabi ng lalaking kasama ni Lorenzo. “Nakikita mo ang mga armas? Magagamit na ang mga iyan, hindi magtatagal. Kapag hindi nagbago ang kalagayan ng bansa, sasabog ang rebolusyon.”

Waring napalis ang kirot sa katawan ni Lorenzo. Hindi niya akalaing marami ang mga katulad niyang nilalapastangan ng mga bathala. Hindi siya nag-iisa. May kasama na siyang maghihiganti!

Tinapik ng matangkad at matipunong lalaki ang kanyang balikat. Nakangiti itong napatitig sa kanya. “Magpalista ka kay Rimando,” itinuro nito ang lalaking nasa likuran ng maliit na mesang nasa isang sulok.

Tumayo si Lorenzo sa tapat ng mesa ni Rimando. Medyo matagal silang nagtitigan bago niyukuan ni Rimando ang makapal na aklat. “Ano ang buo mong pangalan?” tanong nito.

“Lorenzo Sanchez Lazaro.”

“Ang Inay mo?”

“Filipinas Lazaro.”

—————

Kurditan: Mga Kuwentong Iluko, inedit  nina Reynaldo A. Duque, Jose A. Bragado at Hermilinda T. Lingbaoan. GUMIL Metro Manila, Makati, Metro Manila. c.1988. Pp. 129-144.

Ang “Pagkain Ng Mga Bathala” (Taraon Dagiti Didiosen) ay unang nalathala sa Iloko sa magasing Bannawag, sa mga isyung Oktubre 21-28, 1969, pahina 3-5, at saka isinama sa kalipunan ng maiikling kuwento ng may-akda, Bituen Ti Rosales Ken Dadduma Pay A Sarita, Ilokano Publishing House, Quezon City. c1969. Pp. 195-208. Isinalin din sa Ilonggo ni Gaudencio J. Goles at inilathala sa Hiligaynon sa mga isyung Abril 8-15, 1992, no. 4-5, vol. 36, sa pamagat na “Pagkaon Sang Mga Bathala” (Food of the Demigods).

Published with permission from the author.

MAKADOMINGGO laengen, Paskuan. Magagaranak nga agbakasion idiay Bacnotan a nakayanakak. Sangapulo a tawen a diak nagawid ta makumikomak iti trabahok. Siak ti boss iti IT (Information Technology) Department ti kompania a pagtrabahuak. Idi kakaskasarmi ken ni baketko ti naudi a panagawidmi a panangyam-ammok kenkuana kadagiti kakabagiak a di nakaatendar iti kallaysami ditoy Manila.

            Nakaplanon ti panagawidmi. Nakaimpaken ni Marlyn kadagiti masapsapulmi. Nakasagana metten dagiti gargaret dagiti dua a tsikitingmi. Maayatan la ketdi ni Anti Silay, inaudi a kabsat ni nanang  a makakita kadagitoy dua a naalikuteg a kakaanakanna. Walo ti tawen ni Felice Anne nga adda iti maikadua. Tallo ti tawen ni Nico Paolo a buridek.

            Manipud pay idi mapagnaminganmi ken ni baket ti panagbakasionmi, panay kantiawna ta no mabalin, guyodek dagiti aldaw tapno makaawidkamin. Magagaranak kadagiti gapu a kayatko a dumteng a dagus ti petsa ti panagawidmi.

Umuna, tapno maipakita ken mailastogko ti pamiliak kadagiti kakabagiak, gagayyem ken barkadak. Idi naudi a panagawidmi arig lumsot ti mata dagiti nakakita ken ni baketko. Asino aya ti mangipagarup a makaasawa iti nalapsat a mestisa daydi agpaspastor ti nuang ken agmalmalem iti kainaran. Namindua a nag-Miss Batangas ni baketko idi kabambanuaganna. Ita, dua a nabun-as a tsikiting ti ukodko. Pang-Miss Bacnotan ti inaunak ken guapito ti buridekko.

Maikadua, kayatko nga ipangas ti kabarbaro a kotsek iti class re-unionmi ti high school iti kaaldawan ti Paskua. ‘Simbolo ti ‘yaasenso,’ kunada man.

        Ngem ti maikatlo ti agpaypayso a gapu a kasla masinsinit ti ubetko nga agbakasion. Nadamagko nga agawid manipud idiay Amerika ti dati a nobiak. Umay kano makipaskua segun iti e-mail ti kabsatna a naawatko. Kunak no ni Joy ti makatuloyak. Sangapulo ket uppat a tawen nga agayan-ayatkami. Ngem husto ti kunada a manmano ket narasay ti agkatuloyan iti atiddog nga engagement ta bumaaw ti relasion a kas iti napasamak kadakami. Ammo ni baketko ti maipapan ken ni Joy. Awan ti inlimedko kenkuana. Ngem dina ammo nga isu ti maysa a gapu ti ayatko nga agbakasion. Kuriosoak laeng a makakita no anian ti itsurana. Ken kayatko man a  tingitingen ‘toy riknak ta agrikab latta ‘toy barukongko no madakamat ti naganna.

