Anag-anagenna  no dadduma,  no ania a talaga ti marikriknana, panagayat kad’ ngata wenno nakayawan laeng iti naamo a panagruprupana ta nagbalinen a di maidisso a galad dagiti matana ti mangitulnog iti ubing a maestra agingga a mailinged ti naglugananna iti pagsikkuan.

Naun-uneg ti Calingayan  ngem ti barangayda a Nagbaluartian isu a kada bigat ken malem, dina mapupuotan ti mangpasungad iti traysikel a mangitultulod kaniana. Maigidiatna pay ketdin ti banurbor ti lugan, no asidegen, pamrayanna ti mapan iti asideg ti barangay road, ti la adda a makuditkuditna tapno saan laeng a nalatak a gaggagaraenna ti mangtaldiap iti balasang. Imbag ta no ar-arigen, nakagaw-at ti inaladanda iti kalsada, su a di unay madlaw ti nalaus a pannakakayawna.

No ut-utobenna, tagialasenna pay ketdin ti aramidna ta kasla la tay agpupudot a bula. Saan met ket  koma a di maitutop isuna ta nakalpas met iti karera ngem ti panakkelen a giddiatda iti tawen ti maysa a mangigawgawid kaniana nga umasideg. Kalleppasna laeng iti kolehio, adu ti makaammo a malaksid ti pintasna adda pay inalatna, su a nakastrek a dagus a mangisuro, yanta isuna, dimmuyawen ti nakabitin a diplomana iti didingda.

Ngem naminpinsan a napukaw ti langa ti balasang iti utekna apaman a nakastrek iti kamarin nga ayan dagiti tarakenna a baboy, nabigla a nakakita kadagiti sangapulo a lilitsonen a patanorna  iti naggaabay a kulongan. Nakakul-obda!

Idi malem, nadlawna a saanda  unay nasaramolio. Dati,  apagkitada pay la kaniana iti ruangan a nakabitbit iti gantong a naglaon iti pagpakan, saanen a maungpot ti ngarukngokda, banang-esda a banang-es nga uray la a maidaldalayday dagiti katayda iti rehas ti pupukan. Ti rurodna a makakitkita no dadduma,  pasarayna bugkawan dagitoy a kasla ketdin adda nakemda.

Su a  nagtext message  ken ni Bobby,  ti gayyemna a nakalpas iti animal husbandry nga ahente iti kanen ti dinguen ken isu payen ti pangang-angkatanna iti pagpakpakanna.

“Yakrmo amn takong me punta bgat, bsta knnanda naited feeds no wori,” insungbatna iti textna a nakaawanan iti danagna.

‘Su a rabiin idi aginana. Uppat dagiti pangganakan nga inyakarna a nabiit pay a naganak. Imbag ta nawada ti kamarin ni tatangna iti ungto ti panglawaen a solarda. No koma no panawen ti panaggagabut iti lasona ken bawang, dayta ketdin a problema no dinnodtoy ti pagipaknianna. Di pay umanay no kua ti kamarin a pagiyaplagan ti lakay kadagiti payangyanganna nga inapitna.

Idi nalpasna a nayakar dagiti tagibian, inan-anusanna pay a pinasuso dagiti dua a burias, sangapulo ket innem ngamin ti anak ti maysa kadagiti takong, katorse laeng ti susona isu nga awan mabagi a mungay dagiti dua. Sipud pay nayanakda, bayat panagpaspasuso ti takong kadagiti sangapulo ket uppat a burias, igidgiddanna met ti mangpakpakunot iti mamador kadagiti dua a  puon ket ngarud ti pangrabrabakan kaniana ni Bobby.

“La ta ton madanonan ti husto a panagpasusom, ekspertokanton,” inyalak-akna idi naminsan. “Payya ngamin gyem, tonanonto pay, mano kadin ti surok ta ibbong a sinaklot ti kulot?” No mano a tawen ti surok ti 30 a tawenna ti kayatna a sawen.

“Dika man, tallo lang a panagmamarasaba ti baetta, kasla la ket nalakayanak unayen,” insungbatna. Nasingedda nga aggayyem. Sakbay a nagturpos ni Bobby idiay Mariano Marcos State University, nagkakaseraanda idiay Batac. Sumrek met idin iti college of agriculture.

Ti agpayso,  ni Bobby ti nangbuniag kaniana kadagiti “simpleng kalokohan”. Panagsimsim iti naingel ken no kasano iti “suabe” a yaasideg iti tsiks. Adda met dagiti gundaway a nayusarna dagiti nasursurona ken ni Bobby ngem no dadduma, masmasdaaw ta nagbalin a dagmel  ken ni Cheryl a maestra.

Dinardarasna nga imbag-ot ti switch ti electric pump. Nagtaray a nanggammat iti ungto ti hose a dagus a nagkulibagtong iti panagpussuakna iti danum. Pinalayasanna dagiti rugit kadagiti kulongan. Madlaw a talaga nga awan ti ganaygay dagiti baboy ta masadsadutda a timmakder. Idi nadalusan ni Fidel amin a pupukan, nagturong iti pagiduldulinanna iti pagpakan.

Inkiraosna ti pagsukat iti feeds iti bitbitna a gantong. Kinargaanna ti panganan iti dumna ti serkan. Inangot laeng ti baboy ti naited kaniana sa nagsubli a nagidda.

Insublatna a kinargaan ti sumaruno. Saan a timmakder ti baboy iti nagiddaanna. Timmangad laeng iti apagbiit. Uray no baboy kunam ngem madlaw a naliday dagiti matana.

Nagtarus iti maikatlo. Nakatakder daytoy. Nagngarukngok idi makaasideg ni Fidel. Pinattoganna ti pangananna. Nagin-inayad nga immasideg. Inangotna ti naited a pagpakan. Nakusim a nangdilpat, saannan a pinidua.

Kasta manen dagiti sumaruno. Dida pay tinaliaw ti naited kaniada a kanenda. Pinadasna a bugtaken dagitoy ngem kasla awan ti nangegda.

Indissona ti iggemna a gantong. Minatmatanna manen dagiti tarakenna ngem awan kadagitoy ti panunotna. Madudua no ania ti aramidenna. Damo a  nakastrek ti sakit iti baboyanna. Ania ngata ti gapuna? Nabakunaanda met. No kinadalus, awan ti makunamon ta pamitluenna pay a dalusan dagiti kulongan. Mapnekda met iti taraon, isu a kadagiti aggatgatang iti baboy a sukina, dagiti tarakenna ti umuna a gatangenda no madanon ti husto a timbangda ta nabengbengbeng kano laeng ti panaglaslasagda.

Kanikatlo ita a tawen manipud inrugina ti nagpatanor iti baboy ken manok a para parti ken agit-itlog. Daytoy ti pakakitkitaanna iti uppat a tawen a panagkubukobna idiay desierto ti Kuwait. No isu ti mangsarita: pannanganna iti tapok no panawen ti sandstorm; no kalgaw, pannakapadasna a makirog iti sirok ti kanayon nga agpungpungtot nga init ken no met tiempo ti lam-ek, awan kayarigna dagiti nasalemsem a parbangon ti Ilocos, uray iti Enero a makuna a kalamiisna.

Idi nakaturpos iti agrikultura ken nakastrek nga empleado iti farm chemicals idiay Manila, panggepna idin nga anusan ti trabahona uray no saan unay makuna a nalabon ti nangrugianna a sueldo ta ammona nga adda gundawayna a ngumato,  dakkel ti korporasion.

Ngem nagbaliw dagiti planona,  idi adda  Arabo nga immay aginterbiu iti aplikante para iti Kuwait, Ministry of Agriculture. Iti pay pasdek nga asideg iti opisinada ti nakaangayan ti interbiu.

Aleng-aleng kaniana idi damo ta kasla ang-angaw ti pannakasapulda iti eksperto ti talon idiay desierto ngem nagserioso idi pinadasna ti napan dimmatag ken napagsubli kalpasan ti umuna a pannakisarita ti gangannaet kaniana. Aglalo ket ngarud idi mapasingkedan a maysa isuna kadagiti napili, no awatenna ti trabaho, alaenda nga awan ti gastosna.

Ad-adda manen ti panangdayawna iti kabaelan ti bassit a nasion a pagtrabahuanna idi nakadanonen. Ta uray gayam no iti tengnga ti kadaratan, adda la ketdi mabalinmo, kabaelam a pagbalinen a mabalin a mulaan. Ti pagsibugda, naikkat ti asinna a danum baybay!
Ngem awan ti katatalgedan a rikna a kas ti agindeg iti bukod a daga. Ken ditoy a nadlawna ti rigat ti makitrabaho kadagiti gangannaet. Saandaka unay itatao, adayo a nababbaba ti kaipasangam a kas parsua kaniada, kurangna laengen a makuna nga adipendaka.

Apagbiit a napukawna dagiti naunnodna a busnag iti manmano a pannakabilagna iti panagtrabahona  idiay Manila idi naipasungalngal iti desierto. Agpayso a saan a mismo nga isu ti aggamulo iti pagmulaan, ta nadutokan a mangimaton iti maysa a departamento ngem kasapulan a mapan iti tay-ak,  kas paset ti trabahona.

No agbakasion idi, manipud Manila, sangkaibaga ni Bobby a saanen a madlaw a naggapu iti talon. Nanayonan ti piskel daydi kullapit a bagina a lima a kadapan ken walo a pulgada. Timminder ti takderna ken immirteng ken bimmaked dagiti takiag ken luppo ken gurongna iti assideg a panagdyagingna iti Quezon Memorial Center.

“Nakamanokan yo?” dinamag ni Bobby naminsan.

Naggiddan nga immisem dagiti bibigna ken dagiti nauneg a matana sana inammusay ti pangraberen ken nadeppes nga imingna,  dina pay la kiskiskisan ti rupana idi.

“Kasla dika agbagi iti kasta  yo,” inulit manen ti gayyemna. Naggarakgak laeng sana intangad ti bote ti nalamiis a serbesa.

Kinaagpaysona, assideg ti iruruarda ken ni Mercy, sekretaria iti sabali a benneg iti isu met la a kompania ngem ammona nga awan kaniana ti sapsapulen ti pusona. Kasta met ken ni Mercy, kasla nagbalin laeng a pinangsulnitna isuna kadagiti panagmaymaysana.

Saan a nagawid idi nairingpasna ti dua a tawen a kontrata, inrasonna nga awan met la ti sangpetanna, malaksid dagiti dadakkelna. Apaglikudna laeng  idi no ar-arigen, nadamagna laengen iti maysa a gayyemna iti dati a trabahona,  ni Mercy ket  addan sabali a kabinbinnalud dagiti takiagna!

Makuna a naanus met ti kinataona ngem idi nakauppat a tawen, nagpatingga ti andurna. Saanen a nagpirma iti kontrata. Inrugina a dagus ti nagtaraken iti baboy ken manok, pangur-urayanna ti pannakasapulna manen iti trabaho.

Umisu ti napasublina iti kantidad nga imbautna. Nanayunanna ti urnongna ken idi agbayag, malaksid nga awan ti masapulanna a serkan, naduktalanna nga uray basbassit nga amang ti masapulanna iti panagtaraken iti dinguen, nataltalinaay ti panunotna ngem iti adda idiay adayo a desierto. Ken awan pay ti amona! Su a daydi  kamarin a pagtaraknan iti manok, nanayunan pay ti maysa kalpasan makatawen.

Nagwingiwing sa nagsakuntip a kimmita manen kadagiti baboy. Panakkelenen ti nagastosna kadagitoy! No nay ngata ikamakamna a partien? Ngem dagus nga inalidukdok ta dina la ketdi maaklon ti agsida iti matawtawag a “double dead.” Ken lallalo manen a perdision no dagiti agsida ti agsakit.

Kimmugtar iti panunotna tay agraraira a “swine flu” nga isu kan’ ti namunganayan ti H1N1 virus a pagbutbutngan ita nga agdama. Idi la naminsan nga aldaw nga immay naglektiur dagiti taga departamento iti sanidad nga agridam koma amin a tao kadagiti simtomas daytoy a sakit ta nakadanon kanon ditoy Ilocos. Addan sumagmamano a naapektaran! Itay napan a lawas, maysa nga eskuela ti nangsuspende iti klase ta maysa nga estudiante ti nagsagaba, mabutengda amangan no maakaran dagiti dadduma, napardas pay met ngarud panagwarasna.

Wenno daytoy kad’ ngatan tay kunkunada a karma a pagbayadna iti saanna nga inggaggagara nga utangna? Nga inggana kadagitoy,  saysayangenna no malagipna ta malaksid ti assideg a panangburburibor iti konsensiana, napukawna pay ti gundaway a lallalo koma a maam-ammona ken makisinninged  ni Sol, ti balasang a nars a nakalugananna iti eroplano idi agawid manipud Kuwait.

Nagabay ti nagtugawanda iti waiting lounge bayat panagur-urayda ti panagpastrekda iti eroplano. Idi pay la madama iti ckeck in ti bagahe nga ammona nga agpadada a taga Ilocos ta nakitana ti nakasurat iti sikigan ti maletana: Consuelo Tipon,  Magsingal, Ilocos Sur.

Nupay nadipalarna nga awan ti kaduana, dinamagna latta no addan nakatugaw iti bakante nga abayna.
“Awan sa met,” insungbatna iti tagalog, kasla saan a naapektaran ti pannakasinga ti kinaulimekna. Imbaw-ingna ti imatangna kaniana iti apagapaman. Sana met la insubli ti panagkitana iti atiddog a runway.

Nagin-inayad a nagtugaw ni Fidel. Indissona ti bitbitna a bag iti baet dagiti sakana.

“Didanto pay la ngamin agpastrek, tapno makainana koma bassit datao, numona ta napaut ti biahe,” tinagalogna met ken pinangtingitinganna no mayat a makisao.

“Wen ngarud,” insungbatna.

“Aglalo kaniak, makasangpetak Manila, walo nga oras manen biahek nga agpa-Ilocos,” inrantana a kinuna tapno ipakaammona nga agpadada nga Ilocano.
“Ha, Ilocanoka met?” lallalo ket nga immisem dagiti panakkelen a matana iti naingpis ken panimbukelen a rupana. Maibagay la unay iti kinakayumanggina.

“Wen… Sinait, dakayo?” nagindadamag nupay ammona a dua laeng nga ili ti baetda.

“Magsingal,” insungbatna.

“Agkarrubata gayam!”

Paspasarak laeng a panagsinnarak ngem kadawyan kadagiti adda iti adayo,  no ammom nga agginnaw-at ti lugaryo, kasla nalaklaka pay a mawaknitan ti beddengyo. Aglalo la ngaruden no rugianyo ti agpinnadamag kadagiti paspasamak iti bukodyo a nagtaudan, ti saritaan, agbalin a nasaysayud pay.

Kasapulan la unay ni Fidel idi ti pangibinglayanna ti uppat a tawen a panaganusna. Napatanganna ni Sol ta uray no makuna a kaam-ammoda, naanus a dumngeg ken maawatanna ta saan a gangannaet kaniana ti biag ti makitengtegged iti adayo.

Kasla naipatpatang ta uray gayam isu saanen nga agsubli. Kellaat a nagsakit ti amada, kappanaw ti in-inaudi a kabsatna a nagpaAmerica, addan edad ni nanangda. Keddengna nga isu a mismo ti mapan mangistimar ti nagannak kaniana.

Naitantan ti luas ti eroplano idi nakadanonda idiay Bangkok. Adda kano partena a rebbengna a matarimaan. Inawisna a mapanda mangan.

Awaten dagiti pagtagilakuan a pagbayad iti doliar ngem supliandaka iti baht,  ti kuarta ti pagilian. Intukon ni Fidel nga isu ti agbayad ti kinnanda. Nagkedked ni Sol ngem inkalinteganna a dinanton masapul ti baht a suplina.

Nabiit a nagpinnasig ti panagsarsaritada, aglalao idi malagip ni Fidel ti dati a kaklasena a taga Magsingal a naipatang nga am-ammo met ni Sol. Nagpagnapagnada kadagiti “duty free shops” kalpasanna. Nailiwan ni Fidel aglalo ket manmano a rummuar iti paggatangan idi adda pay laeng idiay Kuwait. Adayo ti housing a naited kaniada kadagiti shopping centers, awan kabukbukodanna a lugan. No kayatna idi ti rummuar, masapul nga ipatangna iti eskediul ti service bus ti kompania.

Naggatangda. Idi agbayad ni Fidel,  kurang ti baht a kuartana, adda pay la nabati ni Sol iti insuklida kaniana. Nagangayanna,  ni  Sol ti nangidiaya a pautangenna ni Fidel.

“Diayton Manila,” kinuna ni Sol idi bayadan ni Fidel apaman a nakaruarda iti paggatangan. Apagisu a maiwarwaragawag iti intercom a pagsubsubliendan amin a pasahero ti eroplano a naglugananda iti waiting lounge, naiwakas kanon ti nakataktakanda.

Karibuso dagiti pasahero apaman a nakadisso ti eroplano. Kasla agpapada  a nailiwan a makabaddek manen iti lugar a napanawanna.

Nagpakni ni Fidel iti maysa a suli iti ungto ti walkway tapno pasungadanna ni Sol. Iti sabali a bangir ti eroplano ti nagtugawanna, saanda a nakapaggiddan a rimmuar.

Kakaasi a mangunna-unnat  iti tenggedna tapno mailasinna ni Sol kadagiti agruar idi inabay ti dua a nababaneg a lallaki a  nakauniporme iti militar. Inkissiim ti  maysa a masapul a sumurot a sitatallugod iti opisina.

Agtungtungpalda kano laeng iti bilin kaniada!

Saan a natiped ti lamiis ti pug-aw ti aircon ti panagdarugsoy ti ling-et ni Fidel idi pagtugawenda iti sango ti lamisaan iti uneg ti kuarto ti polisia ti eropuerto. Nupay desente ti takder dagiti dua pay a soldado a nadatnganda iti opisina ken nataer ti panagruprupada, awan ti uray sangkabassit laeng nga isem a nagtaud kadagiti bibigda; natanang ti panagibbetda kadagiti balikas ngem kayatda nga ipadlaw nga awan iti bokabularioda ti sao nga asi.

Nagtugaw ti maysa iti likud ti lamisaan.  Saan a rinuk-atan dagiti addayo ti panagkirem a matana ni Fidel.

Nadagsen ti panangituldok ti tammudona a nangbiag iti naiparabaw a  kompiuter. Awan palpalikus ti panangdamagna iti naganna.

“Fidel sir…Fidel Pobre,” kakaasi a nangtengngel ti panagtigerger ti bosesna.

“Passport…” intanggayana ti imana. Mangrukrukod latta dagiti matana. Awan tagari dagiti kakaduana. Nakatakder ti dua iti asideg ti ridaw, adda iti abayna ti maysa.

Uray la a makita ti panagpangato ken panagbaba dagiti abaga ni Fidel iti kadadakkel dagiti angesna idi impalawagda met laeng nga adda sapsapulenda a kanagnaganna! Ngem saan a nagpatingga dita. Agsublisubli dagiti saludsod maipanggep ti kinataona.Rinikisada pay dagiti maletana.

Naladawen idi mapalubosan. Nakapanaw aminen a nakalugananna. Nalagipna ti utangna ken ni Sol. Saannan a nabayadan. Dina pay met ngarud nadamag no dinno ti ayan ti balayda idiay Magsingal. Ken ania ngatan ti nangipagarupanna kaniana? Tay kunadan iti tagalog: mandedenggoy!

Saan laeng a nataktak ti orasna. Kabigatanna, naglatak pay iti apagbiit ta naiperiodiko ti napasamak kaniana!