        Nasinga ti panagar-arapaapko idi aguni  ti cellphoneko. Adda baro a message a simmangpet. Kasapulandak idiay Tektite Bldg. a masarakan iti Ortigas Complex a ‘yan ti Marketing Office ti kompaniami.

Addaak iti Quarry Plant ti kompaniami ditoy kabambantayan ti Angono, Rizal. Nadumaduma a sukat ti aggregates wenno bato dagiti produktomi. Simple laeng ti proseso ti produksion dagiti produktomi. Umuna, mulaanda iti dinamita ti paset a yan ti natangken a bato wenno basalt iti kasla inagdan-agdan a sidiran ti bantay. Pabettakenda dagiti dinamita. Ikarganto met ‘tay back hoe dagiti kakasla lakasa a bato wenno boulders kadagiti agur-uray a dump truck.  Itulod dagiti dump truck dagiti kargada iti crushing plant. Ditoy a magiling dagiti boulders iti agduduma a kadadakkel a mausar iti nadumaduma a kasapulan iti konstruksion.

        ‘Problema manen daytoy,’ naisipko idi patpatarayekon ti kotsek a mapan idiay Tektite Bldg. Basta umawagda iti emergency meeting problema ti gapuna.

PUDNO ti atapko. Kompleto dagiti manager iti nadumaduma a departamento a nadanonko iti uneg ti boardroom. Ad-adda a makapa-alarma ti kaadda ni Mr. Francisco Sanchez III, ti Kastila a presidente ti kompania. Napudaw ken natayag. Natundiris ti agongna a bagayan ti napuskol ti gradona a sarmingna. Nakatugaw iti makannawanna ni Mr. Arleo Santos a general manager. Dakkel a lalaki ken nalukmeg ni Mr. Santos. Naturay ti panagsasaona. Tinurongko ti bakante a tugaw iti abay ni Mr. Santos.

         “Norman, adda dakkel a problematayo,” tinaliawnak. Adda inruarna a papel manipud iti brown envelope a namarkaan iti confidential.

 “Sir, ibasak kadi kadakuada amin wenno para iti impormasion laeng ni Engineer Dacanay?” dinamagna iti presidente.

            “Please read it. It is for everybody!” insungbat ni Mr. Sanchez. English ken Espanol laeng ti masaona ngem maawatanna ti dadduma a lengguahe.

        “Palubosandak a mangbasa ‘toy surat a naiturong iti presidentetayo.” Inrugi a binasa ni Mr. Santos ti surat. “Dear Mr. Sanchez. Umuna, kablaawankayo iti naimbag nga oras. Maysaak a mangisaksakit iti kompania isu a kayatko nga idanon kadakayo ti maysa a kritikal a situasion a mabalin a mangparalisa iti operasion ti intero a kompania manipud iti Disyembre 24 agingga iti umay a baro a tawen,” impalawlaw ti GM dagiti matana iti ummong a nangrugi nga aganabaab kadagiti agduduma nga espekulasion.

“Saan a palimed a fully computerized ti kompania,” impigsa ni Mr. Santos iti panangituloyna. “Adda agpanggep a mangsabotahe iti network ket iti ania man nga oras bulosanda ti Christmas Bug a mangdadael iti operating system ti server ken mang-erase amin a file a naka-store iti hard disk. Mabalin nga aggapu iti ruar, posible a manipud iti Internet wenno manipud iti maysa a terminal iti Wide Area Network wenno WAN. Ngem mabalin met nga aggapu iti Local Area Network wenno LAN.  Naggapu ken ni Anonymous,” inggibus ti GM. Immanges iti nauneg a nangkupin ken nangisubli iti papel iti uneg ti envelope. “Anonymous. Saan nga imbaga ti nangipatulod no asino ngem dakkel ti pammatik a maysa nga empleado wenno kostumer!”

        “Saan ngata nga agang-angaw wenno mamutbuteng laeng ti nagsurat?” insengngat ni Ver Acuna, ti agkalbon a Personnel Manager. Gimmilap ti lulonanna a natupar ti lawag ti fluorescent lamp.

        “Mabalin a wen. Ngem mabalin met a saan. Awan ti makaibaga. Ngem nakasaganatayo kadi no agsardeng ti operasiontayo no sumippit dayta a Christmas Bug?” inamad ni Mr. Santos. “Panagkunak, ni Norman ti makasungbat kadagitoy a saludsod.”

“Okay, Dacanay, this is your expertise. Please, brief us what is this all about; its impact to our business and the solution to avoid great havoc to our organization!”  binilinnak ti presidente.

        “Sir, segun iti linaon ti surat, ababa unay ti panawen a nabati tapno maisaganatayo ti agdama a sistema. Saan a kas iti daydi millennium wenno Y2K bug a pinadaanantayo idi sumangbay ti tawen 2000.” Inukradko ti surat. “Disyembre 18 ita. Makadominggo pay. Ngem uray kaskasano adda warning ti idadateng daytoy a Christmas Bug. Saan a kas iti daydi Love Bug nga awan ti nagsuspetsa a nanglukat kadagiti e-mail a napauluan iti ‘iloveyou’. Tallo nga aldaw a naparalisatayo. Agarup makabulan sakbay a nakarekobertayo. Kritikal dagiti reporttayo iti panagserra ti tawen no tamaannatayo daytoy a computer virus!” impakaammok.

“Tallo ti mabalin a serkan ti computer virus. Umuna, babaen ti Internet a kas iti Love Bug a nakaporma iti e-mail. Dakkel ti posibilidad a luktan dagiti computer usertayo ta kas iti Love Bug maengganyoda a kitaen ti linaon ti mensahe a ‘merrychristmas’ a kas iti ‘iloveyou’. Maikadua, babaen ti network. Maysa laeng a terminal iti WAN, dagiti adda ditoy Tektite ken ti satellite officetayo idiay Pangasinan wenno iti LAN, dagiti adda idiay Rizal office ti maaccess ken masaksakan iti diskette a naglaon iti virus…krek!” immuestrak ti panangputedko iti tengngedko.

        “Ania dagiti precaution ken procedure nga isaganatayo tapno malapdantayo dayta a Christmas Bug?” inukas ni Lito Mendoza a  maintenance manager ti dalikepkepna.

        “Umuna, masapul a madis-able amin a diskette ken CD drive dagiti amin a terminal. Maikadua, awan ti manglukat iti e-mail a di ammot’ naggapuanna. Maikatlo, sukatan amin a password!”  insungbatko.

 “Nasurok a sangagasut dagiti terminaltayo. Kasano ti kapardas a maaramidyo dagitoy?” sinaludsod ni Mr. Santos.

 “Tallo nga aldaw ti kabiitan. Makadominggo ti kabayagan, sir,” insungbatko.

        “Agdouble timeka, partner. Amangan no di matuloy ti bakasionmo,” inyangaw ni Ver Acuna idi rummuarkami iti boardroom. Ammona ti panagbakasionko ta nakapag-fileakon iti vacation leave manipud iti Disyembre 24 agingga iti baro a tawen.

“Wen ngarud, maunsiyamin sa pay ti nabayag a sinaganaak!” insanamtekko.

MINITINGKO a dagus dagiti staffko idi makasubliak iti opisinak. Impakaammok ti sangsanguenmi a dakkel a problema. Operation: Christmas Bug ti impanaganmi iti nadumaduma nga aktibidad nga aramidenmi a panglapped iti didigra nga isangbay ti computer virus.

Napigsa ti awis ti panagbakasionko. Masapul a maipamuspusak ti pannakalpas ti Operation: Christmas Bug iti kabiitan a panawen. Matalekko amin dagiti taok. Nalaingda kadagiti liniada. Inawagak dagiti superbisor kadagiti tallo a section ti IT.

“Arnel, idis-ableyo kadagiti taom amin a diskette drive ken CD  drive dagiti terminal ditoy main office. ‘Ton malpasyo ditoy, isublatyo dagiti adda idiay Tektite ken idiay Pangasinan,” imbilinko. “Siguraduem nga awan ti makabalin a mangisubli kadagitoy agingga iti adda pangta ti virus,” innayonko.

        “Sige, boss. Ngem usarenmi koma ti van a servicetayo iti ipapanmi idiay Pangasinan,” kiniddaw ni Arnel.

Nagtung-edak.

Ni Arnel ti superbisor ti grupo ti technical support. Maysa a computer engineer. Tallopulo ket pitona itay Hunio. Lima a kadapan ken dua a pulgada laeng ti tayagna ken kalkalainganna ti pammagina. Sangapulo ket lima a tawennan iti kompania. Kabisadona dagiti terminal ken server ta mamindua iti makabulan ti preventive maintenance dagitoy.

“Erik,” binaw-ingak ti bading a superbisor ti Programming. “Rugianyon nga i-configure kadagiti batam dagiti terminal tapno masukatan dagiti password. Ngem unaenyo ti server. Kitaenyo laeng a saan a madisturbo dagiti end user tapno saan a maladaw ti financial statement nga isumitirtayo kadagiti board of directors.”

        “Sir, masapul a sukatantayo dagiti anti-virus software. Adda baro a bersion a rimmuar itay napan a bulan. Uray kaskasano makatulong daytoy,” nalamuyot ti panagyibbet ni Erik.