Nagrasaras ti panagkuyas ti pilid ti napardas a motorsiklo ni Bobby iti panangiprenona. Arintarayen a napan iti ayan ni Fidel a mangsipsiput kadagiti agmamayo a baboy.

“Bro…kumusta dagiti baboymo?” dinamagna nupay ammonan ti sungbatna iti langa ti gayyemna.

“Dansa tamada bro..dida kayat mangan…” naliday ti timekna a simmungbat.

“Dagitay nay takong, nayakarmo?” simmirip iti ubong dagiti pangganakan.

“Wen…dadat diay…” imbaw-ingna ti ulona iti direksion ti kamarin iti ungto ti solar.

“Dakes a damag bro…dagitay baboy ti A and F Farms dita Pacis…kinse a paparatoken, dedo!”

“Wan ngatat’ remediodan?”

“Sori bro… tapno malapdan panagwarasna bareng makalasat dagiti takong, no dakes la ti gasatda…masapul a maikalida.”

Simrekda iti kamarin. Tallo dagiti saanen a makatakder. Saanda payen nga ikaskaso ti pannakabugtakda.

“Di met la ngata daytoy tay swine flu? Amangan ketdi no datao ti kaptan iti H1N1…” madandanagan ni Fidel.

“Saan met siguro…ta di met maala ti H1N1 kadagiti baboy…tao ken tao ti panaginnakar dayta,” impasingked ni Bobby.

“Narigaten yo…sisyaat la mayala dagiti baboy ngem datao…” nagisem met la ni Fidel.

“Lalo ket dita pay unay napadasan nagendioy…imbag kaniak ta adda agtawid nagankon,” impasaruno ni Bobby. “Kitaem ketdi no dinnodtoy  pagkalian ta tulonganka.”

“Maykay’ pay agmerienda. Adda spanish bread ti Kusina a kalluto…” impukkaw ni Nana Tita. Sangsangpetna a napan nakitienda.

“Ta pay mangan bro, tano agsardeng nga agpulpulikkaaw ni nanang…mom met isunan,” imbaltog ni Fidel ti barreta

Ginaw-atna ti naisalapay a t-shirtna iti sanga ti saan pay unay nakatayag a grafted mango iti abay ti kurkurobenda. Impunasna iti rupana a nadarugsoy iti ling-et sana inyabaday iti abagana. Insublatna a rinabsut ti bado ni Bobby a naisab-it. Linudonna sana imbato iti gayyemna.

Nagtarus ni Fidel iti ayan ti gripo iti sirok ti pias iti abay ti kusinada. Pinusiposna. Pinagsinnublatna nga intaya dagiti gurongna sa dagiti sakana sana pinagrinnisiris. Insarunona a dinigos dagiti takiagna.

Nakagin-awa iti lamiis ti danum.  Pinagakubna dagiti  dakulapna sana pinagabay.  Intayana iti agar-aruyot a gripo. Indiram-osna iti rupana. Nabang-aran.

“Sarsaritaenda idiay tiendaan itay, uray dagitay baboyda dita Calingayan adu kan’ ti natay,”  linuktan ni Nana Tita ti refrigerator. Nangiruar iti nalamiis a Coke. “Ditoy kay ngamin uneg a mangan Fidel, dika la agbain ken Bobby, pay ta kaykayatyo ta ruar?”

“Naparpariir nana ken kastoy kan ti ar-arak ti naatap a balasang, bareng sumangpetto met la tay gasat ti gayyemko,” nagrungiit ni Bobby a simmungbat. Sinabatna ti baket iti ridaw. Inawatna ti nalamiis a mainum.
“Ay ina…ama, dansa met kalkalseb ta kumparim,” anak ti buniag ni Fidel ti kakaisuna nga anak ni Bobby.

“Dinaka la tultuladen.”

“Ni nana met…kasla la ket..” saan a natuloy ni Fidel ti sawenna ta simngat ni Bobby.

“Amangan ton dumteng nana…dinanton ammot’ pilienna.”

“La barok sapay la koma ngem wan lat ammokon,” nagisem ti baket a nagpauneg iti balay.

“Bro…pati ni nanang iramramanmo, mom met sunan kasla makiwkiwkiwan a teksas no dayta a banag pagsasaritaan.”

“‘Ray man ketdi no siak ti addat’ sasaadenna…diak kad’ ngata madanagan. Bag  no adda kabsatmo bro, da koma sabali a pangnamnamaanda a maaddaan apo,” inkiddayna sana insaruno ti nangisubo iti spanish bread.

“Susss…” insipat ni Fidel ti dakulapna iti angin.

 
Uppat a dagus ti saanen nga umang-anges kadagiti sangapulo a naapektaran idi malpas pangaldaw.

Nakaddidillaw nga awanen pangnamnamaan kadagiti dadduma. Nakakidemda a nakalug-ob. Di pay agkutkutin dagiti lapayagda. Impisokda  dagiti uppat iti nakalida a pangunegen nga abut. Ginaburanda.

“Sakbay a mapanka umasideg kadagiti takong bro, agdigoska ken agpelleska nga umuna, bareng makalasatda,” imbalakad ni Bobby. “Gawidak pay ta agsubliakto madamdama..kitaen ni esmi.”

“Bro…thank you, kasanonto nga agbayadak utangko kenka?”

“Sussss…” tinulad ni Bobby ni Fidel a nangsipat iti angin sana intalmeg ti aandaran ti motorsiklona. Siniputan ni Fidel ti gayyemna agingga iti pagsikkuan.

Nakauksob ni Fidel a mangpuspusitsit kadagiti naawangan a kulongan idi agsubli ni Bobby.  Nabasa ti naputotan a khaki a pantalon a suotna. Pamrayanna ngamin nga itaya ti aglingling-et a bagina iti hose ti danum a pagpaspasuyotna. Saan pay a nakalnek ti init ngem kuminnit latta ti pumigket a darangna.

Maymaysan ti nabati kadagiti sangapulo a baboy. Idi sublianda a kitaen, awanen ti angesna. Ginaburanda nga entaramente ti abut. Timmulong ni Bobby a nangituloy ti pannakadalus ti kulongan.

“Laglagipem bro, dika umas-asideg kadagiti takong no dika pay nakasukat ken nakadigos,” pinalagipan manen ni Bobby.

“Su a ni tatang pay lat’ nagpakan ken nagpasuso,” insungbatna. “Pati nagasikaso kadagiti manok ken nagakas iti itlog…narigaten.”

“Bobby…idtoykanton a mangrabii,” intamdag ni Nana Tita manipud iti kusina.

“Bumales nana..tolan maminsanen…wan kadua ni misis. Dinakan naimas nangan tay aldaw ta diak simmangpet,” agkatkatawa a simmungbat.

“Amangan ket kano no agibbong tay uk-ukupanna…” insublat ni Fidel a rinabak. Naggiddanda a naggarakgak sada pinagtinnupa dagiti gemgemda.
****
Inimas ti bagi ni  Fidel ti lamiis ti danum idi makapangrabiida. Nabayag a pinagay-ayamna ti aruyot ti shower iti lulunanna. Nadlawna a nagtalinaed iti binerras dagiti lasagna a nagmalem a nagtrabaho iti kainaran ti salibukag ti danum.

Impusotna ti bagina iti kama idi makasukat. Nagay-ayam ti panagkitana iti kisame. Nagwerret ti utekna a nangbalabala no mano ti pukawna. Nagsennaay. Limmag-anen ti barukongna ta naakseptarnan ti napasamak kadagiti tarakenna.

Saan a nakapuot ni Fidel  kadagiti taraok ti kamanokan nga agap-apon iti tsiko iti abay ti kuartona no di ket ti pannakasaligemgemna ken sakit ti ulona. Kasla adda mangkirkirkir ti karabukobna. Pinasardengna ti electric fan a nakaturong iti iddana. Simmirip iti ruar. Nariwet pay.

Linuktanna ti pagiduldulinanda iti agas. Nangiruar iti dua a Biogesic. Pinaggiddanna a tinomar. Nagsubli a nagidda. Inawidna ti ules. Binungonna ti bagina. Madlawna latta a kumutukot ti lamiis. Kasla umuneg ti lam-ek iti nagbaetan ti abagana sa agpababa iti durina. Nagkidem. Pinilitna manen ti maturog.

Nakastreken ti lawag ti init iti kuartona idi makariing nga agpaypayegpeg. Inirutanna ti nangbalkot kaniana nga ules. Nadlawna nga awan ti naitulongna. Dinapadapna ti mugingna. Nabara!

Nagin-inayad a timmakder. Naibasing. Nadlawna ti pannakaulawna ken dagsen ti ulona. Kimpet iti diding. Napan iti banio. Naimatanganna  a nalidem a kiaw ti isbona.

Nagsubli iti kama. Agtaytayyek ti bobeda iti panagkitana. Nadlawna nga imbes a limmag-an ti ulona, dimmagsen ketdi.

Ginaw-atna ti cell phone iti rabaw ti lamiseta. Nagkuridemdem a nangtext ken ni Bobby.

“Me sick no awan ppnam pls come mdmdma,” in textna.

Nagdardaras a rimmuar ni Nana Tita apaman a nangegna ti ungor ti motorsiklo ni Bobby. Madanagan. Pinaunegna iti balay.

“Ipandaka diay emergency kunak ngem sika met lang barok ti tuttutorenna,” kinunana. Nairuamen dagiti tao a mangtawag iti emergency ti district hospital iti ili.

“Nat napasamakna nana?” nagdiretso iti kuarto ti gayyemna.

“Aggurigor a payegpegen. Simmimsim lat’ sabaw ta madi kan met umuneg,” simmurot ni Nana Tita iti uneg ti kuarto.

“Payen bro?”  iniggaman ni Bobby ti ima ni Fidel sana dinapadap ti mugingna. “Adda nga agpayso gurigormo.”

“Ta man diay doktor bro…draybnak,” nagtugaw iti iking ti kama. Timmakder. Nagturong iti banio. Gamden ni Bobby nga atibayen ngem imbagana a kabaelanna.

“Sanmet la ngata a tay kunkunada nga “enwan-eswan”…numona ta kasta kan ti marikriknam no kua,” madandanagan a mangsipsiput ni Nana Tita iti nairikep a ridaw ti banio.

“Saan met siguro nana, la no niat kunana, agtarustay’ lattan diay Vigan.”

“An-anusam kad’ barok ta kumparim…sika lat’ kayatna a kumuyog.”

Inyatras ni Bobby ti multicab a naiparada iti tagguab ti balay a pinagbalinda a garahe. Pinikaranna iti apagapaman. In-inayad a rimmuar ti lugan iti inaladan. Bigbigat ken agipangpangta dagiti ngumisit ken  napuskol nga ulep iti tuktok dagiti bantay iti daya ngem kumirog ti alingasaw ti daga.

Linabsanda ti Cabugao, dumna nga ili iti ilida a Sinait. Adu ti tao iti baro a tiendaan. Sa Lapog. Natalenten dagiti lugan ta adda pinagsardeng dagiti polis iti check point. Iti saan a mabayag nakadanonda iti Magsingal. Insardeng ni Bobby ti lugan iti batog ti daan a torre ta saan a makalusot, adda bus a madama nga agibabbaba iti pasahero ken adda ar-aribungbongan dagiti tao iti bangir ti kalsada.

“Ammom bro, taga ditoy di nakautangak nga ingganatta diak pay nabayadan…su siguro ti pakakarkarmaak…” siniputan ni Fidel ti napintas a pasdek ti munisipio.

“Bro…’pay nangato pay lat gurigormo, agam-ammangawkansa metten?” kinita ni Bobby ni Fidel a kasla simmaranta ta imminum manen iti dua a Biogesic sakbay a rimmuarda. Dayta ti nadlawna ti sakitna, kalpasan uppat nga oras iti yiinumna iti para gurigor, umentranto manen ti pudot iti bagina.

“Diak pay naibaga kenka, utangko pay la idi agawidak manipud Kuwait,” saanna nga insina ti panagkitana iti aglawlaw ti munisipio.

“Kasta ti utang no dadduma, ‘da mabayadan…’da utang baybay,” saanna unay inkankano ti gayyemna ta napasnek a mangsiputsiput kadagiti tao bayat panagmanehona. Kakurkuros lang tay maysa a dina pay kinita no adda lugan a dumteng wenno awan, imbag ta nasiputan ni Bobby.

Saan a singkaano, idi nalabsanda ti ili ti Santo Domingo, madamdaman San Ildefonso ken Bantay. Nagtultuloyda iti Metro Vigan Cooperative Hospital.

Imparada ni Bobby ti lugan. Pinasardengna ti makina. Luktanna koma ti ridaw iti batogna ngem saanna nga intuloy.

“Bro…kitaem!” intudona ti nakitana iti bangir a kalsada. Ni Cheryl, ti ubing a maestra a kursonada ni Fidel. Adda kataebna a lalaki a kakibkibinna!  “Pagarupko no awan pay nakasilo…naunnaanda man taga Sinaiten, yo…”  Nagsanamtek.

Siniputan ni Fidel ti intudo ni Bobby. Agpayso! Nairut ti panagbinnalud dagiti takiagda. Imbag ta saan nga ammo ni Bobby ti nalimed a pannakakayawna ta dinto manen maungpot a sutil ti banagenna. Ngem  dimmagsen ti riknana. Nagsubli ti sakit ti ulona ken kimmugtar a dagus ti gurigorna.

Nagtarusda iti emergency department. Nagparehistro. Naayaban iti uneg ti “cubicle.” Pinagsukatda iti suot para ospital. Inalaanda iti temperatura ken presion ti dara. Binilangda pay ti pulso ken pitik ti pusona. Naanus ni Bobby nga umipus-ipus kaniana.

Dimteng ti doktor. Adu ti dinamdamagna maipanggep ti bagina ken paspasarna. Piniselpiselna ti boksit ken likudna. Indeppedeppelna ti stethoscope iti barukongna ken pinaganges-angesna iti nauuneg bayat panangdenggegna iti likudna. Intalmetalmegna pay ti pus-ongna.

Impalawag ti doktor a masapul nga maeksamen ti isbo ken darana ken maalaan iti X ray; maikkan iti suero bayat panagurayda iti resulta ti laboratorio.

“Dok sapay koma ta saan met la a “swine flu”…” saanen a nakateppel ni Bobby, dina la ipadpadlaw ti danagna iti gayyemna.

“Narigat a sawen a saan agingga nga awan pay resulta ti laboratorio ngem kasla saan met,” insungbat ti doktor a nangpakired kadagiti aggayyem.

Iti karinderia iti  sumaruno a kanto ti nangaldawan ni Bobby. Narugianen ti maikadua a bote ti suero idi agsubli. Madamdama simrek ti doktor iti “cubicle.”

“Acute upper respiratory tract infection with UTI,  Mr. Pobre,” impalawagna. “Maikkankayo iti “IV antibiotic” sakbay nga agawidkayo, sayonto ituloy ti agtomar iti tabletas idiay balayyo,” innayonna.

“No kasta doc,  siguradokayon a saan a “H1N1″ ?” dinamag manen ni Bobby. Dumdumngeg laeng ni Fidel.
“Sure..saan a “swine flu,” nagisem ti doktor. “Ton maikkandakayo iti” intravenous antibiotic” ken maibus ti suero…you’re ready for discharge,” impatalgedna.

Idi maibus ti suero, kinasarita manen ti doktor. Inulitna nga impalawag dagiti rebbengna nga aramidenna. Pinagpirma ti nurse. Napanda iti accounting department. Nagbayadda. Mabalindan iti agawid.

Nagturongda iti waiting room a sumalpot iti pasilio ti “out patient” clinic. Imbaga ni Bobby nga aguray ta yasidegna ti lugan. Rimmuar. Nagturong iti paradaan.

Nagtugaw ni Fidel. Timmaliaw iti pasilio. Nasiputanna nga adda dua a tao a rimmuar iti maysa kadagiti kuarto. At-atibayen ti maysa ti kaduana. Saanna nga inkankano ta nadagsen pay laeng ti ulona. Adda met ketdi kimmiredan ti bagina nupay adda latta anem-emna.

Ngem idi mabatogan dagiti dua, kasla nasinit ti patongna a timmakder ta nakitana a ni Sol ti mangkibkibin iti lakay! Kasla naawan ti dagsen ti rikriknaenna nga immasideg!

“Sol!..Kumusta? Malasinnak pay? Siak ni Fidel…”inyawatna ti imana tapno makilamano,  sana insaruno ti  nagkurno iti apagapaman iti sango ti lakay.

“Hi Fidel! Nasyaat met datao… of course I recognize you..long time no see, nabayag la ket daydin! Ni gayam…tatangko, malagipmo di imbagak kenka, ingganatta agpapaagas pay lang ngem simmayaat ketdin.”

“Malaglagipka Sol…mabainak unayen, di utangko kenka,” dina nadnadlaw a petpetpetanna pay laeng ti ima ni Sol.

“Siak ngarud ti nakonsensia ta diak man la naibaga a nasakit ti nakemko iti napasamakmo,” insungbatna.

“Ammom nabasak iti diaryo kabigatanna…napagkamaliandaka gayam a kriminal!”

“Ton malainganak, sunto kadi, ah ti panangbayadko di utangko,” impakitana ti naitapal a gasa iti dati a nakaitudokan ti dagum iti takiagna.

“Dakkelton ti interesna…” nagkatawa ni Sol.

“Saan a bale basta ibagam ti direksion nga agturong idiay balayyo,” imbalesna.

Nagangayanna a napan nagtugaw ni tatang ni Sol gapu iti tektekna nga agur-uray ta saanen a maungpot ti saritaanda. Uray ni Bobby nabayagen a kasla estatua iti nagtakderanna a mangsipsiput kadagiti dua, madlaw la unay kadagiti matana ti panangdayawna ti pintas ti langa ken takneng ti takder ti kasarsarita ti gayyemna. ****

Orihinal a muniskrito…Naipablaak iti Bannawag,   Septiembre 2009

Gagem daytoy a panagiinnadal ti pannakatubay dagiti agdadamo a mannurat tapno ad-adda pay nga agrimat ti Literatura Ilokano.

Babaen iti tema a “Baro a rikna ken namnama para iti Literatura Ilokana,” naikkan dagiti agdadamo a mannurat iti oportunidad a nangipresentar kadagiti aramidda nga inarisit dagiti napili a panelist a kameng ti GUMIL Filipinas.

Karaman kadagiti napagiinnadalan iti dua aldaw a panagsanay iti pannakailawlawag ken pannakaarisit dagiti nadumaduma a klase ti Literatura Ilokana kas iti daniw, sarita, sarilaysay (creative non-fiction), Bucanegan ken pangorona a daniw.

Adda sangapulo a napili nga agdadamo a mannurat nga agtawen iti 18 agingga iti 65 (siam ti nakadar-ay) a naggapu iti Apayao, Ilocos Sur ken Ilocos Norte. Ditoy a narangrangkay ken napagiinnadalan dagiti sinuratda.

“Masapul ti commitment ken saldet tapno agbalinkayo a napudpudno ken mapagtamdan a mannurat,” kinuna ni Juan S.P. Hidalgo Jr., maibilang a maysa kadagiti mabigbigbig a mannurat nga Ilokano. Ni Hidalgo, kaduana dagiti dadduma pay a premiado a mannurat iti Iluko ken dagiti mangtimtimon iti Bannawag ti timmulong a nangkritikar kadagiti aramid dagiti agdadamo a mannurat ket mausarda dagitoy a mangpabileg iti plumada.

Cles Rambaud, panelist

Kadagiti agdadamo, kuna ni Hidalgo a kasapulan nga ipapusoda ti agbasa kadagiti sinurat dagiti mabigbig a mannurat iti lokal kasta met iti ganggannaet tapno maadalan kadagitoy. Ngem inggunamgunam ni Hidalgo a saan a kopiaen dagitoy nga aramidda no di ket pagbalinen laeng a pagsarmingan tapno mainspirarda nga agputar met iti kabukbukodanda nga estilo.