        “Good suggestion, Erik! Irequestmon idiay purchasing. Markaam iti rush tapno maalayo a sigud.” Insamirak a pirmaan ti gate pass ti van nga usaren ti grupo ni Arnel a mapan idiay Tektite sadanto dumaw-as idiay Pangasinan.

        Napudaw ngem narapis ni Erik. Computer Science ti nalpasna. Nataytayag ngem ni Arnel iti tallo a pulgada. Lima a tawennan iti departamento ken adun ti kontribusionna iti grupo. Saan a nakaskasdaaw nga isu laengen ti baro iti grupo gapu iti personalidadna.

        “Jerry, siguraduem dagiti back-up. No mabalin maminduakayo nga agback-up iti inaldaw manipud ita. Nayonam met ti kopia. No dua iti agdama, aramidem a tallo tapno makasigurotayo iti napartak a recovery no bilang matamaantayo,” kinitak ni Jerry, ti superbisor ti operations.

        “Boss, masapulmi ti dua a kahon ti magnetic tape. Maysa a kahon ti floppy diskette ken duapulo a compact disk,” inyawat ni Jerry ti requisition slip tapno pirmaak.  Ni Jerry ti kabayagan nga staffko. Makatawen ti baetmi a simrek iti kompania. Duapulo a tawenkon iti kompania. Makunak a siak ti nangpadakkel iti departamento ti IT. Idi sumrekak, section laeng ti grupok iti accounting department. Nangrugiak a computer programmer. Civil Engineering ti nalpasko ngem  nagustuak ti IT ta adda ditoy ti karit ken nangatngato ti sueldo. Iti kursok, pasdek ken rangtay dagiti idesignko. Ditoy, dagiti sistema ken programa a mangpaandar ken mangbilin  kadagiti computer no ania ti masapul nga aramidenda a kritikal iti negosio ken dadduma pay a pagsiriban dagiti yaramidak iti design ken analysis.

Accounting ti nalpas ni Jerry. Maskulado a kayumanggi. Kanayon a nangato ti pukisna. Naayat nga agsuot iti khaki a pantalon. Ang-angawek a bagayna ti agpulis.

IMPADAMAGKO iti kaingungotko ti computer virus a padpadaananmi iti karabiyanna.

“Ania ti kunam, lakay, bug? Gumatangkat’ adu a baygon ket spriam amin a computeryo. Kitaek man no makasippitda pay!” inyangawna. Naangaw a talaga daytoy better halfko. Agsungani ti ugalimi. Natalna ken seriosoak.  Galawgaw ken managangaw. Mamatiak san ‘tay pagsasao base iti prinsipio ti magnetismo  nga “opposite poles attract each other”.

Sagpaminsan, agbanggakami met. Natural ti agassawa. Aglinnaawkami pay no kua iti uneg ti kotse. Ngem napagkaysaanmi a saan a rumbeng a makita wenno mangngeg dagiti ubbing ti panagapami. Kalpasanna, labinglabing kami manen iti tumunggal maysa.  Awan ketdi ti agdinisso ta parehokami a propesional. Superbisor iti maysa a multinasional a kompania nga agdait ken aglako kadagiti akin-uneg nga aruaten dagiti babbai ni baket.

“Puroka kalokuan. Ammom kadi a pespesek ti utekko tapno masolbarko a dagus daytoy tapno matuloy ti ipapantay’ pannakipaskua idiay La Union?” Tinapayak ti mugingko. “Ammom met a mail-iliwak met kadagiti kakabagian idiay.”

        “Ow, adda pay siguro sabali a kailiwmo!” insutilna.

        ‘Bulls-eye!’ nakunak iti bagik. Diakon nagtimek. Ngem daytoy pay ti maysa a galad ti baketko a magustuak. Saan a selosa. Palibhasa makitkitana met ti langana iti sarming nga awan pay iti kikitna dagitay agpatpatsarming a kolehiala kaniak dita sungadan ti subdibision no rummuarak iti bigat. Nupay ammok met a maatrakarda laeng iti baro a Civic a luganko, tumartarabangak man no isemandak iti nakapigpigket. Nalawag a makitak ida ta diak pinaikkan iti tint ti sarming dagiti tawa ti kotsek tapno makitadak iti uneg. Guapoak kano no addaak iti likud ti manibela ti baro a kotsek.

        DIAK nakaturog iti dayta a rabii. Agwerret ti panunotko no ania ti strategy nga ipakatko tapno ma-shortcutko ti pannakalpas ti Operation: Christmas Bug. Masapul a leppasenmi sakbay ti eskediul a panagawidmi idiay La Union. Ita, medio agduaduaak no makayami a leppasen dagiti aktibidad nga ineskediulko agingga iti Paskua. Sakbay a makaturogak adda simmiplot nga idea iti utekko. Plinanok ti aramidek iti kabigatanna.