Iti panagsuratan ti daniw, inggunamgunam ni Hidalgo a kasapulan ti panagaramat kadagiti “purple patches” wenno nabibileg a linia tapno makaputar iti napintas a daniw. Masapul met nga addaan daytoy iti ayug babaen ti pannakaay-ayam dagiti balikas nga Iluko.

“Pagsaritaem dagiti balikas,” kuna ni Hildalgo tapno iti kasta “makulding” dagiti agbasbasa ken sumayaat dagiti putar a daniw.

Impasagepsep met ni Rey Duque, Palanca Hall of Fame awardee, a kasapulan dagiti agdadamo a mannurat iti naan-anay a panagsanay tapno makasuratda iti naisangsangayan a sarita.

Reynaldo Duque, panelist, tries to fix one of the poems submitted for the Pasnaan

Kas koma iti bisikleta, kuna ni Duque a masapul a sursuruen nga umuna dagiti “basics” (wenno kasano a patarayen ti bisikleta) ti pangsuratan iti sarita sakbay nga “ageksperimentoka.” Daytoy ket mausar a pangtingiting no kabaelamon ti “agsirko wenno ag-tumbling” a mangpataray iti sinuratmo, innayon ni Duque.

Para kadagiti agdadamo a mannurat, kuna met ni Cles Rambaud, editor ti Bannawag, a saan unay a nasken a parikuten dagiti mannurat ti Gramatika Iluko no la ketdi ta ammoda nga iladawan ti suratenda a sarita wenno daniw. Ngem kuna met laeng ni Rambaud a nasaysayaat manen no ammo dagiti agdadamo dagiti basics ti Iluko grammar. Insuhestionna pay iti GUMIL Filipinas nga iti sumaruno a panagiinnadal, maitultuloy latta ti pannakayadal ti Iluko grammar tapno sumayaat ti panagsuratda aglalo kadagiti agdadamo.

Iti biang dagiti agdadamo a mannurat, napalaus iti panagyamanda iti GF kasta met kadagiti nagserbi a mammanday a nangkritiko kadagiti aramidda. Daytoy a klase ti panaggi-innadal ket kasapulan la unay, kuna dagiti partisipante tapno maasa a nalaing dagiti talentoda ken magutigot ti riknada nga agsurat latta para iti pannakaitandudo ti Literatura Ilokana.

Nairaman kadagiti nagpaay a kameng ti panelist da Juan Al. Asuncion, Joel B. Manuel, Efren A. Inocencio, Aileen R. Rambaud, ken Ariel S. Tabag.

Juan S.P. Hidalgo Jr. opens the Pasnaan

Dagiti nagbalin a kaunaan a fellow: Norma Fernando (naisuno), Nepo Benitez, Manciel Tacadena, ken Rolando Tubera iti benneg ti daniw; Alma Martinez, Zaldy Fernandez, ken Quezon Javier iti sarita; Myrna Domingo iti sarilaysay (di nakadar-ay); Leonardo Agonoy iti pangorona a daniw; ken Mark Limon iti Bukanegan.

Naisayangkat ti nasao a workshop babaen ti panangiwanwan ti GUMIL Filipinas nga idadauluan ni Mrs. Elizabeth M. Raquel ken babaen ti pannakitinnulong ti National Commission for Culture and the Arts (NCCA) nga imbagian ni Sherma Benosa, Department of Education-Currimao District ken ti gobierno local ti Currimao, Ilocos Norte. (Leilanie G. Adriano)

“IMASNA ngatan a nutnotan ‘ta manim, ‘ding,” kiniddayan ni Pilo ti balasang a nakapantalon iti nakipet ken kupas a maong ken nagblusa iti asul a tisiert. Rimmakem ni Pilo iti liningta a mani ket rinugiannan ti nagibuksil ken nagkabukab. Manutsutil ti perreng ti baro iti tindera a balasang a nagtugaw iti limon.

“Bastos!” inyabbong ti tindera ti apronna iti kayangna ta mulmulagatan ti komboy nga inaldaw a mangsutil kenkuana.

“Ay, ading, maniyo’ta! Maniyo’ta!” Pinayapayan ni Pilo dagiti uppat a seksi nga agtutubo nga agpapada ti badoda: nakamaong iti nakipet ken nakabadoda iti nalabaga a venus cut a hanging ken nakasapatosda iti puraw a goma. “Mani, ‘ding, gumatangkayon, kalluto! Naimas ken nalaka!” Kinermakerman ni Pilo dagiti agtutubo.

“Naimas met laeng ‘toy manim, manong? Ti ammok ket babai laeng ti aglako iti naimas a mani, hi-hi-hi!” kuna ti kapandekan kadakuada a nakaiggem iti singkuenta pesos.

“Ay, nakaim-imas, ading biutipul, kasla kaimas ‘ta isemmo! Mano ti gatangenyo, sangalimon? ‘La may dir Sofie, isukatamon dagiti megaseksi ta didanto ket agbabawi!”

Kasla agkimmokimmot a subsob ti mabisin a netib a takong ti subsob ni Sofie a nagsukat.

“A, maniyo’ta, maniyo’ta, ‘ding, maniyo’ta! Ditoy ti kalakaan a mani! Umaykayon, suki! Suki, suki a makalugi! Di bale malugi, basta may pumapatong!” Pinagimbudo pay ni Pilo dagiti dakulapna iti panagawagna.

Agbalbalikas dagiti isem dagiti sumanangkatalliaw nga aglalako iti tiendaan ti San Fernando City, La Union.

“Dinak man aw-awagan iti my dear!” Binarsak ni Sofie ti naisupot a nagukisanna ket naitama iti ngiwngiw ti komboy.

“May dirkanton a no sungbatam ‘toy ayatko!”

Adtoy manen dagiti agbalbalikas nga isem a naibarsak kadakuada. Nasiputan amin dagitoy ni Sofie ket timmarabang. Dina maawatan ‘toy balasang ti pudot a nangdengngep kadagiti pingpingna, sa idi kuan nagwarasen daytoy iti bagina. Kiniddayan ni Pilo nga agkabkabukab manen iti tumok a pinidutna lattan iti lako ti baket a kaabay ni Sofie.

“Pumanawka man ditoy!”

“No pumanawak, awanen ti para pukkawmo may dir!” inkidday ni Pilo, sa manen naglaaw. Inayunan dagiti kaabay nga aglaklako ti kuna ni Pilo, isu a saanen a nagtimek ni Sofie.

“A, maniyo’ta! Maniyo’ta! Maniyo’ta!” Pinagimbudo manen ni Pilo dagiti dakulapna. “Misis, mani? No mani ti ipasarubom a nutnotan ni mister, ad-adda pay a bumara ti labna kenka! Ngem no saba, bumsog ‘ta tianmo!” Ginuyod ni Pilo ti masikog.

“Lukdit, ti la ibulbulatsingmo!” inyellek ti baket nga aglaklako iti saba.

Naisem a gimmatang ti masikog. Nagawag latta ni Pilo. Alisto met nga agsukat ken agisupot ni Sofie.

Adda ti kinamakam ni Pilo a nalukmeg a babai. Sinallabayna pay daytoy nga inturong iti sanguanan ni Sofie. Sukina daytoy a komersiante. Isu ti kanayon a mangkomboy kadagiti gatgatangenna.

“Siguradoka?”

“Am-amonakon, manang dir! Diak yupreser ti madi kenka! Kitaem a ne, nagbabagas a mani! Kastoy a ti tunay a mani! Uray la agkakatay ti makakita!”

“Balbalatongka met, p’re! Adda ‘ya met agkakatay iti mani!” impukkaw ti padana a komboy.

“Aminen, manang?”

“Idelibermonto ngaruden idiay nagparkingak. Sangasako a naluto ken lima sako a dipay naluto. Sino ti makinkukua, sika, adingko?” kuna ti babai ket pinagsinnublatna a kinita da Pilo ken Sofie.

“Misismo Pilo? Nalaingka met nga agpili. Agkabagaykayo!”

“Ne, saan manang! Pagan-anok met dayta a tao, kasla bonsai a niog, hmp!” inatur a dagus ni Sofie.

“Uray no bonsai, ta adda met ti ikstra sop dagiti masel ket ur-uratko!” Ket pinabayog ni Pilo ti barukongna ket nagparang dagiti namsek masel a pinakidser iti lima a tawen a panagkomkomboy.

Naggarakgak ti babai.

“May dirkonton a, manang, no sungbatanna ti ayatko! Sikanto ti maysa a ninangmi iti kasar, manang dir?” Inlambing ni Pilo babaen iti panangsallabayna ti balkasia.

“Wen a!” Kuna ti babai a nagkatawa.

Nasiputan manen ni Sofie dagiti agbalbalikas nga isem dagiti padana a komersiante-tindera. Idi nakapanaw ti babai, pinagngarietan ni Sofie a kinuddot ti kanawan a bakrang ni Pilo ken madaman nga agisaksako kadagiti naidayday a mani.

“Annayko may dir! ‘Pay a kumuddotka ngay? Umapros ken pumekkelka lang a!”

“’Ninam ketdi a tao! Lig-isenka kamman iti dayta a kinabattitmo!” Ngem napunasen ti semsem ni Sofie iti baro.

“Dayta a ti lalaki! Di pay sinungbatan ti ar-armenna ket addan ninangda iti kasar!” kuna ti baket nga aglaklako iti iti utong ken tarong iti kanigid.

Nasiputan manen ni Sofie dagiti agbalbalikas nga isem a naibarsak kenkuana. Riniknana ti bara dagiti pingpingna, ken ti nakaro a banugbog ti barukongna.

ADDAN DUA a lalaki nga anak da Sofie ken Pilo. Ti Ikit ni Sofie a baak ti para aywan kadagitoy nga annakda no mapan agangkat ken aglako iti mani ni Sofie ken kasta met no agkomboy ni Pilo. Nagpamili planingdan ta karigat ti biag a kunada.

“’Pay ta kaska la narim-it a mani, loko?” inulit ni Sofie.

Nakapannimid ni Pilo iti paradipad ti makinlaud a tawa ti kalapawda iti dayta a sumipnget. Impatakderda ti kalapaw iti daga ti adayon a kabagian ni Sofie ditoy nagbaetan ti Brgy. Pagdar-aoan ken Brgy. Biday. Bilbilangen ni Pilo dagiti agkiremkirem a bituen.

“Gapu iti mani, baket, a naam-ammoka. Gapu iti mani a sinungbatam ti ayatko. Agtaud iti mani ti pagbibiagantayo. Ngem saan nga agnanayon nga aglaklakota iti mani!”

“Dimo laisen ti mani! Mabiagnatayo met. No iti maninak a naam-ammo, iti mani met laeng nga inta bumaknang!”

“Mani, pagbaknangan? Imposible, Seniora Sofia! ”

“Adda paseminar ti Department of Trade and Industries maipapan ti panagnegosio. Umatendarta?”

“Sinsinimar nga?”

“Seminar iti food processing.”

NASUROK a tallopuloda a nagatendar iti dayta a seminar ti food processing iti function room ti Oasis Resort.

“Agawidtan. Diak a maawatan ti ibagbagada. Agin-iisbotan a, satanto agderetson nga agawid.” Inyarasaas ni Pilo ken baketna.

“’Gurayka kadi. Dumngegka lattan.”

“What you need most is determination to succeed…!” kuna ti Inglisera baket a nangipalawlaw ti panagkitana kadagiti immatendar a saan a matimtimek.

“Ekiusmi, madam! Di la mabalin nga Iluko ti panagsaoyo tapno maawatak!” Saanen a nakateppel ni Pilo.

Nagkakatawa ti tallaong.

“Diak pay naturpos ti pers yir hayskul ta managabsent ti titserko idi isu a nabainakon a nagtuloy!”

Nakarkaron ti garakgak.

Nagmisuot ni Sofie sa nagdalikepkep. Tepteppelanna ti bagina tapno dina makatosan ti asawana.

“Kasano kamin a saan a makaawat iti Ingles? No mabalin koma a ket, Iluko ti panagsaoyo ta pasigtayo met amin nga Ilokano!” Intag-ayna ti kanawan a takiagna sana kinudkod ti agbabasa ken aggagatel a kilikili.

Adu ti nangayon ket nagpalakpakda pay. Ngem ad-adu ti nakaellek ta uray la nagmusiig ken nagbang-es ni Pilo kalpasan nga inangotna dagiti ramay a pinagkudkodna iti kilikili.

Iti suronna, kinup-ayan ni Sofie ti kanigid a saka ti lakayna.

Timmakder iti tugawna ti kangrunaan a sangaili –ti director ti DTI. Ginaw-atna ti mikropono. “Husto ni Mr…”

“Pilo, ser!” alisto a simmungbat. Mirmiraen ti lumakay a direktor ti nakasab-it a name tag iti barukong ni Pilo.

“…wen, ni Pilo. Ad-adda nga agkikinnaawatantayo no usarentayo ti bukodtayo a lenguahe. Mrs. Jimenez, you may proceed….” Inyawat ti direktor ti mikropono iti kuttongit a baket. Nagtitipat dagiti immatendar.

Ket kunam pay, kunam la no singkolar, este, eskolar ni Pilo a sumanaludsod kadagiti dina maawatan. Ilawlawag met amin dagiti lektiurer kadagiti kayat a maammuan dagiti partisipante.

Peanut butter ti napanunot ni Pilo ken Sofie. Isudan a mismo ti agkirog. Ipagilingda iti palengke. Intugaw ni Sofie iti pagpupuestoanda a kanayon iti palengke dagiti aramidda a peanut butter. Ngem ti isem ti naganagay, in-inut a nagtinnag a misuot ti nalpay. Paspas a limmabas ti dua a lawas. Awan a pulos ti nalakoda uray no sangagarapon la koma.

“Ania ngarud ti aramidenta kadagitoyen nay?”

“Ipalapalmon dita karayan ta pagbalayan tirem! Aglakoak laengen iti liningta a mani!” Kinugtaran pay ni Sofie dagiti naibay-on a peanut butter. Naimbag ta plastik dagiti garapon, ta no saan, naburakda koman. “Ti la ket nasarakanen a pakaluglugian!” Masemsem a talagan ni Sofie.

Ngem kellaat ketdin a naggarakgak ni Pilo.

“Lukdit, pasubsobankakamman, lugita la ngaruden, aggarakgakka pay laeng!”

“Alangan met nga agrungaabak sa agkulitagtag nga agkulitagtag, a! Apay ubing?”

Nagmusiig ni Sofie. Makakatkatosen iti lakayna. Adda ket ti haybladna. Ngem nagteppel ta napanunotna nga isu gayam iti nagawis iti lakayna iti yaatendarda iti seminar.

“Baket, imbag la ketdin a, ta saan a galunggong ti ilaklakota. Peanut butter!”

“Pwenut butter, kunam a! Pwenut, puwe, saan a peanut!” Nagdalikepkep ken nagmisuot ni Sofie.
“No galunggong ti lakota, nabugguong koman, nagpatis payen!” Naggarakgak manen ni Pilo.

“Isu nga agkomboyka manen ta ditayto ket mabugguong ken agpatis iti bisin!”

Balik-mani dagiti agassawa. Nagkomboy ni Pilo. Naglako manen iti liningta ken naata a mani ni Sofie.

“Dikay’ met nagaramid aya iti peanut butter?” kuna ti inglisera a baket a lektiurer idi iti food processing. Nairana daytoy a nagpalengke ket nalabasanna da Pilo ken Sofie nga aglaklako iti mani.

“Nagaramidkami man, madam. Intugawmi ditoy. Iti dua a lawas, uray maysa ket awan iti gimmatang.”

“Insursuryo koma a.”

Pinadas ni Pilo ti nagisursor kadagiti kabalbalayan iti malem. Parbangon agingga tengnga ti aldaw laeng nga agkomboy. Adda met ti sumagmamano a gimmatang iti saggaysa. Ngem adu dagiti sutil:

“Sampel man, ngarud!”

“Baka linaokam met ti arina daytoy? Kumigpal no kua…”

“Amangan no used oil ti pinagkirogmo. Saanen nga agatmani ti ramanna…”

“Awan met la ti laokna a duggong wenno rungrong?”

“Gumatangak man ti sangakutsara, ta kagudua met la ‘toy tinapayko.”

“Utang a, piptin gibs?”

“No di mabalin a pagbayad ti credit card, credit laengen!”

“Bay-am ta pinpinat ditan, p’re, agtutung-ittay ketdin!”

“Pari, isiatmo, ne, ta agpasiatka met!”

“Pari, awan la ti lakom nga anting-anting a kontra trapik?”

Ken adu pay a makapadisganas a saludsod a nangngegna. Binay-an laeng ni Pilo dagiti sutil. Naabutan iti kasla piso ti mukod dagiti sinelasna iti kapapagnana iti dua a lawas, isu nga insardengnan ti nagisursursor.

“Ipadawatmo ngaruden dagita nabatbati ta dipay isu a pampanunoten!”

Pinassiar ni Pilo ti direktor ti DTI tapno padawatanna met iti tallo a garapon.

“Sapay no namnamaek a ditoykami mani a maiyaon iti rigat.” Pinunas ni Pilo dagiti agarimasa a matana. Nauneg ti sennaay a naibun-ay.

Naggarakgak ti lakay a direktor ket nayegyeg pay ti akakna, inikkatna ti degrado nga anteohosna sana intupak iti de sarming a lamisaan. Pinidutna a dagus ken minira ti anteohosna ta kasla agbabbabawi iti inaramidna.

Naa, apayen, ania ti nakakatkatawan a banag? Nagrupanget ni Pilo.

“Whosale a ti pamay-am! Ad-adu ti mailakom. Agbalinka a suplayer.”

Napanganga ni Pilo.

“Dagiti hotel, restaurant, resort, bakery, kantina, sarisari stores ti lakoam. Kinarton ti gatangen dagitoy a saan ket a saggaysa. No makasukika iti lima a resort, lima nga hotel and restaurant, lima a sarisari store, bumaknangka la ketdi, Pilo!”

Umis-isem ni Pilo a nangkudkod ti di met nagatel a tuktokna.

“No naimas ti aramidmo, sapulendanton ti prudoktom. Isu a saysayaatem ti agaramid. Ipategmo koma ti negosiom a kas iti panangipategmo ‘ta bagim ta daytoy ti mangbibiag kenka.”

INLISTA ni Pilo dagiti restaurant, hotel, beach resort, bakery, sarisari stores, kantina a napananna. Insinana ti listaan dagiti consignment, dagiti nagbayad iti kas. Sinubliasublianna dagiti gimmatang. Uray dagiti saan a gimmatang ket sinubliasublianna met, nga idi agangay ket addan ti sumagmamano a gimmatang.

Nagisursor latta kadagiti opisina ket banko. Ngem nanginngina ti presio, ta kas kuna ni Sofie a dina pagpadaen ti presio ti retail ken ti wholesale.

Naglabas dagiti bulan. Nakagatang iti bukodna a gilingan ni Pilo. Ngem no adda ti order, mapuyatan daytoy nga agluto ken aggiling ken agigarapon. Ngem inanusanna. Negosio ket negosio, kunkunana iti bagina.

Kakiddit ti mani. Isu a pinadas met ni Sofie iti nagisursor. Ngem makalawas pay laeng, naupayen daytoy. Nakiapa iti naminsan a nagisursor. Tengnga ti aldaw. Kapudot ti panawen. Isu a pati ulona ket pimmudot.

“Mano ta peanut butter, ‘ding? Mani koma a maukap naim-imas.” kuna ti dungrit a lakay iti ummong dagiti agiinum iti arak iti igid ti kalsada ti Brgy. Sevilla.

Nagoberhit ti tuktok ni Sofie iti idadateng ti haybladna ket yinagyagannan ti lakay.

Ngem ita a malem, nadatngan ni Pilo nga aggargarakgak ni Sofie a maymaysana. Adda ti iggemna a daan a Bannawag.

Nagdanag ni Pilo. Nabagtitsa met ti asawakon? kunkunana iti bagina.

“Ania ti nakabagtitamon aya, baketko? Adda asi ti Dios. Makaaontanto iti kinarigat no agtinnulongta.” Inarakop ni Pilo ti asawana.

Inukas ni Sofie ti arakop ni Pilo. Minulagatanna ti asawana. Di met makatimek ni Pilo.

“’Nia a nabagtit nga lablabidem met?”

“Aggargarakgakka met a maymaysam?”

“Katkatawaak laeng ti nabasak a sarita ni Virgilio Domaloy ditoy daan a Bannawag!”

Nakudkod ni Pilo ti di met nagatel a tuktokna.

“Agasem, lakay, ti lungon, insursorna nga inlako, hi-hi-hi-hi!” Uray la ipugiit ni Sofie.

“’Nia ngarud ti nakakatkatawa dita?”

“Dagmelak, lakay, hi-hi-hi! Diak impateg ti trabahok.”

“He, ulaw! Dika maawatan a tao!” Masemsem a saan ni Pilo.

“Simmardengak nga agisursor iti produktota a peanut butter gapu iti bassit a banag, lakay. Ngem iti sarita, di agbain ti aglaklako ti lungon nga agisursor! Tulonganka manen nga agisursor, lakay. Diakton samiren dagiti babassit a lapped ti yaasenso. Wen agtinnulongta! Ken yad-aduta pay iti agaramid. Saan laeng a peanut butter no dipay ket peanut brittle, non-greasy peanut in paper foil, choco peanut ken coco-peanut.”

Kasla San Fernando Bay ti kalawa ti isem ni Pilo. Inarakopna iti nairut ti asawana.

Immadu dagiti suplayanda. Nagaramidda pay kadagiti sabali pay a produkto manipud iti mani. Nalatak ti peanut brittle ken non-greasy peanut in paper foil a tagilakoda. Dagitoy a dua iti kadduan a malakoda ken order.

Ngem adda ti mangburibor ken ni Pilo. Kasapulanna ti pagpuonan no kastoy nga adu ti order. Ti imasna, sapulen dagitoy nga establisimiento ti resibo.

“Ireshistrom! Mangalaka ti bisnes permitmo! Inaganam dagiti produktom ta didanto ket tuladen!” kuna ti direktor ti DTI.

` “Kurang ti puonan, ser.” Kuna ni Pilo a nangidisso iti dua a garapon ti peanut butter a para iti director.

“Di umutangka, loko!”

Kinudkod ni Pilo ti di met nagatel a tuktokna. Asino ngarud ti ammona nga umutanganna? No gasut laeng a ket makautang met ngata. Ngem ribu ti pagsasaritanen. Nasken nga agangkat iti adu a mani tapno saan a maibusan no panagtutudo. Nasken nga agangkat iti adu a garapon ken kallub.

“NAGOBERPRAYS dagiti komersiante iti Manila. Isu nga inteddan.” Kuna ni Sofie a leppay ti abagana a napan nagkompra iti mani iti ili ti Balaoan. Nagdeliber met ni Pilo kadagiti supsuplayanda.

“Saan a mabalin nga agsardengtayo nga agaramid, may dir! Adda koma pay ketdi istaktayo a para iti agtutudo tapno agtultuloy ti negosio.”

“’Nia ngarud ti aramidentan?”

“Sumurotta ti presio.”

“Nasaysayaat pay no agpautangta koma kadagiti agmulmula iti mani tapno sigurado a data ti paglakoanda.”

“Ti puonan ti dakkel a parikut…!”

“BERTDEY ‘diay apok no next week, isu a sagsangapulo a garapon iti peanut butter ken peanut brittle, duapulo a non-greasy peanut ti alaek ita, Pilo, kuna ti natayag ken nakuttong a bumaket a manager ti San Fernando Rural Bank.

“Tenkio a, madam.”

“Adu ti sukimon?”

“Adda metten dagiti regular a suplayak, madam. Dayta ngarud ti parikutko ita ta kurang ti puonak. Nagadu pay met ngarud ti order dagiti saris-sari store, kantina, bakery, beach resort ken hotel and restaurant.”

Pinerreng ti baket.

“Mabalin ti umutang ditoy bankoyo, Madam?” Impasaksak ni Pilo.

“Adda ti ikolateralmo?”

“Koral? Saanen nga uso ti baka wenno nuang, madam. Kuliglig itan. Isu nga awan metten ti koral,” naggarakgak ni Pilo.

Bangbangir ti isem ti manager. “Ti kayatko a sawen, no adda ti titulo ti dagam tapno makautangka.”

“Inno met ti dagak, madam. Kinaassiandakam laeng dagiti kabagian ni baket isu a nayatda a nangbangonkami iti kalapawmi iti dagada.”

“Adda business permitmo?”

“Adda, madam. Uray iti DTI.”
“Business loan? Agsublikanto no bigat.”

“TRED pir ken sinimar, diriktor?” naglibbi ni Pilo. Adda ti surat ti DTI a naawatna isu nga adda ditoy nga opisina ita a malem.

“Makabulan a Regional Trade Fair and Seminar to boost your market.”

Nakudkod ni Pilo ti di met nagatel a teltelna. Ta dina maawatan no ania dayta a tirtirid pir ken sinsinimar.

“Makipartisiparka. Mangupaka met ti booth a pagidispleam kadagiti peanut productsmo. Ania ti ammom no manayunan ti suplayam?”

“Yamanek unay, apo diriktor. Dakkel a tulong kaniak dayta.”

“Umay ti UP Institute for Small Scale Industries nga aglektiur tapno mapadur-asyo pay ti produktoyo ken no kasano nga ilako daytoy iti merkado.”

Ni laeng Pilo ti nakaatendar iti lektiur. Nagbati ni Sofie ta ur-urnosenna ti financial reports. Naimbag ta nakasagpat iti maikadua a tawen ti BS in Accountancy iti St. Louis College. Nanangdan iti maysa a balasang nga agbantay iti boothda.

“There’s no such thing as luck in business! Seize the day. Do your homework!” nabukel ti timek ti agkabannuag, ababa-nakuttong a babai a lektiurer manipud iti UP Institute for Small Scale Industries. Maysa kano nga MA in Business Management ken kaggreduarna iti Master in Entrepreneurship program iti Asian Institute of Management a kas panangiyam-ammona ti bagina.

“Ania koma ti homeworkmi, madam? Numero uno a kasadutko ti agaramid iti homework idi agis-iskuelaak pay!” Di nateppelan ni Pilo ti bagina, ta dina maawatan dagita nga em-em-ey ken em-em-i. Kasla pay nganga ti sumikbab a buaya ti suyaabna. Sana impinal iti dua kilometro a sanapsap. Napuyatan ngamin idi rabii a naggiling ken nagigarapon iti order.

“Sumrek ‘ta ngilawen, pari Pilo” insutil ti nakasiput.

Nagkakatawa ti tallaong.

“Ti kayatna a sawen ‘nong, ke’ awan ti sinnuertean iti negosio.”

“’Pay ket nga awanen? No adda suerti, di adda met malas!” Impapilit ni Pilo.

“Diyo patien dayta! Dikay agdepende iti suerte. Iggemyo ti biagyo ken ti negosioyo. Adda kadakayo ti tulbe’ ti rang-ay. Dakayo a mismo ti makaammo a mangpataray ti negosioyo a saan ke’ nga agdependekayo iti dayta kunkunayo a suerte. Adda kadakayo no kayatyo a rumang-ay ti negosioyo. Nasken a naganaygaykay me’ nga inaldaw nga agtrabaho. Dika agpatudon ke’ sika a mismo ti agtrabaho tapno daras ti asenso! Masapul a nakapokus ti atension iti negosio ti amin nga aramid iti inaldaw tapno dumakkel ken dumakkel ti negosio.”

Ulimek.

“Apay a nasken ti tsektseke, madam? Di kad’ mabalin ti kas? ’Su met la nga isu, saan kadi?” impasaksak manen ni Pilo.

Di nakasungbat a dagus ti lektiurer manipud Unibersidad ti Pilipinas. Awan maarikapna a sungbat. Kasla naipasuli.

“Ania ti kayatmo a sawen, Mang Pilo?” Nagmulagat pay ti lektiurer, sana inikkat ti anteohosna a nangperreng ken ni Pilo.

“Ket no check your capability, kunayo met ita, madam!”

Sumagmamano ti nagkatawa iti tallaong. Nagtitinnaliaw dagiti sangaili a lektiurer iti katawada. Nasipat ti DTI direktor ti mugingna iti illekna. Nanglangit ken nagtallikud ti lektiurer a nangilemmeng ti rungiitna.

Kasla met nakukkokan a bennek ti langa ni Pilo. Ipapilit latta ti utekna a ti check ket tseke.

“Check ngarud, di tseke, saan, pari?” Inkuldit pay ni Pilo ngem immisem laeng ti kaabayna a lumakay.

“Saan a tseke, Mang Pilo. Ti kayatna a sawen dayta ke’ kaaduan a buyers ken merchandisers ke’ sigurista. Napateg kadakuada ti pannakaideliber ti orderda iti umno a panawen, iti umno a bilang ken iti umno kalidad. Isu a kasapulan ti pannakaebaluet wenno panangamirismo a naimbag no umanay me’ lang ti puonam we’no haan sakbay nga agawatka iti orders. Isu dayta ti check your capability a makunkuna. Ta naminsan lang a pimmaltaka, nadadaelen ti negosio. Awanton ti mayat nga agorder kenka. Isu a napateg la unay iti negosio ti palabra de honor.”

Nagtungtung-ed ni Pilo.

“Nalawag?”

“Saan a nalawag dayta reserts yur market, madam?” Inaprosan ni Pilo ti timidna.

“Ti kayatna a sawen, manong, ke’ ti panangadalmo ti taray ti negosiom. Ta adda ngamin dagiti nalaka a kapada ti produktom a maiyabay iti dipleym. Ket no dadduma, layusenda ti lugar a pagpigsaan ti produktom iti nababbaba a presio. Iti negosio saan a maawan dagitoy a saan a nasalun-at a kompetision iti merkado. Isu a napateg la unay unay dayta branding wenno kinaadda ti trade name ti produktom.”

“Malugikami a, madam, no nababa kaniada? Sa dida pay mangala iti bisnis pirmitda!” Indayamudom ni Pilo. Inayunan met dagiti partisipante iti seminar.

“No!” intag-ay ti lektiurer ti kanawan nga imana tapno agsardeng ti anabaab. “Agdepende ti kalidad ti tagilako. No quality ti produktom, uray nanginngina, ad-adu latta ti gumatang. Isu nga importante ditoy ti kalidad ti produkto ngem ti kandidad! Masapul me’ a maitedyo a kankanayon ti diktar ti kayat dagiti kustomeryo a saan ke’ a dakayo iti mangidiktar iti kayatyo nga ilako kadagiti kustomeryo. Ti kasapulan dagiti kustomeryo ti kangrunaan ti amin, uray pay no manayunan ti gastosyo. Saanyo a panunoten ti gastosyo, if this allows your business to grow!”

“Nasken kadi nga agpaanunsiokami, madam?” ni manen Pilo ti nagsaludsod.

“No la ketdi kabaelam, wen. Ngem nagastos ti advertising. Ti kasayaatan iti amin ket iti panangiyam-ammom a mismo ti produktom kadagiti consumers. Ammoem no ania ti kayatda. Damagem no ania ti kayatda. Damagem no ania ti dillawda. Aramidem dagiti balakadda. Itedmo ti kayatda. Napintas ti resulta no mabirokan ti umno a market ti produkto.”

“Adu ti agdamdamag kaniak no kasano ti panagaramidmi kadagiti produktomi, madam. Inyunay-unay ni baketko a diak ibagbaga, ngem diak met ammo ti agulbod!?” Naimasanen ni Pilo iti agdamag.

“Diyo ibagbaga ti panagaramidyo iti produktoyo. Trade secret dayta. Nasken a saluadanyo dayta a banag tapno saan a ma-clone wenno matulad ti produktoyo. Malaksid no dumtengto ti panawen nga inkayto ipa-franchise ti negosioyo.”

“Napintas dagiti imbagayo, madam. Ngem nakiddit met ti puonanmi.” Nagsanamtek ni Pilo.

“Isu a nagpaseminar ni apo direktor tapno maamiris a naimbag no asino dagiti kualipikado nga agdadamo a negosiante nga umawat iti grant manipud iti DTI.”

Nagsabat dagiti mata da Pilo ken ti direktor.

Babaen iti instruksion ti DTI, inrehistro da Pilo ken Sofie ti negosioda iti GSI Philippines, maysa a non-profit, non-stock corporation ket naaddaanda met ti bar code ti produktoda.

Agsipud ta limitado ti utek ni Pilo kadagiti business transactions kadagiti mall ken supermarket, ad-adda a ni Sofie iti maturtoran itoy. Ket ni met Pilo iti produksion. Ngem agbadangda a dua no agideliberdan iti order. Ta ni Pilo ti drayber ken adda met ti dua a pahinanteda.

“AGBAGBAGYO. Uray la agsagawisiw ti angin. Itay simmiripak iti tawa nakitak nga adun ti natumba a saba ken dandani umagep iti daga dagiti lawi dagiti bayog!” Kinontra ni Sofie.

“Baket, ti kari ket kari. Daytoy ti aldaw nga inkarik a panagbayad ti balanse ti utangta idiay banko. Tapno makautangtanto manen.”

“Kumanabsiit pay ti kimat ken gurruod! Dika kad’ mabuteng?”

“Napatpateg nga adayo ti kari ngem ti minilion a kimat ken gurruod. Laglagipem a dakkel ti utangta a naimbag a nakem iti banko. Ti nangalaanta ti pagpuonan ken pangalaantanto manen. Mas nakabutbuteng no dita makabayad.”

“Bayadamto lattan ti penalty.”

“Nagkariak ken ni manidier nga agbayaddak nga agbayad ita nga aldaw. Takderak dayta a saok. Amangan no dinton agtalek kadata. Iti amin a karirigatan a mapukaw ti tao, isu dayta ti panagtalek ti pada a tao.”

“Dakkelen ti danum, lakay. Naglupiasen ti karayan. Itantanmon.”

“Palabra de honor, baket.” Inigpilan ni Pilo ti agrurutap ti supotna a kuarta idi saanen a nagtimek ni Sofie. Nakasuot iti putot a seda. Nagsapatos iti goma. Nagkapote. Malamminsa ti senior citizen a pik-apna isu a di agandar. Sinarakusoknan ti tudo. Idi awan ti naurayna a traysikel iti kalsada, nagnan. Nakurang a dua a kilometro ngata ti kaadayo ti banko. Insab-itna ti kapotena iti ruar. Agar-aruyot ti sandona a linuktan ti sekiu nga agpumpunas iti asul a tualia.

Impakamakam ti sekiu iti likud ni Pilo: “Bossing, naanginanen a!” Nagtinggaw ti garakgak ti sekiu a nangitudo. Tinalliaw amin nga empleado ni Pilo. Nagmurareg met ti manedier.

Kinarawa ni Pilo ti ubetna. Wakwak gayam ti siortsna ket agparparangen ti immel-el a nangisit a brief iti nangisit a purriit. Kinudkodna ti di met nagatel a tuktokna. Sinippawna ti tualia nga impuruak ti sekiu ket imbidangnan daytoy.

“Isunsa met daytan ti sursuroten dagiti kimat ken gurruod, Pilo?” Kuna ti menedier a bumaket.

Unayen ti garakgak dagiti istap ti banko.

LIMMINTEG ti taray ti ‘Pilo N Sofie’ peanut products. Immadu ti nagaramid ti peanut buter ken peanut brittle. Kimmapsut ti negosio ni Pilo ken Sofie. Sabali manen a pannubok.

“Orig a Pilo N Sofie peanut brittle, dayta, ‘nong!” kuna drayber ti van. Maikatlon a lawas a sisiimen ni Pilo daytoy a van. “Basta Pilo N Sofie peanut, okey ta ngatingat!”

“Kasano nga ibagam nga orig dayta?”

“’Su ngarud ti markana!”

“Sino ti makinkukua ti Pilo N Sofie?”

“Gina Valdez.”

Saan nga am-ammo daytoy a drayber ti kinaasinona. Kasla kayat a disnogen ni Pilo ti drayber ngem nagteppel. Awan ti basol daytoy a drayber. Ti mismo nga akinkukua ti peke a Pilo N Sofie Peanut products ti agikaro.

“Makapatayak, diriktor, makapatayak la kitdi!” Makasangsangit-naglibbi ni Pilo a nagpulong iti DTI direktor. “Taga Bauangda, diriktor. Maysa a van ti luganda nga agisursor.”

Nagdayal ti direktor iti telepono ket adda ti kinasaritana. Kalpasan ti tallo nga aldaw, babaen iti bileg ti search and arrest warrant a pinirmaan ti maysa a hues, rined dagiti pannakabagi ti NBI ken DTI ti paktoria nga agar-aramid iti peke a ‘Pilo N Sofie’ Peanut Products. Nakemmeg dagiti agassawa a makinkukua iti paktoria ket naidarumda iti Piracy and counterfeiting of (goods covered by) intellectual property rights. Ngem ni Pilo ken ni Sofie iti nagpakaasi kadagiti otoridad a saan koma a mairaman a makasuan dagiti lima a trabahador dagiti ag-Valdez ta kaassianda ti pamilia dagitoy a makitartrabaho. Napatgan met ti kiddawda.

ADU A Tawen ti naglabas. Immadu dagiti suplayan ni Pilo. Nakarkaro manen ti anep dagiti agassawa. Immadu metten ti trabahadorna. Adda payen dagiti display centersda kadagiti mall ken shopping centers ti Rehion I. Agalada met ditoy kadagiti orders.

Nagatang ni Pilo ti daga a nagsaadan ti kalapawda ket sinukatannan iti bunggalo. Nagipatakder met iti likudan iti bodega ken pagaramidan iti produktoda. Addan iti Belgium dagiti dagiti dua nga electronics and communications enginneer a lallaki nga annakda. Adda iti London ti nurse nga anakda a babai. Kappasa ti buridekda ti Licensure Examinasion for Teacher, ngem agisursuron daytoy iti maysa pre-school. Nagtaud iti mani – iti “Pilo N Sofie’ peanut products iti pinagiskuela dagitoy nga annak.

Daytoy ti pakasaritaan ti ‘Pilo N Sofie’ peanut products. Ti negosio a sinanama nga intayok dagiti makaparegta a balikas. Ti negosio a tinarabay ti gobierno ken tattao nga agregget a rumang-ay ti biagda. Narang-ayen ngem agtultuloy pay laeng iti inna irarangpaya. Saan laengen nga iti Rehion I ti nakadandanonanna, no dipay ket iti Manila, Baguio, Subic ken Clark. Adda pay ti tallo nga eksporter iti native delicacies nga agang-angakat kadakuada.

Basta peanut butter, peanut brittle, non-greasy peanut in paper foil, cranchy peanut, sweet choco peanut, sweet coco-peanut ti pagsasaritaan, ‘Pilo N Sofie’ Peanut ti kaiimasan. Basta Pilo N Sofie peanut, okey ta ngatingat!
## (30)
(Impablaak ti Tawidnews)

MARIPARKO, a dagiti laengen tuktok dagiti nalalayog a kayo nga arosip iti lulonan ti Bantay Catayagan ti nakaipintaan ti mulagat ni apo Init. Madamdama pay agtabonen. Addaakon iti kabalbalayan a baklayko ti sangabag-oy a nagango a kinayok iti dayta a bantay a pakatannawagan ti kinangayed ti aglawlaw ken ti sangagasut a puro ti Alaminos.