        Sinapak ti simrek iti opisinak ti kabigatanna. Simrekak iti kuarto ti technical support section. Eksakto iti planok idi makitak ti di pay nagaraw a reserba a server. Pinagatangko idi sagsaganaanmi ti delubyo nga ipagteng ti Y2K bug. Inrekomenda ti Y2K commission ti gobierno idi makitada a maladawen ti compliance remediation nga impakatmi iti agdama a server nga ar-aramatenmi. Ngem nakalusotkami isu a dimi nausar ti reserba.

        Binagkatko ti reserba a server. Impanko iti kuartok. Sinublik dagiti CD a pang-install iti OS wenno operating system ken dagiti applikasion a kasapulan iti agdama a network set up. Medyo mabayag ti formatting ken installation. Abutenna ngata iti nasurok a maysa nga aldaw isu a rinugiak a dagus tapno irestorekonto laengen dagiti back up ni Jerry a masterfile ken transaction files.

        DISYEMBRE 23. Maysa laengen a turog kunkunak idi malagipko ti pannakipaskuami idiay La Union. Panggepko ti aghalf day tapno makainanaak. Innem agingga iti pito nga oras nga agdriveak iti kabigatanna. Nalakaakon a maktangan no adayo ti biahe. Saan a kas idi kabambanuagak a deretso a pito wenno walo nga oras nga agdriveak. Awan sardeng dayta no agmaymaysaak. Malaksid no adda kaduak a madaras nga agisbo iti dalan a pakataktakan ti biahe.

        Iduldulinko dagiti wara iti lamisaanko idi umanangsab a simrek ni Claire, ti computer operator a nakadestino iti terminal idiay warehouse.

        “Sir, sir… kua, ‘diay computerko adda rimmuar a Santa Claus nga adda payakna. Kaarngi ni Jollibee!” dina masursurotan dagiti balikasna. “Idi kuan nakadispley iti screen ti maysamaysa a pannakadelete dagiti files iti hard disk. Pati OS tinamaan. Diakon maaramat.”

Diak pay nasungbatan ni Claire idi agsasaruno a simrek dagiti end user iti accounting department. “Sir, na-virus dagidiay computermi. Kasla immasuk dagiti linaonda!” Kas iti imbaga ni Claire, insalaysayda nga immuna a naidispley ti ladawan ni Santa Claus a kaarngi ni Jollibee. Simmaruno ti nakadispley a pannakabura dagiti files.

        “Dimtengen ti Christmas Bug!” nayesngawko.

“Aniat’ kunayo, sir. Ammoyo a mapasamak daytoy?” nagmulagatda a nangkita kaniak.

“Wen,” insungbatko. Ket insalaysayko ti preparasion ti IT Department a panglapped iti virus. “Isuna laeng a nasapsapa ngem iti namnamaenmi a petsa. Intono bigat pay koma ti rugi ti countdown agingga iti baro a tawen. Isu a di pay nalpas ti preparasionmi,” impakaammok.

        “Sir, kasanon. Ania ti aramidentayo. Nakadepende amin iti computer dagiti data ken impormasion a masapulmi tapno maaramidmi dagiti reportmi,” inreklamoda.

        “Kitaek no ania ti maaramidko. Agsublikayon kadagiti lamisaanyo. Mitingek pay dagiti taok.  Pakaamuankayo iti kabiitan a panawen. Amangan no masapul a rugianyon ti agmanu-mano kadagiti reportyo,” inyisemko.

        “Sir, husto kadi ti nangngegmi. Agmanu-mano. Naku, sir, amangan no abutennakami agingga iti Valentine’s Day a mangleppas kadagiti ar-aramidenmi. Ulitenmi nga i-key-in ti makabulan a transaksion? Maasiankayo met koma kadakami.”

IDI makapanawda, nagkiriring ti hotline a telepono iti rabaw ti lamisaanko a direkta iti Presidente ken General Manager. Ti GM ti adda iti linia.

        “Norman, kasano ti kapudno ti report a saan laeng a simmippit no di ket kimmagat ti Christmas Bug. Nawipe-out kano amin dagiti impormasiontayo!” malagawan ti boses ni Mr. Santos.

        “Boss, intact dagiti back up. Tallo nga oras ti kalkulak a kabayagan a pannakaisubli ti network communication. Padasenmi nga irestore iti kabiitan a panawen,” inreportko.

        “Okay, rugianyon. Dakkel ti panagtalekko kenka ken dagiti taom. Good Luck!” Imbabana ti teleponona.