“Lasi ka! Simmangpetka pay laeng! Dika pay la nagnaed iti balay ti kulasisim!” Ni ipag Reming a kasinsin ni Ada a baketko.

Immaddangak pay iti lima, nakaampirakon iti abulog ti kalapawda.

“Laklakayankan, ita pay ti pannakapanunotmo nga agaramid iti linoloko! Balasangen dagiti dua a putotmo!”

“Tagari!” imbikag ti lalaki.

“Alaemon dagiti badom ket pumanawkan!”

“Ania la ket ti kastoyen, aya? No sumangpetka, agungetda. No dika sumangpet agungetda latta! Ania la ti pangiluglugaranen iti bagi!”

“Pumanawkan! Uray dikan sumangsangpet!”

“Wen, panawankan, bungangera!”

Kanalbaag a kasla nakugtaran a palangka. Kanalbaag ti bulong ti ridaw.

Nagtignayak metten, amangan no adda pay makasiput kaniak nga agbuybuya ti live show dagiti agassawa. Ngem kaskasdi latta a nagsabatkami ken ni bilas Colas nga umul-ulog iti lima a pangal ti agdan a putek ti kalapawda a nagatep ti pan-aw, nagdiding iti pinaud ken nagdatar iti ginisla a kawayan.

Naynay a mangngegko ti panagsubangda a dua ta agabay laeng ti kalapawmi.

Kimmidday ken kasla nakatumbok-sahod iti hueteng ni bilas idi agsabat dagiti matami.

Naa, maragsakan ti inda panagsina? Isemanna ti panangpapanaw ni ipag kenkuana? Sabagay, seksi ni Millete a Bisayana a kabbalayna. Serbidora daytoy iti Seaside Beer Garden idiay ili.

Uppat a pulon ni bilas. Nataer, naguapo, napustura iti lima kadapan ken walo a pulgada. Nalaing a sumao ken manglamiong. Armendo a talaga. Iti lima a tawenen a panagnaedko ditoy Bangayao, isu ti kaalibtakan amin, atiwenna dagiti babbaro iti purok no panagarman. Diak la maispeling, ta babbalasangen dagiti annakna, nga agtawen iti sangapulo ket siam ken sangapulo ket pito ngem agtsiks pay laeng.

NAKAULOGAKON iti lima a pangal ti agdan a putek ti kalapawmi iti igid ti baybay idi masaripatpatak ni ipag Reming. Siguro, agudong met, nakunak. Huebes ita. Lunes ken Huebes laeng ti panaguudong dagiti bumarangay iti Pangascasan, Baybay Norte ken Baybay Sur ta isu laeng ti kaadda ti lugan nga umaway ta aldaw ti tienda ti kastoy nga aldaw. Kastoy met la nga aldaw iti panagudongko ta innak ag-LBC kadagiti sinuratko a drama ti radio a mapan idiay MPBC Baguio a pagtartarabahoak a kas iskriprayter.

Kellaat a napasarimadengak. Apay a nakabado iti nangisit ni ipag Reming? Ngem awan ti sungbat ti insanapsapko a saludsod iti asul a langit.

“Aggiddantan, bayaw,” kinuna ni ipag a nakabitbit iti bay-on.

“Wen a, ipag. Ngem, ne, apay a nakamangisitka met? Ket no nagpudot?”

“Agpanesak, bayaw.”

“Agpanes? Asino ti panesam?” dandani natnag ti sangaenbelop a sinuratko.

“Ni Colas…”

Napaumelak a nangdengngeg ti ganikgik dagiti pipiit ken panal iti bakras ti bantay, ken dagiti arasaas dagiti babatting nga agburak a dalluyon kadagiti kabatuan iti babaen ti desdes a naibarikes iti agpamaruten a bantay.

“Innak ngarud yawatan iti misa para inton Domingo.”

“Ngem di pay met natay ni bilas Colas, ipag?” insintirko.

“Natayen. Imbilangkon a natay, isu nga ipanesak.”

Nalpas! Ipanesandan ti sibibiag, he-he, inkurimedko ti marabettak nga isemko iti kalapnokan a desdesdesenmi.

“Agingga a saan nga agbaliw daydiay a babaero, diak ikkaten toy panesko!”

“Dikay la mabainen dayta nga ar-aramidenyo, ipag? Panesanyo ti tao a sibibiag?”

“Pagbainak nay?” intingngaagna iti rupak. “Dinto pay nagbain ni Lady Godiva a silalabus a nagsakay iti kabalio iti panagprotestana! Anianto la ket kaniakon nga agpanes laeng iti panagprotestak iti babaero nga asawak?”

Wen met ketdi a, intalukatik ti mugingko. Isu a no tok, saylens.

“Agkatawa dagiti agkatawa. Saan a siak iti makatawaan no di ket daydiay a Colas Balasubas!”

Malabasanmin ti kalapaw da Nang Iling nga eksakto a rummuar iti inaladanda a nakabitbit iti bay-on. Siguro, agudong met ngata.

“Ne, mari Reming, nakapaneska met? Asino ti natay?” inamad ni Nang Iling kalpasan ti panangibagana nga agkukuyogkamin a tallo a mapan idta sentro a pagluganan.

“Saan a kabagian, mari.”

“Tarakenyo a pusa?” inyellek ti kuttongit a baket nga agtawen iti innem a pulo ngem naparagsit uray agtayag laeng iti lima kadapan ngata wenno nakurang pay. Agkumarida a dua ta inanak toy kuttongit ti inaudi da ipag.

Impalawagko.

“Pay naungkelen ‘ya?”

Din sa naawatan ti baket isu nga inulitko a gapu iti kinababaero ni bilas ti puon ti panagpanes ni ipag.

“O, saan kadi a nasayaat daytoy nga ar- aramidek, mari?”

“Madi a!” inggarikgik ni Nang Iling.

“Ahu! Uray sibibiag no maibilangen a natay, ipanesan no kayat!”

Nagrinnikkiar dagiti agkumari. Isu’t laikna, yu tits? kunak koma nga isagpaw iti saritaanda ngem nagteppelak.

Nagdinamag iti sibubukel a barangay ken kadagiti kabangibang a barangay ti panagpampanes ni ipag. Adu ti mangkatkatawa ken ipag, idinto ta adu met ti mangayon nga ad-adda a ni bilas ti makatkatawaan. Masemsem metten dagiti dua nga annakda.

Dua a lawas kalpasanna, nasarakak ni bilas a mangpakpapak iti hamburger ken spaghetti iti sango ti munisipio ti Alaminos. Imbagak ti ar-aramiden ni ipag, ngem di mamati. Siguro di pay nakadanon kenkuana ti damag.

“Imbilangnakan a natay iti ipapanawmo iti balayyo isu nga ipanesannakan.”

“Ti sinalbag a babain!” kinusilapanna ti kitkittabenna a hamburger. “Makaramanto la ket ngata keniak daydiay nga agat-alhambra ti sang-awna…!”

Mannigarilio ngamin ni ipag. Daytoy ti di kayat ni bilas? Ta nagkupasen ti pusaksakna isu nga agsapul iti mas seksi?

“Katkatawaandakayon dagiti tao iti daytoy a counter chicks nga ar-aramidenna. Amangan no tungpal biagen nga aramidenna daytoy. Isu nga agpanunotka koma, bilas,” patigmaanko.

DA MANUEL, Ago, Junior Kelit, Andong Tukadog, Iloy Batok ken Arsing Singkol dagiti kaduak nga agtugtugaw iti papag a kawayan iti sirok ti madre kakaw iti abagatan ti kalapawmi ita a bigat. Mangngalap amin dagitoy ngem dida dimmulong ta umatiberret ti sueste – ti napigsa nga angin nga agturong iti abagatan-a-laud, a katukad ti kasaur iti Ilocos Sur.

“Uliem man dagidiay nagango a niogmi, Andong uray ta nababa met,” ni ipag a dimi napuotan ti yaasidegna gapu iti imasmi nga agsaramsam iti darangidangan a papaya nga inkam isawsaw iti suka’t sili.

“Dagidiay adda iti batog ti kusinayo, baing?”

Baing wenno bae kunami a taga Pangasinan iti lola. Laking wenno laki met ni lolo.

“Wen, ta agpalualoak man.”
Nagkikinnitakami. Awan ti arimekmek.
“Inton malem no bigat. Umaykayto amin. Adu ti aramidek a kankanen.”

Simmuroten ni Andong ken ipag.

“Asino ngata ti ilualoanna?” kinuna ni Iloy.

“Pebrero aya idi natay daydi laking Iliong?” sinaludsod ni Ago, a ti tatang ni ipag ti kayatna a sawen.

Nasungbatan dayta a ngata-ngata iti kabigatanna. Daydi tatay Iliong nga agpayso ti malualoan ngem nairaman ni bilas Colas!

Siempre, mapilpilit ni baing Sianang a mangibaga iti nagan ni bilas iti kada kararag.

Ket idi aggibus ti kantada, bigla a nagkanta ni ipag: Ti kararua ni Colas/indengam, Apo/ Ti as-asugna a napalalo…

Awan ti nakatimek kadagiti babbaket ken lallakay. Ageellekkami metten iti nalimed iti likud.

AGPUPULOTANKAMI a lallaki iti tinadtad a bidawbidaw a naupran iti suka’t sili ito’y a malem a kassangpet ni Iloy a nagsigay.

“Yaay! Al-alia! Adda zombie, kakuada!” ni Manuel a kunam la no mabuteng ta pang-FAMAS ti artena. Idi taliawek ti likudak, nagmayat ti widawidan ni bilas Colas iti puraw a kadaratan a bibig ti matmaturog a Sual Bay.

“Kaarruba! Mangrikepkayo! Iliktadyo dagiti agdanyo! Adda sumungad a zombie!” pinagimbudo pay ni Manuel dagiti dakulapna iti inna panaglaaw.

“Hu, salbagka met, Manuel, ania ti sasawem aya?” inkusilap ni bilas Colas a nagtugaw iti napagabay a dua a wasnay a kawayan a tugawan ti papag.

Kunwari, simmalipengpeng kaniak ni Manuel iti butengna ket nagkakatawa dagiti kakaduami. Ad-addan ti paggaak ti ummong.

“Bayaw Edu, adda zombie. Nagungar a bangkay. Ayyapo, nakabutbuteng! Awwooo! Awwooo!” tinuladna pay ti taguob.

Ad-addan ti garakgak. Di nakateppel ni bilas Colas ket kellaat a dinarupna ni Manuel nga induron ket naiparusisi ni sutil.

“Agiduron ti zombie, kaarruba!” uray no sipaparusisi iti puraw a kadaratan, pinagimbudo pay laeng ni sutil dagiti dakulapna a nagpukkaw.

“Anak na lasi ka!” inlayat ni bilas ti kugtarna, ngem dina intuloy ket madamdama, nakipagkatkatawa metten.

Timmakder ni Manuel. Immasideg ken ni bilas a singlot a singlot.

“Nabanglo met. Agat-Jovan. Saan met nga agatpormalin?”

“Ne, ta pasubsubankan…” immusiig ni bilas.

Kinuddot ni sutil iti bakrang ni bilas. “Sibibiagka, insan?” inkiremkiremna.

“Natural!”

“Ow!”

“Lasika!”

“Ket no ipampanesannaka ni ipag Reming!”

“Agpadakayo a dagmel!” induronna ti apagapaman ti sutil. “Ti kuttongit met nga agat-alhambra ti sang-awna, di la ketdin agbain iti ar-aramidenna,” inngayemngem ni bilas.

“Ket sika, loko, dika agbain ti inka panagbabai? Babbalasangen dagiti dua a putotmo, agaramidka pay la iti linoloko!” imbales ni katugangak a lakay.

Di nakatimek ni bilas.

“SIGEN a, angkel. Bagbagaamon da tatang ken nanang,” impakaasi ni Marilyn, ti inaunaan kadagiti dua a babbalasang da bilas.

Uray pay ket ni baket, sangkaibagana a bagbagaak ni bilas bareng patiennak. Ngem kinunak nga agingga a saan a sitatallugod nga agbabawi ni bilas iti inna ar-aramiden, dinto dumteng ti pammagbaga kenkuana.

“Diay kano Paitan ti pagnanaedanna, angkel,” kinuna manen ti balasang ket tinangadna ti mangalastres nga init iti nganga ti tawa.

“Naglawa ti Paitan…” kinunak.

“Agpakuyogkan a ken Jerson, angkel.”
Kasla krismas tri ti pampasahero a Sarao. Agsisinnakloten dagiti babbai ken babbaket iti uneg, napnon dagiti lallaki iti kargadera iti tuktok, piton sa ti nagkalumbitin iti kutit, uppat iti hood ket iti tapalodo iti asideg ti drayber ti ayanko.

Mabalin met ketdi ti aglugan iti motor boat, ngem no kastoy a kadawel ti baybay, naslepkanton a sumagpet idiay ili, isu nga inanusakon ti aglugan iti dyip. Pito a kilometro ti kaadayo ti ili ditoy lugar a nakaikamangak. Nasken a makasaritak ni bilas. Ngem diak masigurado no ipangagnak.

Nabirokak ni bilas iti igid ti baybay, kaduana ti barkadana. Madama ti panagiinumda iti nasanger. Inkissiimko ti panagsaritami.

“Agpanunotka koma, bilas. Saan laeng a ti Pangascasan ti pagdinamagan ti panagpampanes ni ipag no di pay iti sibubukel nga ili. Impalualloannaka payen. Dinomingo pay a yawatannaka iti misa idta simbaan.”

Mababain iti panangipudosko kenkuana idi perngek ta nagdumog.

“Bilas, no natayka man iti pangibilanganna kenka, nasken a, nga agungarka met babaen ti panangabaruanam.”

“Mabainak ngarud, bilas. Kayatko metten ti agawid ket namimpaten a napanak diay balay ngem pinakayabannak iti pagpampana iti ikan. Saan laeng a pana ti isagsaganana kaniak no di pay tarapang.”

Tarapang kunami tay kasla gayang ni Satanas.

Imbagak a kuyogek a dumatag. Immannugot met ta tinarayan kanon ni Bisayana kalpasan a naugotanen ti singkuenta mil a bangkoda.

Kabigatanna, nagturongkami iti balayda. Panaen koma ni ipag ni bilas ngem nagpatngaak.

“Reming, baket, nautobkon ti amin. Pangaasim ta pakawanennak koma. Saanakon nga agtsiks pay, pramis. Kros may hart,” pinagkinnawwet ni bilas dagiti tammudona.

“Diak mamati iti sasawen ti nagungar a bangkay!” bales ni ipag a nangpetpet iti tarapang.

“Ipag, pakawanemon. Napudno ti panagbabawi ni bilas.”

“Pudno dayta, baket. Nangabakka. Katkatawaandakon dagiti tao. Isu a pakawanennak koma metten a.”

Naglibbi sa nagmisuot ni ipag.

“No natay man ni bilas, ipag, ita, naipasngay met manipud iti basol. No pakawanem, maipasngay manen ti sabali pay a ragsak ken linnangen ti pamiliayo.” Kiniddayak ni bilas a lamiongenna ni ipag.

Napatit ti dakulap idi gandatenna ti umapros. Timmalikudakon. Adda nangegko a kalimbatog. Nagriaw ni ipag. Ngem in-inut a kimmapsut ti iriagna ket madamdama, naulimeken iti uneg ti balay.

Napaisemak. Inton bigat, sigurado, agwaksi ni ipag!#

(nasurat babaen iti maysa kadagiti us-usarek a pen name–JAIME AGPALO, JR.)
(Manipud iti Tawidnews)

The contest is open to all individuals aged 18 and above and currently residing in the Philippines. Participants are challenged to break away from a clinical, straightforward, and sanitized presentation of health, and to mold it in a form that is enjoyable and of interest for its young audience. We highly encourage participants to explore different writing methods, literary forms (prose or poetry), genres (i.e. comedy, horror, science fiction, fantasy) and approaches in presenting an otherwise serious and scientific topic. Entries should be easy to read by children aged five to ten (5-10) years old, and can be easily relayed to them even by poorly literate adults (parents or guardians).

SUBMISSION MECHANICS

Entries must be limited to five hundred (500) words and must be written in English, for eventual translation into Filipino. The stories must be able to sustain a 24-page picture book. Entries must be typewritten or a computer print-out in black ink on white paper, double-spaced on 81/2 x 11 inches bond paper (letter-sized) with one-inch margins on all sides. If computerized, the font should be Arial or Times New Roman, with font size 12. An official entry shall consist of an original and 5 copies of the story, placed in an envelope, on the face of which only the pen name of the contestant should appear. This should be submitted together with a fully-accomplished application form, available on www.gawadpanitikan.com. All entries must be sent through snail mail to P.O. Box 608, Philippine Postal Corporation, CPO Manila, Philippines, 1099.

DEADLINE FOR SUBMISSIONS

Deadline for submissions is on 15 May 2010. Winners will be announced on July 2010.

THEME

“Tabi-tabi po”: Exploring Philippine Health Myths

Entries must tackle health myths corresponding to any one of seven categories, namely: Lungs (i.e. TB, Pneumonia, cough, colds); Stomach (i.e. diarrhea, intestinal worms/”bulate”); Skin/Bones (i.e. wounds, lice, warts, scabies, fracture/“pilay”); Brain/Behavior (i.e. epilepsy, psychiatric disorders, child development); Fever; Vaccination; and Nutrition (i.e. childhood obesity/”malusog” vs “mataba”, food supplements). Reference materials are available at www.gawadpanitikan.com.

PRIZES

There will be a total of seven winning entries, one for each category. The judges, however, reserve the right to declare that there are no winners in some or all categories. Each winner will receive Php 25,000 in cash, a medal, and an opportunity to be published as a full-color picture book in a 7-volume storybook series. Published books will be donated to Klase sa Kariton* and other beneficiaries.

VISIT www.gawadpanitikan.com or email info@gawadpanitikan.com for details and inquiries.

CONTEST RULES

1. The contest will be open to all individuals aged 18 and above, and working or living in the Philippines.

2. All entries must be original works written in English, for eventual translation in Filipino.

3. Entries should be directed at readers aged 5-10 years old. Stories should be easy to read and transmit to children even by poorly literate adults (parents or guardians).

4. Writers are free to explore different writing methods, literary forms (prose or poetry), genres (i.e. comedy, horror, science fiction, fantasy) and approaches in presenting an otherwise serious and scientific topic.

5. Entries must be no more than 500 words and must be capable of sustaining a 24-page illustrated book.

6. Writers must address Philippine health myths in any of the following categories: Lungs (i.e. TB, pneumonia, cough/colds); Stomach (i.e. diarrhea, intestinal worms/”bulate”); Skin/bones (i.e. wounds, lice, warts, scabies, fracture/”pilay”); Brain/behavior (i.e. epilepsy, psychiatric disorders, child development); Fever; Vaccination; and Nutrition (i.e. Childhood obesity/”malusog” vs “mataba”, food supplements). Reference materials are available at www.gawadpanitikan.com.

7. A contestant may send in more than one entry.

8. Entries must be typewritten or a computer printout in black ink on white paper, double-spaced on 8 ½ x 11 inches bond paper, with one-inch margin on all sides. If computerized, the font should be Arial or Times New Roman and the font size should be 12.

9. Entries shall consist of an original and five (5) copies, placed in an envelope, on the face of which only the pen name of the contestant should appear.

10. Together with each entry, contestants must submit a fully-accomplished application form.

11. All entries must be sent through snail mail to P.O. Box 608, Philippine Postal Corporation, CPO Manila, Philippines, 1099.