        Simmaruno a nagkiriring ti trunkline iti sangok. Tawag manipud iti dispatching. Ti dispatching ti maysa a kritikal a naka-online iti network. Nakapila kanon dagiti trak ta manu-mano ti panagipreparada iti delivery receipt ken official receipt. Iti padasmi iti napalabas, ti maysa a kustomer tallo a minuto nga i-generate ti computer dagitoy. Sangapulo agingga iti kinse minutos no manu-mano ta adu pay ti i-verifyda kadagiti masterlist. Iti computer, ti program ti ag-verify iti uneg ti system ta nakastore dagiti impormasion a masapul a maiprinta kadagiti nasao a resibo.

Timman-awak. Makita ditoy kuartok ti opisina ti dispatching. Pudno. Atiddogen nga agpayso ti pila. Adu pay ti agsangpet. Kapigsa manen dagiti umay gumatang iti bato no kastoy a malpasen ti panagtutudo ta kasla uong mannagadu nga agtubo dagiti proyekto ti construction. Iti pattapattak, agarup kuarenta dagiti nakapila a dump truck.

Nagsasaruno a simrek da Arnel, Jerry ken Erik iti kuartok. Naggapuda idiay canteen a nagmerienda.

        “Boss, grabe ti epekto ti Christmas Bug! Addaak idiay warehouse itay rugianna ti agdadael. Maudin daydiay idis-ableko a CD ken diskette drive itay umatake ti virus!,” impadamag ni Arnel.

        “Ammoyo, balewala ti rigattayo. Saan a naggapu kadagiti terminal ti virus. Suspetsak, naggapu iti Internet kas iti daydi Love Bug. Adda nanglukat iti e-mailna,” imbagak ti pattapattak. Jerry, kaano ti naudi a panagback-upmo?” sinaludsodko.

        “Maysa nga oras sakbay a simrek ti Christmas Bug. Boss, adtoy ti kompleto a log dagiti back uptayo,” inyawatna ti listaan.

        “Arnel, kaano ti kabiitan a panawen a maisublitayo ti biag ti network?” kinitak ni Arnel.

“Boss, tallo nga aldaw kas idi matamaantayo ti Love Bug. Linisentayo pay nga umuna  ti hard disk ti server santo iformat. Sumaruno ti installation ti OS ken dagiti application program. Irestoretayo ti kaudian a back up santo pay laeng maaramat dagiti user dagiti terminalda,” insungbatna.

        “Siguro, awaganyon dagiti pamiliayo. Ibilinyo nga itulodandakayo iti pungan ken ules. Ditoytayo a maturog agingga iti ditay’ marestore ti network. Ken wen, ditoytayo metten nga agpaskua. Itulod metten dagiti pamiliatayo ti noche buena,” sinaggaysak ida a kinita.

Adda panagkitakit ti ikikitada. Nakasaganada metten nga agbakasion kadagiti probinsia a pakipaskuaanda.

“Ammoyo, sinurotko la koman ti balakad ni misisko a gumatang iti adu a baygon a pagispraytayo kadagiti computer. Saan ket ngata koma a nakastrek ti Christmas Bug a kaarngi ni Jollibee!” inrungiitko.

        Nagellekda. Napukaw ti tension kadagiti rupada. Iti nabayagen a panagkakaduami iti trabaho, no agangawak iti tengnga ti krisis, ammodan nga addan  pangsolbar iti agdama a problema.

“Okay, Arnel, isukatmo daydi reserbatayo a server idi agipangta ti Y2K bug iti natamaan a server.  Erik, isupervisemo ti panag-log-in dagiti user. Jerry, irestoremo ti kaudian a back-upmo. Iti uneg ti dua nga oras masapul a maka-onlinetayo!” imbilinko.

Awan ti naggunay. Nakamulagatda kaniak.

“O, ‘niat ur-urayenyo. Aggunaykayon!” Timmakderak manipud iti swivel chairko.

 “Kua, boss, mabayag nga iformat ti baro a server. Abutenna ti maysa nga aldaw ken …,” pinutedko ti dadduma pay a sawen ni Arnel.

“Malagipyo idi nagobertaimak idi naminsan nga aldaw? Naformatkon. Nakopiakon amin a linaon ti agdama a server. Ti laengen kaudian a data transaction a back-up ni Jerry ti irestoreyo,” inlawlawagko.

Sipapartakda a naggunay tapno tungpalenda dagiti bilinko.

NAANNAYAS ti taray ti baro a kotsek iti highway. Im-imasek ti dumngeg kadagiti samiweng a pamaskua manipud iti stereo bayat ti panagngatingatko iti chiklet tapno diak agdungsa. Nabanglo ti pug-aw ti air con. Angot kabarbaro. Agur-urok dagiti pasaherok ta alas tres iti parbangon itay aggapukami iti subdibision a pagnaedanmi.

Napigsa ti urok ni baketko iti abayko. Medio nakanganga. Sinimpak ti seatbeltna idi agirig ti ulona amangan no mabekkel. Iti likud, nagtengngaan dagiti ubbing ti yaya ken katulong. Nakasanggir ni Felice Anne iti abagana  idinto a nakapungan ni Nico Paolo iti

saklotna.

‘Diaske a Christmas bug!’ naisipko. Nagistay ketdin naunsiyami ti pannakipaskuami idiay La Union. Imbag la ketdin ta di pay nagkupas ti abilidadko nga agtrouble shoot kadagiti krisis basta computer ti pagsasaritaan.

Alas singko iti bigat ti oras ti relo iti dash board. Addakamin iti Pampanga. Pinattapattak nga alas nuebento no dumanonkami idiay Bacnotan. Kasla makitkitakon ti pannakasdaaw ni Anti Silay. Ti ammona, dikami matuloy ta intawagko nga adda problema a risutek idiay opisina. Imbag ta diak imbabawi ti reserbasionko iti high school reunionmi. Nagay-ayam ti maysa a saludsod iti mugingko. “Nakagteng met la ngata ni Joy?”

Naputed ti panagar-arapaapko idi aggaraw ni baket. Sinimpana la gayam ti kukotna. Madamdama pay agur-urok manen a nakanganga. #

Copyright 2008 by ANSEL D. CARGO.

All rights reserved.

Maysa laeng ti kayatko. Daytoy ti kayatko. Simple. Ordinario laeng kadagiti dadduma. Ngem, espesial kaniak. Sapatos. Maysa a pares ti sapatos. Daytay apagisu ti dapanko. Daytay saan nga alos. Saan nga ukay ukay. Baro. Daytay man punasak koma laeng bassit ket sumilap. Kasla sarming. Maysa a sapatos a nasileng. Daytoy laeng ti arapaapko.

******

Agsagsagawisewak. Agtumba tumba ti bagik a kasla agsalsala gapu ti kadadakkel payen ti paddakko. Nagdadakkel pay ti widawidko a kasla man tultuladek ti sala a naidrowing iti maysa idi a librok. Tinikling sa daydiay. Daytay saan a nga agsubli-subli. Arintarayen. Itarayak ti agtiliw a kawayan. Napartas.

Pasaray umisemak iti gumiges saak met laeng pasarunoan ti sintunado a dayengdeng. Manen. Agsagsagawisewak. Nakaragragsakak. Umis-isemak a tumaliataliaw kadagiti padak nga ub-ubbing nga umanarikkiak iti nalikudak. Diak naimdengan a naitarayak idan. Aguanta ti pannagnak ket saanko payen a masawir ti kinnit ti init a nadarang pay laeng. Nairuamakon.

Linugayak ti init. Nangato pay. Dinanganko. Alas kuatro y media pay laeng ngata. Kinunak. Masambotko pay laeng nga apan iyapon dagiti tarakenko a kalding ken baka. Agsarebbak pay. Intanamitimko. Pagna-sala manen.

Uray maymaysaak nga inanak ngem naragsak kami a sangafamilia. Agbangkag ken agaramid ti uging ti makuna a pangal-alaanmi ti pagbiagmi. Awan ti sidunget. Saan a managsapul. Umanay ti adda. Nawasnayak ngem narapis idi ti tawenko nga onse.

Taga awaykami…
Managuging kami…
Naragsak ti biagmi…
Awan dukdukotmi…
Numanpay adu’t manglalais kadakami…
Ta napanglawkam nga umili…

Taga awaykami…
Managmula kami…
Naragsak ti biagmi…
Awan dukdukotmi…
Numanpay adu’t manglalais kadakami…
Ta napanglawkam nga umili…

Napigeket a daga…
Dalusanmi nga umuna…
Danggayan ti kankanta…
Takiagmi a napigsa…
Nuang, arado ken sagad…
ti armasmi nga agbiag…

Numanpay adu’t manglalais kadakami…
ta napanglawkam nga umili…

Alle, pagna.

Saanko met a samsamiren ti kinaingpis ti conveyor a padapanko. Rinagas ni Tatang ti conveyor a nadawatna idi iti kompadrena nga agob-obra iti minas daytoy a conveyor. Daytoy man daytay pakaiparabawan ti daga nga adda laokna a pyrite a makutkot iti uneg ti tanel. Ti pyrite ket isun sa man daytay sumileng sumilap a bato. Ti conveyor ket kasla pulia wenno kasla kadena koma ti biseklita nga agtaytayyek. Maiparabaw ti dram a lata dagiti daga ket mailugan ti agtaytayyek a conveyor ket maawatto metten dagitoy idiay ruar ti tanel. Daytoy ti kuna idi ni tatang idi saludsudek no ania daytoy. Inlibas dagiti dadduma a minero dagiti pagbasutan ti minas daytoy a conveyor. A nagbalin a tsinelas.