12. All entries must be received by the Mu Sigma Phi Sorority no later than 5:00 p.m., 15 May 2010.

13. There will be one winner per category. The judges also reserve the right to declare that there are no winners in some or all categories. Each winner will receive P25,000.00 in cash, a gold medal, as well as an opportunity to be published. Winners will be announced no later than July 2010. The decision of the judges will be final. Non-winning entries may be claimed from the Mu Sigma Phi Sorority through Ms. Diana Malbas. All unclaimed entries will be destroyed.

14. Winning entries shall remain with, and become property of the Mu Sigma Phi Sorority, Inc.

(From http://panitikan.com)

Manipud iti nasin-aw a kapanunotan ti author daytoy a sarita. Impakitana dagiti parikut a nasken a solbaren. Impakitana dagiti solusion. Dagiti saan a simmurot, isuda ti immuttot a nagkumot, nga iti udina, nginutngotanda ti bangungot a dinto marunot..

Ti pagpintasanna pay kadaytoy a sarita, isu ti pannakaipaay iti ehemplo nga aramid dagiti makunkuna a dadaulo. Dagiti lider ket naipakitada nga isuda ket lider. Dagiti lider iti barangay nga agtrabaho nga awan iti adu a sao, Ni Dr, Deodato Soliven a makinkinkua ti lapat, ket ammona a suroten ti wagas a naannayas.

Ti nasikap, saan a pinakawan ti narabngis a lapat idi saan a nasurot ti umno.

Bueno intay man rugian ti sarita…

ABABA A TALDIAP ITI SARITA: Nakangngeg ni kapitan iti ungor ti mabulbuldoser. Dinagasna ni Tanod Isko. Natakuatanda a paspasimpaaen ni Dr. Soliven ti solarna iti asideg ti karayan ta pagaramidanna iti lapat wenno pupokan. Imbaga ti Kapitan a nasken nga agsasaritada Dr. Soliven, dagiti maseknan a kadulon ti dagada, ken dagiti kameng ti konseho inton malem ti Domingo.

Awan pay ti alastres iti malem, simmangpeten ni Dr. Soliven a naglugan iti traysikel nupay addaan iti kotse. Nadayaw ken narespeto ti doktor. Naannayas ti saritaanda maipapan iti pannakaipagna ti lapat. Adda metten ti pammalubos ti DENR.

Nagsubli manen ti doktor iti ballasiw taaw. Immay nagpakada ken ni kapitan. Nagustoan ti doktor ti panangidaulo ni kapitan ti liderato iti barangay. Sapay ta isu pay la ti kapitan inton agsubli. Sidadaan daytoy a tumulong ania man iti pakarikutan ti barangay. Imbagana pay nga adda iti banko ti busbosenda a pangituloy ti lapat, ket pinusganna ti adienna a ni Ramon a mangimaton.

Ngem saan a sinurot ni Ramon ti kas iti nailanad iti plano. Ituntukuana pay ti pannakaalad ti lapat idinto ta adu met ti map-apitna. Pinalagipan ti kapitan. Nagaladda ngem bassit laeng ta nakurang kano ti pondo.

Dimteng ni Bagyo Korina. Kas Chairman ti Barangay Coordinating Council ni Kapitan, nagsagada sadiay eskuelaan. Pinagbakuitda dagiti adda iti nababa a lugar. Uray ni Ramon ket adda dagiti tanod a naibaon a mangpalagip a nasken ti panagbakuitda, ngem inrasonna nga ammoda iti ar-aramidenda.

Nagkalma ti panawen. Pinasiar da kapitan ti masakopanda tapno ammoda iti ireportda iti munisipio. Nakitada a nadadael ti lapat. Adu ti bangus a makammelda. Ngem nakasarakda iti bangkay ti lalaki a namalamalan iti lan-ak. Idi bigbigenda, ni Ramon!

DAGITI PAGPINTASAN TI SARITA.

1) Daytoy a sarita ti pakabasaan iti kinaawan dang-as ken kinadangkok iti pada a parsua. Awan iti makita a bayolente a tignay a pakaikuspilan ti sabali. Naidumduma a sarita ta amin dagiti agbibiag ket nagsao iti naannayas ken maiparbeng. Nagsaoda a kas tao a maikanatad iti gimong nga ar-arapaapen ti kaaduan no dipay ket amin. Napakumbaba ken nadayaw dagiti agbibiag. Uray iti maawagan iti kontra bida ken nagsao a nadayaw.

2) Awan iti nangaramat ti posisionna iti gimong nga inna paggargarawan para iti bukodna nga interest. Napudno iti takemda da kapitan ken dagiti konsehalesna ken uray dagiti tanod. Awan iti nakita a rissik ti inda panagserbi. Impakitada nga isuda ket lider nga agserbi iti masakupanda. Agserbida a sipupuso ken nga awanan panaginkukuna

3) Ni Dr. Deodato Soliven, kas maysa a madaydayaw nga addaan adal ken nabaknang, saanna nga inusar dayta a kinabaknang ken adalna para iti bukodna nga interes. Kinapudnona, sidadaan pay a tumulong iti barangayna no kiddawenda ti tulong. Naikarinan dayta nga itutulongna iti kapitan.

4) Iti pre-figure ti sarita, isu laeng ti pakabasaan a ti tao nga naigamer iti bisyo, awan iti nasayaat a lak-amenna iti aramidna. Dayta laeng iti naiparang ngem liniklikan ti author nga iparang a direkta no di ket insawang ti sabali. Mabasa dayta a kas tungtungan ni kapitan ken ti asawana.

5) Uray dagiti maseknan a kadulon ti maaramid a lapat ket saanda a nangipakita iti isusupiatda iti proyekto a lapat no di ket kiniddawna dagiti banag a maiparbeng nga agpaay kadakuada.

6) Daytoy a sarita, addaan iti panagtutunos dagiti umili, agtuturay ken ti gobierno. Iti ebakuesion iti bagyo, awan ti naipakita nga isusupiat dagiti umili no di ket situtudioda a nagtungpal iti umno a maaramid. Da kapitan, dagiti konsehal ken dagiti tanod ket inaramidda met ti maiparbeng nga obra dagiti mangidaulo ti barangay – nga isu dayta tri inda panagserbi. Ti gobierno ket impakitana met ti tulongna kadagiti bumarangay a biktima iti layus.

7) Ti pannakaipagna ti papeles iti maaramid a lapat iti opisina ti DENR ket naannayas ken saan a nangiladawan ti author iti kas iti gagangay a ladawan dagiti opisina a nakurap.

Ti maysa pay a pagbakedan ti sarita ket ti panagtutunos amin nga agbibiag.

9) Gapu iti bisio, mairubo ti tao. Dayta bisio a pallot ti nangirubo ken ni Ramon a mismo. Naliwayanna ti umno a maaramid iti lapat a kas inlanad ti DENR. Nausarna ti pundo para iti dayta a bisiona. Nabaybay-anna ti pannakaalad ti lapat. Dayta ti nagresulta iti pannaungawna babaeng iti panagdinakkel ti karayan.

10) Sumagmamano laeng dagitoy a nasirip a naisalsalumina kadagiti dadduma a sarita.

Manipud iti dipay naaladan a lapat ti panagsuratan ti sarita, inyanud ti pegges ti agus ti pampanunot, naidaknir a naisangsangayan gapu ta awan ti naiparang a di naintaoan nga aramid. Nabaked nga apit ti maika-7th nga RFAAFIL.

Nabara a kablaaw iti author!

             Ever réad a children’s book or a young adult’s book?  Ever wonder why you simply cannot put down mystery paperbacks?  And more so, ever heard of the famous fictionary teen detectives Nancy Drew and Joe and Frank Hardy?  Well, who wouldn’t?

            Sherlock Holmes is quite a thing of the past.  He was created a century ago by the famous Arthur Conan Doyle and a lot of detective characters popped out since then.  Nancy Drew was born eight decades ago and Joe and Frank Hardy came about a few years after.  But why do I think are they still so popular?

            Try looking at some hardbound copies of these books.  Yes, they are still available.  Thousands are still being reprinted even if the teen characters have not changed age or appearance after 80 years.  You may also want to try the paperback versions of these books.  Whatever form they may appear in, you will surely enjoy reading them even if you are past your younger years.  They are even found in the Worldwide Web now!

            I was and still is a fanatic of these teen detectives.  Well, not really a fanatic of the characters, but of the information I get from these stories.  I started reading the Nancy Drew Mysteries when I was in first year high school and was able to finish 54 of the 56 titles in the first series.  Since I had no money to buy my own copies, I just let my younger sister borrow from her school library which had a complete collection.

            Then, I came to know Joe and Frank Hardy a year after and was able to read at least 40 books in the first series.  Years after that, I started my own collection of both books in the next series, that is, the Casefiles.  Even when I was already working as a high school teacher, I still réad these mysteries, despite the funny look the librarian gave me, what with my borrowing five paperbacks a week…at my age…and profession!  I even buy at least one of these paperbacks a month (the ones I have not réad, of course) until now.  I already have quite a large collection and other paperbacks by different authors, as well.  I even discovered a website featuring Hardy Boys Stories written by their fans worldwide.  Maybe, I could also write one about them since I have known them for almost two decades now.

            The different authors hiding behind the pseudonyms, “Carolyn Keene” and “Franklin W. Dixon” from the Stratemeyer Syndicate, creator of these characters, did not stop with the different series.  They even thought of combining the teen detectives in a thrill-packed “Nancy Drew and Hardy Boys Supermystery”.  Only a few of these paperbacks were produced (maybe they were still experimenting).  So now, fans will be able to read about the three detectives in one story.

Following the plot, format, characters and setting of the two series, this “Supermystery” is also a “World of Information” and quite “dramatic”.  Why do I think so?

Let us take the Supermystery, “At All Costs” for example.  This paperback does not only highlight the “strong bond of friendship” between Nancy Drew and George Fayne (Bess Marvin, their other best friend, is not present in this particular story), which was shown when they both stood for and by each other during difficult times.  The story also showed, as all the older Hardy Boys Series have shown, the unique bonding between the brothers Joe and Frank.  I even cried the first time I réad the book, during the part where Frank was buried alive under tons of snow and Joe desperately searched for his brother, tears and all.

The story began with Joe and Frank Hardy admiring the snow-capped mountains of Utah country.  It was the 2002 Winter Olympics Season and they were working undercover as security people for the Cole Construction Company managing the construction for the event.  The construction site was being sabotaged allegedly by “environmentalists” called the “Earth At All Costs”, who wanted to stop the Olympics event from being held in the Utah mountains, saying that it will ruin the mountain resources.  Sounds familiar?  Well, “environmentalists” here can be subdivided into two—those who fight for the environment using peaceful means, the “Peace on Earth” organization, and those who resort to violence to get what they want, the “Earth At All Costs” group.

Nancy Drew and George Fayne became involved when their friend Allyson Fernley’s boyfriend, Tyler Conklin, was kidnapped (funny how the two sets of detectives always meet and funny how their cases are always related).    It turned out in the end that he was abducted because he will be a threat to Senator Alex Pavin.  He was able to discover the politician’s “dirty deals” with various companies involving the environment, particularly the Utah mountains.  In the end, it turned out that Todd Ellman, a former employee holding a grudge against the Cole Construction Company, was the “mad bomber” sabotaging the Olympics Construction Site.

Events leading to the discovery of Senator Pavin’s deals and the death of Todd Ellman from his own bomb, featured the unique talents of the three detectives, their strong bond of friendship and a whole lot of information on Geography, Science, detecting skills, political corruption, financial intrigue and environmental protection.

Although written for young adults or even children, and the plot is so predictable, and the protagonists, all of the detectives, I mean, always managed to keep themselves alive and almost unhurt, this kind of book is also good for older readers who not only want a little romance (especially with Joe Hardy’s flirting with Shana Coles and almost every pretty girl in the other titles) and action (with the detectives’ daring stunts and martial arts and street fighting skills), but also those who want to learn in a variety of subjects.  The truth is, most of the information stored in my brain, which I also used in my teaching and writing, came from these series of detective books.

Truly, this Supermystery “At All Costs” opens our mind to reality.  Good-looking and charismatic people are not always what they seem to be.  Some politicians hide behind their looks, power and wealth (I have always kept this in mind when voting).  Also, “environmentalists” may not really be what they seem to be.  One can only be a lover of the environment if he or she also respects the rights of the people living in it.  “Protect the Earth, protect its people, too.”

            See, how much information I gather from these books?  So now, even if I am already way past my teenage years, I still read these mysteries posted on the web and I still buy a copy or two once in a while.  And mind you, I even dream of Joe and Frank Hardy sometimes, as if they are real people, and as if I am one of their companions in their adventures.  Talk about daydreamers!

            Nancy Drew, Joe and Frank Hardy and the other characters in these mysteries have been with me for many years.  They are already a part of my life and whenever somebody laughs at me for still reading their stories at my age now, I just smile and continue to dream.  Anyway, dreams are for free and no one can take my dreams away from me.

Komentario ken Panirigan ni Jaime M. Agpalo, Jr.

Ni Kanor ken Siak iti Taaw
Sarita ni Danilo B. Antalan
Maika-2 a Gunggona, Salip iti Sarita
7th Reynald F. Antonio Awards for Iluko Literature
Dagiti Hurado: Francisco T. Ponce, Joel B. Manuel, Juan Al. Asuncion

Pasamak nga inyula ti napegges nga angin ken tudo daytoy a sarita, inay-ayam ti agung-ungor a baybay, inkubuar dagiti kasla kadakkel dagiti pasdek a daluyon. No kasano a nagballigi dagiti agbibiag iti peggad a nakaipasungalngalanda, isu dayta ti natratar ken maadaw a padas iti biag. Ti panagbaligida kontra nakaparsuaan ket makuna nga eksperiensa a manggubuay kired ti asinoman. Daytan nga eksperiensa ket dakkel a pammatibker ti asinoman a makapadas iti kas iti napadasanda…

Iti sabali a punto, adda ti nakaparsuaan ti tao a saanen a mabalbaliwan uray maipatengnga iti di mabilang a kalamidad. Ti nakaparsuaan ket nakaparsuaan. Ngem agbaliw ti panirigan kalpasan ti iduduprak ti kinapudno…

Ala ngaruden, intay man pasadaan ti sarita…

ABABA A TALDIAP ITI SARITA. Alauna ti parbangon nga agrubrubuat dagiti mangngalap iti Sitio Pating. Karaman dagiti agkabsat a Kanor ken ti manongna. No mabalbalin ket di kayat ni Kanor a kakuyog ti manong a dumulong – wenno mapan agkalap iti taaw ta kunana iti amana a natakrot ken bagay iti agbalin a manikiurista idiay ili. Inkalintegan ti ama, a nupay nalanay ti garaw ni manongna, dagiti trabaho ti lalaki ti sangsangoenna.

Saan lattan a nagun-uni ti manong. Idi simmalpa ni Kanor, simmaruno met ti manong. Nagpinpinnaliiwda. Idi saan nga agkuti ni Kanor, ti manongen ti nagpagandar ti motor ti paraw. Idi saan a mapagandar ti manong, sinublat ni Kanor. Kinidagna pay ti manongna. Napagandar ni Kanor ti bilog ken nagpabaybaydan a di nagtimtimek. Pinayapayan ni manong ti amada a kas panagpakadana. Ar-arapaapen ngamin ti ama nga agkatunosan koman dagiti dua nga agkabsat. Saan a dayawen ni Kanor ti manong, ta basbassit ken naraprapis. Isu a naturturay ni Kanor.

Dua oras nga awan ti agtimtimek kadakuada agingga nakadanunda iti pudok-mayaman – a yan ti sibibiag a bato ken ayan ti pakat a payaw a kukua ti fisherman’s association ti barangay.

Nagbanniit dagiti agkabsat dita iti pagappanda sada manen nagpalaud. Nasabatda ni Sebastian a mangipukpukkaw a nasken nga agawiddan ta dumawelen ti baybay. Kayat metten ni manongna iti agawid, ngem iningaran laeng ni Kanor.

Impakatda dagiti banniitda. Intanamitim ti manongna nga uray maysa laeng koma. Adda agpaysu napadawina a dakkel a susay nga agarup dua a gasut as kilo. Nagtinnulonganda a binannog ti ikan. No saan la a naguyod ni manongna, natudok koman ti ikan ni Kanor. Simmuko met laeng ti ikan. Inin-inutda a ginuyod sadan dinuyok iti gayang. Gapu ta dakkel ti ikan ken dida maisalpa iti bilogda, pinaringguyodda lattan iti panagawidda.

Ngem dadakkelen dagiti dalluyon. Agan-andar ti paraw a naglugananda ngem kas di umaalis. Kellaat a nagangin ti napigsa, nagbayakabak ket nagtupak kadakuada ti tallo a kadsaaran ti kadakkel a dalluyon ket nairarebda iti taaw.

Gapu ta naigalut ni manongna ti bagina, saan a simmina iti paraw. Inalawna pay ni Kanor. Simmalpada iti paraw. Ngem awanen dagiti kargada agraman ti nabanniitanda a susay. Marneben ti paraw. Kinamangda iti pataw a dram. Sadiay a nakariknaanda iti bisin ken waw iti panaglabas ti oras.

Nagalada iti maiyan-anud nga aragan ket isu ti kinnanda. Ket nadlaw ni manong a kasla nagbaliwen ti panirigan ti adingda iti panagkalma ti panawen. Awaganen ni Kanor ti manong ti kabsatna.

Agbiroken ti init ti sumiripanna. Ngem makaturturogen ti manong uray no ririingen ni Kanor. Sagpaminsan a mariinganna nga aggagaod ni Kanor. Ngem iti ibubirad naminsan dagiti mata ni manongna, nakitana a saanen nga aggagaod ni Kanor. Saanen a kabaelan nga ibukirad dagiti mata ni manong, ngem natimudna ti ungor ti makina ken timtimek…

PAGPINTASAN TI SARITA. Nasurat daytoy a sarita a namsek, nga isu iti nangparnuay ti storm surge ket nagdaluyon iti sangapulo a kadsaaran a pintas. Pinataudna ti gagar no ania ti sumaruno pasamak. Ken dagiti sumarsaruno a pasamak. Ababa ngem namsek ti pasamak a nasken nga ammoen.

Saan laeng a tao kontra nakaparsuaan ti risiris, no dipay ket tao kontra nakaparsuaan ti tao. Bale dua a nakaparsuaan ti naibaskag a siimen iti pannakawarwarda. Ti umuna ket mabasa daytoy a kas naidiaya a pakauna ti sarita. Kastoy man ti pannakadakamatna.

“Nagtakrot! Di rumbeng nga agbalin a mangngalap; mas bagayna ti agbalin a manikiurista idiay ili,” inggagara ni Kanor nga insarang kaniak ti raniag ti plaslait.

“Ala, wen, nalanay nga agpaysu ti garawna, ngem dagiti trabaho ti lalaki ti sangsanguenna,” insiglot ni amang ti gaud iti uneg ti paraw.

Kasano a balbaliwan ti panirigan ti Kanor iti manong nga imbilangna bai? Kasano a mapasamak ti panagbalbaliw ti panirigan no awan iti panagdayaw iti inauna a kabsat? Mabasa a kastoy idi saan a mapagandar ni manongna ti paraw.

“Siak man, nakangato met ngamin ‘ta kikitmo!” inkidagnak ni Kanor ket napilitanak a nagsanud.”

Saan a susik dagiti agkabsat daytoy. Makuna laeng a dakdakkel ti natugawanna ni Kanor agsipud ti nakaparsuaan a kinatao ni manong.

Nagpakadaak ken ni amang babaen iti panangingatok iti imak. Nagtalinaed a sitatakder ni amang, kasla pimpiman a nangbuybuya iti yaadayomi.

Napasennaayak. Namin-ano kadin a nadakamatna kaniak nga ar-arapaapenna nga iti panagsublimi nga agkabsat iti takdang ket agkinkinnaawatankamin? Nabayagen dayta a dawatna.

Nagserbi metten a pre-figure ti pakabuklan ti sarita. Nupay naasing ni Kanor iti manong, nagtalinaed latta a nababa ken nadayaw ti inauna.

“Naranaantan sa ti pangen, Ading,” kununak iti kabsatko.

“Agawaam ketdi!” Inriawna.

Natured a mangngalap ni Kanor.
‘
“Ditoyta laengen. Adu ti dumawi. Numona ta, ne, kasla pumigsa ti angin nga agpadaya iti amianan.”

“Ania ket ni Inson, agtakrot manen!” Binirngasannak ni Kanor. Ngem saanak a nasaktan. Naruamakon. Ugalinan dayta.

Agawiden dagiti kakaduada a mangngalap gapu iti idadawel ti baybay ngem kasla di namki ni Kanor.

“Padam a takrot,” nakangirsi a nagkuna. “Kasano a makakalapka no bassit la a puyot, agkukotka?”

“Ngem sabalin nga agpaysu ti angin, Ading,” kinunak. Diak kinita ta pinaliiwko ti in-inut a panagbaliw ti gutad ti angin.

“Dika man mangbubuwisit. Agsardeng daytoy uray kitaem.”

Nupay naasing ti inaudi, dumteng latta met ti panagtinnulong dagiti agkabsat, idi nakapadawi ti manong iti dakkel nga ikan a susay. Daytoy ti nagtinnulonganda a binannog. Insalakan pay ti manong ni Kanor iti pannakadawisna koma iti sungo ti ikan. Ngem awan man la ti panagyaman ni Kanor. Naalada ti ikan. Dinuyok da iti tarapang. Imparingnguyoddan ta dida maisalpa iti bilog.

Ti maikadua a risiris a nagpintasan ti sarita ket iti tampok ti storm surge. Ti idadawel ti baybay kalpasan ni Bagyo Karen. Ti storm surge ket naruay a mapasamak iti kabaybayan lalo iti open sea a kas iti kabaybayan iti Ilocos. No dadduma, uray agin-init ket dumikar daytoy a phenomenon iti kabaybayan.

Kellat, iti masungadmi, adda kasla tallo a kadsaaran a balay a dalluyon a nakasaganan a mangtupak kadakami. Napariawak.

Ginandat ni Kanor nga iliklik ti paraw. Ngem dina naisikko a daras ti motor, ket iti panagbettak ti ambayong, iti mismon nga ayanmi ti naggaburanna. Kasla dinamita ti panagbettak ti dalluyon ket inalun-onnakami nga inrareb iti taaw.

Marneben ti paraw. Nakitada ti dram a pataw ti payaw ket ditoy a nagkamang. Nagtuloy iti inda pannakidangadang. Ngem gapu iti paspasaranda a pannakidangadang iti damsak ti dalluyon, iti lam-ek, iti bannog, puyat ken bisin, nagbaliw ti panirigan ti Kanor iti manongna. Rimmukma ken nasurotanna ti umno a dana.

“Kimmapsutsa metten, Manong,” nakuna ni Kanor a nakapakleb a nakaarakop iti dram.

Ken daytoy pay.

“Ngem naturedta, Manong,” kinunana manen. Diak ammo no namin-anon a nangngegko kenkuana ti manong a diak nangnangngeg kekuana bayat ti panagdakkelmi.

Ket ti kinangato ti panagul-ulona ket bimmaba iti sigud a nakaiparsuaanna kalpasan nga iduduprak ti kalamidad.

“Manong…Naturturedka gayam ngem siak…” Agsangiten.

Naturturedak? No ammona la koma nga agintuturedak laeng tapno dinak pabpabainan! Ket saanakon a nagtagtagari.

Iti idadateng dagiti umarayat, nakaron iti pannakapaksoy dagiti agkabsat. Ngem iti pasamak a nailadawan, adda ti saan a nagbalbaliw a nakaparsuaan ti tao ta sipud daytan idi naiyanak. Saanen a mabalbaliwan uray maipasungalngal iti rinibu a kalamidad iti tengnga ti taaw. Ngem agbalbaliw met ti panirigan ti sabali kalpasan iti pannakautob iti kinpudno, ket tumpuar ti panagraem ken respeto. Maisubli ti minuli dagiti nagannak a talingenngen…

Inkubuar ti storm surge daytoy a sarita, nagao a pagadawan ti balligi iti duyog ti sarita iti padaya ti 7th RFAAFIL.

Nabara a kablaaw iti author!

PAKAUNA: Maipapan iti deforestation manen. Panangkalbo kadagiti bantay. No panggep ti tao kontra nakaparsuaan iti pagsasaritaan, nabaknang iti kapanunotan kadagiti mannurat nga Ilokano kas maibasar kadagiti paniriganda kadagiti nangab-abak a sarita, nangruna kadaytoy maika-7 nga RFAAFIL. Panirigan iti nangato nga agpang ken mankonkondena iti kastoy a di naintaoan nga aramid ken Ina Nakaparsuaan…

Bueno, irugitayo ngarud a siripen ti sarita…

ABABA A TALDIAP ITI SARITA: Nanglimlimo ni Andres Galano wenno ni Andy Gale iti isasangpetna manipud ballasiw taaw. Saanna a kayat nga adda ti makailasin kenkuana, iti laksid a nagpakolor iti buokna, nagaramat iti artipisial nga iming, ken no agsao English, a kunam la no talaga a foreigner. Isu ngamin ti sigud a mayor ti La Purisima iti Cadungunan Valley. Dina kayat nga adda ti makabigbig kenkuana. Kiddis ti konsensia. Ngem ti kangrunaan iti amin, ti isasarungkarna iti Cadungunan Valley a yan ti nakapasamakan iti nakaam-ames a mudslides. Karaman a nagaburan ni Hilda nga ina ni Andy nga anakna, ti apokoda ken ti manugangda a ni Ethel…

AGTURONGEN ni Andres iti calamity area—Cadungunan Valley – naglugan iti taxi.

UMUNA A LAGIP: Maipapan iti ipapasiarna ni Andres iti aglaklako iti kakaisuna a tianggi iti lugar a ni Hilda. Simmapit iti saritaanda ti maysa a lakay, dina pay am-ammo nga isu gayam ti ama ni Hilda. Sarkastiko ti panagsarsarita ni Andres iti lakay. Kuna ti lakay tinto met Cadungunan ti agsagrap iti dusa ti nakaparsuaan…

MAIKA-2 A LAGIP: Ti panagpakaasi dagiti agama a tulongan koma ida ni Andres nga isu ti operations manedier ti logging concession. Agpakpakaasi ti lakay a naospital ti asawa daytoy gapu iti eltor ket awan ti kuartada a pangiruarda iti baket. Uray ibatinan ti dukomento ti nuangna. Ngem di kayat ni Andres ta dina nagustoan idi ti panangpilpilosopo ti lakay, dina met kasapulan ti dokumento ti nuang ta di met agtaltalon. Ni Hilda ti nagpakaasi ken ni Andres. Imbaga ni Andres nga agserbi ni Hilda iti dagus daytoy tapno iserbianna. Nayat lattan dagiti agama iti kayat ni Andres…

MAIKA-3 A LAGIP: Ti panagnagballigi ni Andres a nangiwayat ti gartemna ken ni Hilda…

MAIKA-4 A LAGIP: Kalpasan a naggatang da Andres ken Hilda iti abastoda, nagtugawda iti sirok ti bittaog iti pantok ti turod iti nagbaetan ti Caangilan ken Cadungunan. Imbaga ni Andres nga idi ubing ket arapaapna met ti agbalin a mannaniw. Linawlaw dagiti bantay ti Cadungunan, isu a naawagan ti Cadungunan Valley. Ngem iti isip ni Andres, sayang laeng ti lugar…

MAIKA-5 A LAGIP: Ti pannakaammo ni Andres nga aginaw ni Hilda. Daydi met ti sipudna a tinaktakna dagiti taona iti trabahoda tapno agsapul kadagiti narigat a masapulan a masaramsam a paggugusto ni Hilda…

MAIKA-6 A LAGIP: Ti panaganak ni Hilda iti maysa nga ospital iti maysa a probinsia nga adayo iti logging concession. Nagsarakda ti sigud a kaduana iti logging concession ket isun ti administrative officer ti ospital. Inamin ni Andres a maikadua nga asawana ni Hilda. Dinamag ni Andres no apay a nauman iti logging. Insungbat met toy sigud nga am-ammona a gapu ta makonkonsensian.

MAIKA-7 A LAGIP: Ti iruruar ni Hilda iti ospital. Ti buniag ti anakda, a pinanaganan ni Hilda iti Andrew…

MAIKA-8 A LAGIP: Nabotosan ni Andres ti mayor iti Cadungunan babaen ti tulong ni gobernador ken makinkukua ti logging concession. Ni met Andew ti kasiriban iti klasena…

MAIKA-9 A LAGIP: Ti kinaaddan ni Andres iti ballasiw taaw. Ken ti pannakaawatna iti surat ni Hilda. Ti pannakabasana iti pagiwarnak a rinibu iti natay iti mudslide iti Cadungunan…

NAKANGTENGDA da Andres iti pagpatinggaan ti lugan. Masapul a pagnaenda iti maysa a kilometro sakbay a madanunda ti Cadungunan… Imbaga met ti taxi driver a ti napasamak a kalamidad ket bunga ti deforestation… Nagindidiaammo ni Andres..

MAIKA-10 A LAGIP: Ti panagung-unget ni Andres iti kapatas ti logging concession ta ipalpalagip daytoy ti selective logging. Ngem impapilit ni Andres a no select kunana, ket pukanaenda amin a kayatda. Imbalakadna a gumatangen ti anteohosna ti kapatas ket inikkanna ti sangapaldo a kuarta.

MAIKA-11 A LAGIP: Ti panagung-unget ni Andres kadagiti trabahadorna gapu iti panagmulada iti kayo…

MAIKA-12 A LAGIP: Ti pannakabotos ni Andres a mayor ti La Purisima. Tinulongan ti gobernador a makinkukua ti logging concession. Kuna ti gobernador a nasken nga ikalawada pay ti concessionda…

MAIKA-13 A LAGIP: Bililinen ni Mayor Andres ti district forester a puoranda dagiti immulada a kaykayo tapno makadawatda manen iti pundo manipud iti gobierno para iti reforestation…

NAKAGTENGEN da Andres ken ti taxi driver iti Cadungunan. Ket nasaksian ni Andres ti nakaay-ay a buya…

PAGPINTASAN TI SARITA: Sumagmamano laeng dagitoy a nasiripko…

(1) TI PANNAKAISURATNA. Ikonsiderarko ti presentasion ti sarita a saan a kas iti gagangay. Nupay ti ad-adda masarsarita ket maipapan iti sangapulo ket tallo a lagip iti kapitakan a tanem, a kas ipasimudaag ti paulo ti sarita, saan ket a pasig a lagip. Nagkadua a pasamak ti sarita: dagiti sangapulo tallo a lagip wenno sakbay a napasamak ti kalamidad ken ti agdama, a napasamaken ti kalamidad. Ababa ngem namsek dagiti balikas a naaramat, diretsa a naisawang ken nakailadawanan ti kayat nga iyallatiw ti author kadagiti agbasbasa. Nalaka a maawatan…

2) TI AYAT … KEN LIPUT. Ti ayan-ayat da Hilda ken Andres ket nasiken kadagiti nasutil a gundaway. Nupay addan pamilia ni Andres, impateg latta ni Hilda agingga iti tanem. Mabasa a kas paset ti iti surat ni Hilda ken ni Andres:

“…Saanko a mailibak a sika pay laeng ti agikut itoy pusok iti laksid dagiti naglabas a tawen. Pammaneknek ti saankon a panagsapul iti sabali nga ayat.”

Ni Andres, nupay addaanen iti pamilia, dina pulos a binaybay-an da Hilda ken ti anakna a ni Adrew, impategna ida. Uray idi isun ti mayor La Purisima. Naggagar a nagawid manipud iti trabahona a pagaramidan iti kotse iti sabali a pagilian idi nabasana ti nakaam-ames a mudslide.

Iti katatao ni Andres, a pagubbogan iti ayat, pagubbogan pay iti liput ta saan a napudno iti asawana.

3) TI KINAPATEG DAGITI KAYO. Ni tatang ni Hilda:

“Ti danum, maurnong kadagiti ramut dagiti kayo. In-inutento dagiti kayo nga iruar dagita a danum inton dumteng ti tikag. Umunanto a markna ti Cadungunan dagiti umay a tikag a sungbatanto met dagiti dadakkel a layus.”

Ken daytoy pay, iti panagsarsarita ti ama ni Hilda ken ni Andres.

“Dagiti ramut dagiti kaykayo ti agpaay a tulang ti daga. Ay-ayto pay ti Cadungunan ni agrunoten dagita a tulang. Saanton a maigawid ti pannakalbo ti daga. agbalinto ti Caduunan a sementerio nga awanan padeppa.”

Nagserbi metten daytoy nga insawang ti lakay a kas pre-figure iti sibubukel a pakasaritaan.

Ken ni Andres, kinunana ken ni Hilda idi dimmagasda iti sirok ti higante a bittaog iti pantok ti turod a nagbaetan ti Cadungunan ken Caangilan idi napan nagatang iti abastoda:

“Maysa a naindaniwan a lugar ti Cadungunan, Hilda…”

4) KURAPSION KEN EKSPLOYTESION. Ti kurapsion dagiti nababa a tattao babaen kadagiti nabileg. Inusar ni Andres ti bilegna kadagiti awanan gaway…

“No kaya ni Hilda a ket umay agyan idiay opisinak ta umaynak ibueltaan…”

Dayta ti sarkastiko a pannarita ni Andres iti ama ni Hilda. Ket daytan ti nakaipasngayan ti illehitimo nga ayan-ayat.

Iti maika-10 a lagip, maika-11 a lagip ken iti maika-13 a lagip ket pasig a maipapan iti kinabileg ni Andres. Iti maika-10 a lagip ket ti eksploytesion ti kapatas babaen iti selective logging. Iti maika-11 a lagip ket ti eksploytesion iti trabahador nga agmulmula kadagiti bunubon nga ipil-ipil. Iti maika-13 ket ti eksploytesion iti district forester a bilbilinen ni Andres a puoranna dagiti naimula a pagatsiketen a kaykayo tapno makaalada manen iti pundo para iti reforestation. Nasiken ti pannakaisuratna ken nalawag a maawatan ti eksploytesion dagiti nababbaba nga empleado babaen kadagiti nangato iti takem. Inaramat ni Andres ti bilegna kadagiti adda iti babaenna para iti pagsayaatan ti akinkukua ti logging concession ken pakairamananna metten.

Iti maika-12 a lagip ket maipapan iti eksploytesion ni Mayor Andres babaen ken ni Gobernador nga akinkukua ti logging concession. Bilbilinen ti gobernador nga ikalawada ti masakupanda a pagtarikaywan ta nagtaud iti logging concession ti kuarta a binusbosna iti itatapogna iti pulitika.

Iti kurapsion ken eksploytesion ket kanser a sakit ti gimong a saan a maag-agasan.

5) KIDDIS TI KONSENSIA.

Ti kinuna ti administrative officer iti ospital a naganakan ni Hilda ken ni Andres idi dinamag ti naud-udi no apay a nauma iti logging:

“Konsensia, Partner,” inlingalingna. “Saanto a datayo iti agsagrap ngem dagitinto dadduma a parsua a pakairamananto dagiti sagibotayo.”

Uray ni Andres ket ay-ayamen ti konsensiana. Iti maki-4 a lagip, iti panaglinong ket Hilda iti sirok ti higante a bittaog iti nagbaetan ti Caangilan ken Cadungunan.

“Sayangka, Cadungunan.”

Ket iti udina, idi naimatangan ni Andres Galano ti buya ti Cadungunan Valley.

“Iti itatan-awmo, naipasabat iti imatangmo ti buya a saan sa pay a simmiplot uray iti kaalikutegan a pampanunot dagiti pintor ken sumasarita a mangiladawan iti kunkunada nga impierno.

Agay-ayus pay laeng ti kolor-kape a pitak iti adayo a baba. Sumagmamano a bubongan ti ipaspasirip dagiti nagkukuros a kaykayo a namalamalan iti pitak. Ad-adda a dagiti kasla nakabutbuteng a ramut dagiti kayo ti agpakpakita imbes koma a dagiti nalalangto a bulbulongda…”

Iti saan a pannakasarak dagiti bangkay da Brgy. Chairman Andrew Gervasio ken ti pamiliana ken uray ti inana a ni Hilda Gervasio, timmulangen ti kiddis ti konsensia ken Andres Galano alias Andy Gale.

“Nagsublika iti sirok ti bittaog. Nagtakderka a simmango iti baba. Inukradmo dagiti takiagmo a kunam no adda sabatem nga arakupen. Naglulok dagiti tumengmo ket nagdissoda met iti daga.

Hilda! Andrew! inriawmo iti panunotmo; pinungotmo ti nakoloran a buokmo.

Iti alintatao, nagparang dagiti agtumban a higante a pinuon; mangmanngegmo ti wanerwer dagiti makina a mangilalaaw iti pannakaungaw.

6) TI TEMA TI DEFORESTATION. Ti mapaspasaran itan a layus, flashflood, mudslides, landslides ket bunga amin dagitoy iti nakaro unayen a deforestation wenno pannakapukan dagiti kaykayo. Iti rigatna, urayen iti pinullo a tawen santo maisubli ti inungaw a kabakiran. Ken saanto a maisubli dagiti inungaw a kaykayo no addanto pay laeng dagiti nakabarong tagalog nga addaan iti dakkel a buksit ken atiddog nga ipus.

7) TI KATATAO NI ANDRES GALANO. Wenno Andy Gale a manglimlimo ta dina kayat nga adda iti makailasin kenkuana. Manipud iti kinataona a kinurap iti material a banag ken bileg nga awan mamaayna, pinarukno ti bales ti Ina Nakaparsuaan. Nabileg ti karakterisasion a naikawes kenkuana.

Manipud iti mangliwengliweng a tanap ti panagsuratan, naiyaon daytoy a sarita manipud iti mudslide dagiti sinurat ket naidiaya iti 7th RFAAFIL tapno kirkiranna dagiti naalikuteg a pampanunot nga agpanunot iti pagimbagan ti sapasap.

Nabara a kablaaw iti author!

Intay man bukra-en ken bukiladen ti pakabuklanna tapno maramanan ti imasa.

ABABA A TALDIAP ITI SARITA: Nalukag ni Servando, ti mangimaton ti logging concession ken sawmill gapu iti batitibat. Alidukdoken. Mamati a madi ti panagsaad iti buksitna ti ingel ti arak isu a binatibat.

Binanniekesan ni Servando, a kaduana da Masong ken Matias Cabron, ti montero, a nagbuya iti panagpukan ti atsero iti langilangan a kayo. Idi natumba ti pinuon, binilang ti montero dagiti singsing ti kayo ket pitopulo amin – wenno pitopulo a tawenen ti kayo. Sinennaayan ni Matias ta awan pay iti tallopulo a minutos, nagpatinggan ti biag ti kayo a tinaripato ti Ina Nakaparsuaan iti pitopulo a tawen. Nagsagrap ketdi ni Matias iti kantiaw gapu iti kinasentimentalna.