Saan pay a masalput ti siit ngamin adda playna. Uray ti kabugaan ket saanko a kabuteng nga asaken. Tinabas ni tatang ti sukog ti beachwalk sana insangalan ti tali a pinutedna iti wayway ti kaldingko. Ti nasangal a tali ti nagbalin a bulong ti tsinelas. Nagalis laeng no mabasa ken mapitakan. Ngem di bale. Nabayagen a saan nga agtudtudo. Kuaresman. Makatawen metten a daytoy ti tsinelasko. Maikatlo metten daytoy a conveyor. Daytoyen ti pannakasapatosko.

Kumiraskiras ti conveyor iti nabato a kalsada. Saan ketdi a kas kabato ti dadduma a kalsada a dagiti naigabur ket bato ti karayan. Limestone ti naigabur ti kalsada a dalan. Pinaaramid ti pagminasan nga adda iti dayaenmi. Lima pay a kilometro ngata daytoy ti daya. Ti Barlo Mines.

Pinunasko ti agarimayangen a ling-eko. Inpug-awko ti agtultulid a ling-et ti baba ti abot ti agongko. Nakaaryek nga agpanirpir. Naapges man ti pingpingko a kinisiit ti init. Inruarko iti sukibotko itattay a nalukot nga imbitasion ti panagraduarko. Maragsakan la ketdi da Tatang ken Inang kinunak iti bagik. Indennesko pay ti papel ti barukongko. Makalpasak met laengen ti elementaria. Anian a ragsakko! Addanton ti sapatosko.

Manglintegakon ditoy putredo ni Levi uray ta awan met. Iparitnanto pay ti magna ditoy ket no umay agsakdo idiay ayan ti bubonmi ket nakawaywaya met. Indayamudomko ti mangingatngato ti barbwire. Sinarek ti alad. He he. Ti la bubonmi ti saan a maatianan no kastoy a kuaresma. Padasenna ti agunget ta palsiitak ti nuangna nga agguyguyod ti dram ti danum!

Pagbalinekto met a kastoy daydiay dagami. Mulaakto met ti mangga ken niog. Kunak. Manen. Pimmartak ti pannagnak a kasla agsalsala.

At last! Maaddaanak met laengen ti sapatos. Malagipko man piman ti immuna a simmiplot ti pispisko itay ited ti Adviserko ti imbitasion ti panagraduarmi. Ipakitakto ken Tatang ti honorko. Isudanto ken Inang ti mangisab-it ti ribonko. Ilakokto ‘tay barito a kaldingko ket isunto ti paigatangko ken Inang ti sapatosko. Daytoy man ti adda ti panunotko.

Saanko pay ket a nadlawen ti ilalabasko payen ti purok ti agsangapulo a balbalay dagiti kakasinsin met laeng ni Inang. Ti pandayan ni Apong Dining a kabsat daydi Apong a lakay ket nalabsak payen.

Asidegakon kunak manen iti bagik. Lasatek laeng ta natikagan a waig ket ipukkawkon ken Tatang nga honorak. Timmarayak ket agragragutok ti barukongko iti ragsak. Agkatawanto ni Tatang ket umisem met ni Inang. Dayta man iti adda iti panunotko a timmaog iti ayan ti kalapawmi. Tatang first honorak, Inang first honorak kunak a nangiduron ti rikep ti kalapaw ngem awan ti simmabat. Naimayengak. Naawan pay ti ragsakko. Awan pay da Tatang, awan pay da Inang kunak ket dineretsok ti kusina.

Ania ti basolmi ‘keninayo? Kunak a nangguyod ti murdong ti paltog ti nakakomoplads a nakamattider ti abay dagiti nagtinnakkup a bangkay ni Tatang ken Inang. Nadigosda ti dara…Ti idiarda ket kasla man ti panangrugma ni Inang ken Tatang ti maysa a parbangon a nalukagak ket napanak immisbo iti arenola

Tatang, first honorak. Inang daytoy ne ti imbitasion… Isab-itmo kunak ti ribonko. Saibbek.

Naglibas dagiti danapeg ket maymaysaakon a nabiag iti kalapawmi.

*****

Siak ni Inot. Inot kunada ti naganko ta nainotak, he he. Florentino ti kumpleto a naganko. Tinot ti nakaisigudak nga awag. Noti kuna met ti mestrak ta adda met piliok.

Kastoy ti rugi ti malem ti panagbiagko. Kastoy a nasibbarut ti umuna a kanito ti panunotko. Kastoy ti umuna a dangadangko.

Awan ti baro a sapatosko.

Tinakawda.

Amin a ragsakko.

Ti masakbayak.

Awanen.

Siak ni Inot. Noti. Ti naganko.

Ti nagan nga ipagpannakkel ni Nanangko ken Tatangko. Ti ammok nga agsubli iti naggapuak.

*****

Ita.

Husgaannak. Kalpasan ti panangkugtarmo ‘toy barukongko ‘idta baro ken natangken a sapatosmo, itag-ayko latta ti imak!