Naariwawa ti logpond idi sumangpet da Servando. Adda ngamin parpartien dagiti trabahador a beklat a kasla gurong. Kinamangda ti karinderia ti asawa ni Drigo. Naitulodan da Servando iti pulotanda a sangabadehado a prito beklat. Kinantiawan dagiti trabahador ni Masong isu a nangala iti inumenda. Impalagip met ni Drigo kadagiti trabahador ti panagorbertaymda. Nagiinum iti naingel dagiti boss a nagsasaritaanda maipapan iti kabibiagda ken trabahoda a kas atsero. Immawag itay ti sekretaria ni Jack iti VHF ket damdamagenna no saan met laeng a makamtud ti perdidoda a troso. Ni Jack ti sosio dagiti Koreano iti logging concession nga imatunan ni Servando. Imbilin ti Jack a bumaba sadiay sawmill ni Servando a asikasoenna dagiti maibiahe a troso ken tabla. Iti panagawid ni Matias, pinadagas pay ni Servando iti bunkhouse ket niregaluanna iti kuarta a kas supapak ti serbisiona ket addanto pay nayunna. Nagsubli ni Servando iti karinderia tapno ituloyna iti makinninuman iti nasanger kada Drigo ken Masong.

Alassiete iti rabii, buybuyaen ni Servando ti pakabuklan ti sawmill. Maikapat a rabiinan iti sawmill. Iti transistor, maiwarwaragawag iti umadanin isasangbay ti super bagyo, a mapapati a dumalan iti Bicol ken adayo iti Santa Isabel nga adda iti arsadanan ti Sierra Madre iti daya, iti ampir ti Baybay Pasipiko. Linagip ni Servando ti kabibiagna: ti napalabas a kas estudiante, ti kinaradikalna, ti bunga ti kinaidealstikona, kas ama a nakarikna iti panagkurang iti kasapulan dagiti annak, ti panagam-ammoda ken ni Jack idi agis-iskuela, ti panangisalakanna iti biag ni Jack babaen iti paltog dagiti estambay iti ruar ti pagadalan, ti yaasidegna ken ni Jack gapu iti kapulan ti pamiliana, ti pannakatroso ti prisipiona iti biag…

Bimmaringkuas ni Servando nga apput dagiti dua dakulapna ti karabukobna, a kas man magsat ti angesna. Kas iti disierto ti panagriknana iti pannakaigaaw ti karabukobna. Nagar-arep-ep iti rinibu a lungon a mangirarem kenkuana iti kasla agkabkabut a pitak a mangsulsultop kenkuana nga awan dumana iti dakkel a gayonggayong. Madaman a duklos ti super bagyo. Layusen. Naiddepen ti silaw. Nasipnget ti aglawlaw. Nagpukkaw ngem awan ti timek dagiti trabahadorna. Nagarigengen ti bunkhouse. Naisipna iti umadayo iti yanna ta dinto ket dupiren dagiti maiyag-agus a troso ti bunkhouse. Naglangoy uray no nalamiiis ti dagum. Ngem nagriggaay dagiti naipempem a troso, a nangtibab kenkuana. Napasarunuan pay ken manen ken manen. Idi dinungpar pay naminsan ti troso ti pispisna, nakakita iti rinibribu a lungon a nangirarem kenkuana…

PAGPINTASAN TI SARITA: Nasiken ti pannakasurat daytoy a sarita. Retorika pay, nga isu ti mangipapaay iti nagpaiduma a nanam. Nagkikinnammayet dagiti pasamak manipud rugina agingga iti gibusna. Dagiti agbibiag a kas langilangan a kayo, a gapu iti kasapulan iti panagbiag ket natroso. Ngem kas iti kayo a natroso, isu daytan ti ultimo ti biagdan. Saan laeng a dagiti pinuon dagiti langilangan a kayo ti natroso no dipay ket uray dagiti tattao nga agbibiag iti sarita ket natroso ti prinsipioda ken kinataoda. Dagitoy man dagiti sumagmamano nakitami a pagpintasan ti sarita:

1.) TROSO
A) literally
B) figuratively
C) kas ti paulo ti sarita

A) Literally. Kas bagi ti napukan a kayo. Manipud iti no mano a tawen a tinaripato ni Ina Nakaparsuaan ti kayo, iti awan pay tallopulo a minutos, natroson! Nailadawan ti kinadamsak. Makapasennaay…

Inasitganda ti nagpukanan. Inamiris ti montero ken kapatas dagiti atsero daytoy.

“Pitopulo a singsing,”kinunna ni Matias, ti montero, idi agangay. “Kayatna a sawen, pitopulon ti tawenna. Tallopulo a tawen pay, sagagasutna koman…”

“Nagudas iti awan pay tallopulo a minuto,” inkatawa ni Masong.

“Sayang,”inlingaling ni Matias.

Pinabaringringan ni Servando. ti montero. “Sentimentalkan sa ketdi ita, aya, Mat?”

Kinuti ni Matias ti abagana. “Mailalaanak la ngamin kadagitoy a pinuon,” kinunana. “Kas itoy kapukpukan ita,” intudona dagiti singsing, “inay-aywanan ti nakaparsuaan iti agarup pitopulo a tawen. Agasem, mapukan lattan nga awan aniamanna. Maysa pay, narra daytoy. Maibilang iti umuna a grupo. Maiparit ti panagpukan iti kastoy a kayo. Ngem ita, siak – a montero pay met ngarud – ti kangrunaan a saksi ti pannakapapatayda.”

Puonayem a pamsaakan ken Ina Nakaparsuaan. Makapasennaay met a talaga a buya. Lalo unay daytoy, kasla tao a namasaker ti kayo, sus…!

Iti panagirig ti puon, kas man gumawgawawa nga ima dagiti sanga daytoy a kimmaway iti angin sakbay nga agtuang. Nagranipak dagiti sanga iti pannakatumbana a nangguyod kadagiti kasla takiag a lanut a nangarakup iti bagina. Naisalat dagiti aringgawis ti pinuon iti sabali pay a pinuon iti panagisinna iti tumutop a pagtupakanna koma. Nagintaer iti apagapaman ti pinuon sakbay nga intuloy daytoy ti nagtupak. Nagkintayeg ti aglawlaw iti pannakabanitogna iti daga. Kadagiti kaapiring a pinuon, nagarikiak dagiti nabuak a billit ken bakes.”

B) Figuratively. Dagiti agbibiag wenno karakter ti sarita, a natrosoda wenno napukanda manipud iti prinsipioda gapu iti kasapulan a pagbiag, iti gapu iti pagsayaatan ti pamilia, ken ti masakbayan dagiti annak. Napateg dagiti annak, ket aramiden iti amin a pamuspusan dida la ketdi lak-amen ti mapaspasaran. Isu a di mabilang ti nagbalin a Dr. Faustus, ti pasintawi a karakter a pinutar ni Thomas Mann, maysa nga Aleman.

a.) Ni Matias Cabron. Ti montero. Adda iti logging concession a paggaoanna ti pangbiagna ti pamiliana ken pagiskuela dagiti annakna:

“Siak daydiay babai a mangikalintegan a masapul nga agprosti tapno saan a matay iti bisin,” kinuna daytoy. “Ammom Ser… tallo metten ti annakko nga agbasbasa iti unibersidad. Mangal-ala iti abogasia ‘diay inaunaana lalaki, kinadoktor daydiay maikadua a babai, ken kinaparmasiutika daydiay maikatlo a babai met laeng. Siak ni Dr. Faustus a nakasagana a mangilako ti kararuana iti Diablo saan la ketdi nga agrigat ti pamiliak…”

Testamonia ti maysa nga ama nga addaan iti nangato a prinsipio iti biag ngem immulog kadayta a prinsipio gapu iti pagsayaatan a masakbayan dagiti annakna. Annak la ti annak.

Ken daytoy pay:

“Kasapulan ti ammo,”kinuna ni Matias, “ngem naim-imbag nga adayo no addaanka iti adu nga am-ammo. Kadagiti situasion nga addaka iti nagbaetan ti agtuptupa a bato, kasapulam dagiti am-ammom a nabileg ken napipigsa a tao a tumulong kenka a mangiduron kadagitoy tapno saanka a maipit. Aglalo ta saantayo met a kas kapigsa ni Bernardo Carpio…”

Ikakapet kadagiti addaan ti kayatna a sawen, tapno maawit ti bakbaklayen a lubong.

b.) Ni Masong a kapatas dagiti atsero.

“Tsuper ti taksi daydi tatangko. Addaakon iti maikatlo a tawen iti kolehio idi mahold-ap. Limmaban iti hold-aper, pinasokanda iti gripo iti bakrangna. Saanen nga immabut iti hospital. Gapu ta siak ti inaunaan iti lima nga agkakabsat, nagsardengakon a nagbasa. Nagbirokak iti trabaho. Helper iti trak ti troso ti nastrekak. Ditoyen ti nagturposak a kas atsero. No mano a tawen a nagtalinaedak a kasta. Nagbalinak laeng a kapatas dagiti atsero idi sumangpet ditoy ni Boss Ser. Thank you, bossing!”

c.) Ni Drigo, ti foreman ti logpond.

“Itoy a biag,” kinuna ni Drigo, “nasken unay ti kinapraktikal tapno makalung-awka iti gayunggayong iti kinakurapay. Kinapudnona, masansan a dagiti gagangay laeng ngem praktikal iti panagut-utekna ti agballigi, imbes a dagiti maibilang a masirib. Uray salukagmo amin a salukag no agkurangka iti siglat, maaruska latta iti lumba ti biag.”

d.) Ngem ti kakaruan iti amin a natroso iti prinsipiona ket ti boss, ni Servando. Maysa a radikal idi agtutubo ken masansan a sumurot kadagiti rali idi agis-iskuela iti kolehio. Maysa nga idealistiko. Ngem, napukan, in-inut a natuang, sa natroso iti biag.

“Ngem naduktalanna idi agangay a maysa a nadagsen a krus a bakbaklayenna ti kinaradikalna kas estudiante. no kasta nga agaplikar iti trabaho, makutkot latta dagiti rekordna iti polisia a no mamin-ano a naikarsel gapu iti kinamilitantena, kas agad-adal man wenno empleado. Nupay makastrek met iti trabaho sagpaminsan, ad-adu dagiti gundaway a saan. Kakaasi ni baketna a mangyan-anay ti sueldo daytoy a kas gagangay a maestra iti elementaria.

Nangrugi a maburibor ni Servando idi aggigiddan nga agbasa iti sekundaria ti tallo kadagiti uppat nga annakna. Haiskul pay laeng, marigatanen a mangisakad. Kasanon inton agkolehioda?

Isu a kinontakna ni Jack. Nakaklsena. Anak ti pulitiko iti Cagayan. Nagdiputado met. Isu ti kakontak dagiti ganggannaet nga agpupuonan iti panagtroso wenno panagpukan kadagiti kayo iti kabambantayan ti Sierra Madre sada iruar met laeng iti pagilian a mapan iti Korea ken Japan. Kas ken ni Dr. Faustus, kastoy man ti panangilako ni Servando ti kararuana:

“How much do you want to sell yourself, eh?” inamad ti maysa kadagiti Koreano.

Napakidem ni Servando. Nariknana nga immulo a dagus ti darana.

Iti apagdarikmat kayatna nga arrabisen dagiti ganggannaet.

Ngem saanna naaramid dayta. “Makaammo kaniakon ni Jack,” kinunana.

Naggapu iti rigat, di kayat ni Servando a pagpasaranto met daytoy dagiti annakna. Inkidemna ti panangawatna iti diaya dagiti Koreano, malaksid laeng iti sueldona iti konsesion a dina mapagkedkedan. Kasta met nga inikkan ni Jack iti sueldo a dina mapagkedkedan.

Iti kasta a gundaway a rinitrit dagiti ragadi iti konsesion ti troso ti kinaidealistiko ken kinaradikalna.”

Ni Servando ti kangrunaan nga agbibiag itoy a sarita. Kasta ti panangiladawan ti author ti panangilakona ti prinsipio ken kinataona.

C.) Ti troso kas paulo. Umno la unay, a kas kaykayo a napukan manipud iti bantay wenno maipapan iti trabaho iti logging concession ken sawmill, ken iti figuratively, dagiti agbibiag a kas natroso ti prinsipioda gapu iti ayatda a nam-ay a saan ket a rigat ti lak-emen iti pamiliada. Isu nga adu ti agbalin a Dr. Faustus a mangilako ti kararuana gapu iti panagayatna iti nasayaat a masakbayan dagiti kameng ti pamiliana. Iti biag, maysa daytoy nga agdadata a kinapudno ken mapaspasamak…

2. PREMONITION. Wenno seniales. Ti sabali pay a pagpintasan ti sarita ket ti premonition a mapaspasamak ken ni Servando sakbay ti kalamidad. Maysa a forewarning kenkuana nga adda ti dakes a mapasamak kenkuna no dina ikaskaso dayta a banag. Inkabil pay ti author iti rugi ti sarita a kas foreshadowing ti sarita Ta iti gibus ti sarita, sinublian wenno insubli ti author dayta a paset ti sarita a kas panangilawlawag wenno pannakawarwar ti foreshadowing. Saan ngamin nga inikkan ni Servando ti kaipapanan ti forewarning wenno tagainepna. Naggibus a trahedia ti sarita ta di naikankano dagiti ballaag wenno saan a maawatan dagiti agdidiaya a sumaruno a pagteng.

Ti premonition ket balido a pagteng sakbay ti desgrasia wenno kalamidad. Kas koma iti kinaadda ni Servando iti bangka, ngem naibbatanna ti gaud ken tekken, inanud ken ginuyod ti alinuno ti bangka. Ti kayat a sawen dayta ket palagip nga immulog “iti bangka ti biag a napan iti aliluno.” Wenno ti nalawlawag a kayatna sawen, ti panangidissona ti prinsipiona. Isu nga adu nga igges nga agkuyamkuyam iti paglanglangoyanna. Ket iti udina, naibilangen kadagiti natay wenno dagiti nailungon.

3.) DAGITI NABILEG. Iti ay-ayam ti biag, nabileg latta dagiti nangato a tattao. Kabalinan nga ipatapaw dagiti nabileg, dagiti nababa ken aginbibileg a tattao:

“Ni Jack iti nakaammo iti ospital. Inako ni Jack nga intaya ni Servando ti bagina gapu iti daytoy. Lima nga aldaw a pinalabasna iti ospital.

Idi agsubli iti klase, natakuatanna nga awanen dagiti tambay a miron iti aglawlaw ti unibersidad. Kasta met a kalpasan iti agarup dua a lawas, naduktalan laengen ti bangkay ti nakapaltog kenkuana nga agtatapaw iti Karayan Pasig.

4.) DAGITI AWANAN BILEG. Ti puersa nga agpanggep a magdupar iti pader.

“Katulongan laeng a kapatas ni Drigo iti log pond idi dumteng ni Servando. Naduktalanna a ti dati a foreman ti nalimed nga ima iti pannakabukel ti union dagiti trabahador. Binirokanna daytoy iti lussok babaen ti nalimed a pannakitinnulong ni Drigo. Natakuatan ni Drigo ti panggep ti union nga agwelga nga adda pannulsol ti foreman, inkissiimna daytoy ken ni Servando. Riniputda dagiti dadaulo ti welga, kasta met ti dati a foreman a kain-inninumanda iti daydi a kanito. Iti dayta met laeng a kanito, inikkat ni Servando ti dati a foreman ken dagiti dadaulo dagiti agpanggep nga agwelga. Nagkamang dagiti unionista ken ti dati a foreman iti Departamento ti Trabaho, ti ama ni Jack ti nakaammon a nangimameg iti kaso.

Kanayon nga awanan gaway dagiti awanan bileg, ket naynay met nga agsagrapda iti panagannay.

5.) TI KURAPSION. Lalo la unay iti pannakaipatungpal ti annuroten kadagiti environmental laws.

“Immisem ti montero iti bangbangir. Saanen a nagtagari. Namrayan daytoy nga impasir ti daya-nga- abagatan a paset ti konsesion ti logging company da Servando. Dati, umasul-asul dita. Ngem ita, mangrugin nga agmaris-ilam ta naikisapen dagiti atsero dagiti pinuon. Kasta met a saan a sursuroten ti logging company da Servando ti selective logging ken reforestation. Agpatingga laeng iti papel ti pannakatungpal dagitoy a maisumite kadagiti maseknan nga opisina ti gobierno. Ket masinuona no apay.”

Kurapsion nga agpaysu, runotenna ti kinatao ken prinsipio.

Iti rigatna, imbes a mausar koma dagiti kayo para iti konsumo dagiti Pinoy, saan met ta mairuar iti pagilian.

“Agsaruno a sumangpet itoy masungad a bulan ti dua a dadakkel a barko manipud Korea ken Japan. Ti umuna, agkarga kadagiti naritriten a tabla nga agpa-Korea; ti maikadua, dagiti sibubukel ngem narukodrukoden ti kaatiddogna a troso a maibiahe idiay Japan.”

Gapu iti kurapsion agtultuloy iti pannakatroso dagiti kayo kadagiti kabakiran. Ket inton dumteng ti kalamidad agtitinnudanto no asino iti nakabasol dagitoy a nakabarong tagalog a dadakkel ti buksitda ken agdawdawadaw ti atitiddog nga ipusda. Ngem dagiti nagsagrap iti kalamidad, nakamulagat nga agmalmalanga no di man agsasaibbek…

6.) DAGITI PAGPAMPANUNOTAN ITI BIAG. Daytoy ti inlaga ti author nga ibatina kadagiti agbasbasa a pagutoban iti pangngeddeng. No aniaman dayta a keddeng, isun ti tinakderan iti dana ti biag. Dakamatek dagiti sumagmamano.

a) Nagkatawa ni Matias. Insubo daytoy ti naprito a beklat. “…No addaka iti bakir, sursuruem amin dagiti panglakagan ti pannakaisalakan tapno agbiagka. No saan, sika ti aluonen ti beklat…” Wenno ti aw-awaganda iti “survival of the fittest.”

b) “Siak daydiay babai a mangikalintegan a masapul nga agprosti tapno saan a matay iti bisin,” kinuna daytoy. “Ammom Ser… tallo metten ti annakko nga agbasbasa iti unibersidad. Mangal-ala iti abogasia ‘diay inaunaana lalaki, kinadoktor daydiay maikadua a babai, ken kinaparmasiutika daydiay maikatlo a babai met laeng. Siak ni Dr. Faustus a nakasagana a mangilako iti kararuana iti Diablo saan la ketdi nga agrigat ti pamiliak…”

c) “Kasapulan ti ammo,”kinuna ni Matias, “ngem naim-imbag nga adayo no addaanka iti adu nga am-ammo. Kadagiti situasion nga addaka iti nagbaetan ti agtuptupa a bato, kasapulam dagiti am-ammom a nabileg ken napipigsa a tao a tumulong kenka a mangiduron kadagitoy tapno saanka a maipit. Aglalo ta saantayo met a kas kapigsa ni Bernardo Carpio…”

d) Daytoy a sarita, a pakasaritaan ti tao a radikal ken idealistiko, ngem napukawna dagita idi mariknanan a mas napatpateg ti masakbayan pamiliana.

e) “Itoy a biag,” kinuna ni Drigo, “nasken unay ti kinapraktikal tapno makalung-awka iti gayunggayong iti kinakurapay. Kinapudnona, masansan a dagiti gagangay laeng ngem praktikal iti panagut-utekna ti agballigi, imbes a dagiti maibilang a masirib. Uray salukagmo amin a salukag no agkurangka iti siglat, maaruska latta iti lumba ti biag.”

Dakkel a kayo a di madeppa ti sumagmamano a katao daytoy a sarita, napukan iti mangliwengliweng a birhen a kabakiran ti panagsuratan, natroso iti maika-7 nga RFAAFIL ken naidaya iti duyog ti Literatura Ilokana.

Nabara a kablaaw iti author! @