Sarita ni

Amadeo Bacena Dulay

ITI BARANGAY SALINAS, Bambang, Nueva Vizcaya, adda burayok a naapgad ti danumna. No apay a naapgad, adda sarsarita a nagtitinnawidan dagiti adu a kaputotan sadiay. Nagtaud kano daytoy nga apgad kadagiti lua ti maysa a babai a nagsangsangit gapu iti ipupusay ti ay-ayatenna nga asawa. Idi dumteng dagiti Kastila, pinanagananda ti lugar iti Salinas. Ngamin, iti sao’t Kastila, asin wenno naapgad ti kayat a sawen ti Salinas.

Kastoy ngarud ti estoria dagiti amma.

Idi un-unana nga aldaw, adda nalawa a paganupan iti gayadan ti kabambantayan ti Cordillera. Iti abagatan-a-laud, adda met pagarian a managan iti Ituy. Iti met tapaw a ngatuenna, adda met ti pagarian a Makdu  nga iturayan ni Ama Aklayan.

Naisangsangayan ti wagas ti panagbiag iti Makdu. Aganup dagiti lallaki iti alingo ken ugsa kadagiti kabakiran. Agkalapda kadagiti igat, paltat ken dalag kadagiti waig ken baresbes. Akem met dagiti babbai ti agmula kadagiti uma a pagapitanda kadagiti galiang, kamotit ken balatini. Maysa a kita ti pagay iti bantay ti balatini. Isu ti pagtaudan iti arakda a baya.

Nalabon ti apit kadagiti uma. Adu ti lames kadagiti waig ken baresbes. Napnek dagiti tattao iti parabur ni Apo Daga. Kangrunaanna, adda urnos ken talna ket napintas ti panagtutunos dagiti tattao. Nasayaat ngamin ti panangituray ni Ama Aklayan kadakuada.

Iti maysa nga aldaw, adda sakit a kimna ken ni Ama Aklayan. Kuna dagiti baglan a mangngagas nga agimbag laeng no mayawatnan ti balangat iti lalaki a mangiturayto iti pagarian. Dakkel ti parikut ni Ama Aklayan. Awan ti putotna a lalaki. Bugbugtong ti anakna, ni Yumina, a kalilibnosan a dayag iti pagturayanna.

Inayaban ni Ama Aklayan dagiti panglakayen iti pagarian ket inyumanna kadakuada ti parikutna.

Nagsasarita dagiti panglakayen.  Kalpasanna, kinuna ti maysa kadakuada, “Napateg a Pangulo, kasapulan nga agasawa ni Yumina iti kabiitan a panawen. Tinto mangasawa kenkuana ti maisaad nga agturay iti pagariam.”

“Ngem nasken a tungpalentayo ti kannawidan iti panagpili iti sumaruno a mangituray,” kinuna met ti maysa a panglakayen. “ Kasapulan a malasatanna iti ituyangtayo a pannakasuot.”

“No daytoy ti pagimbagak, maaramid.” Agkakapsuten ni Ama Aklayan ken dandani saan a sumngaw ti timekna. “Inton kabus ti bulan, mangangaytayto iti parambak a pakaiwaragawaganto iti pannubok.”

Naipakdaar iti sibubukel a pagarian ti bilin ni Ama Aklayan.  Inuray dagiti amin a babbaro ti ilulutuad ti kabus a bulan. Inar-arapaapda nga ikutan ti kalibnosan a dayag .

Maysa kadakuada ni Gumined, ti kasiglatan a mangnganup iti pagarian. Kabaelanna a pikaen ken padsuen uray ti agtartaray nga alingo wenno ugsa. Kas iti alipugpog ti partakna nga agtaray ket dina inggaan ti kapartakan nga ayup. Mapagkalmana ti napigsa nga angin tapno saan a masaep dagiti pasebbangna nga ayup iti katurturodan. Mamati dagiti tattao nga adda babatona. Saan la a dagitoy. Naidumduma pay  ti pigsana. Kabaelanna a baklayen ti dua nga ugsa. Malaksid kadagitoy a talugading, natayag ken nataer pay.

Adda met lalaki a  pagtangtangsit dagiti agindeg iti amianan a purok ti pagarian. Isu ni maingel nga Indawat a pangulo dagiti mannakigubat ti tribu. Natenneb iti gubat. Adu ti piglat iti bagina a naalana iti adu a dangadang. Adda nakabatbatad a piglat a naipauyas iti kanigid a pingpingna.

Pattapatta dagiti panglakayen a da Gumined ken Indawat ti agbalubalto iti ima ni Yumina.

Ket limtuad ti kabus a bulan iti kabambantayan. Naangay ti dakkel a parambak iti paraangan ni Ama Aklayan. Iti silnag ti kabus a bulan ken ti sumsumged nga atong , nagragragsak dagiti tattao. Adu ti makan. Naglayus iti baya.

Idi kuan, nagpatengnga ti maysa a panglakayen ket rinugianna nga inwaragawag ti pannakaangay ti maysa a pannubok. Sipapasnek a dimngeg dagiti babbaro ti pagarian.

“Segun ti kannawidantayo,” kinunana, “kasapulan a marukod ti pigsa dagiti agkabannuag babaen ti gabbo. Daytoy ti umuna  a pannubok. Agkapat dagiti bunggoy segun ti purok ti tunggal maysa. Aggagabbo dagiti kameng iti tunggal purok ket mapili ti kapigsaan iti tunggal purok. Kasta a kasta agingga a duanto laengen ti mabati a kapigsaan. Agbalubalto manen dagiti dua babaen iti laingda a gumayang ken pumika.”

“Maaramidto ti pannubok iti patad a paset ti Babadi. Iti katengngaan ti patad, agtakderto ni Yumani nga iggemna ti maysa a tubong ti kawayan. Sangagasutto nga agpa ti kaadayona iti makisalip. Manipud iti yanna, ibulosto ti makisalip ti gayangna. No sumrek ti igam iti abut ti kawayan, isunto ti mangabak. Isunto met ti mangasawa ken ni  Yumani,” inggibus ti panglakayen.

Napasamak iti kabigatanna ti umuna a balubal dagiti babbaro. Adu ti naggagabbo. Nagpaut ti balubal agingga nga uppat laeng ti napili a kapigsaan—da Gumined ken Indawat ken dua a babbaro.

Kas ninamnama, imbalat da Gumined ken Indawat dagiti  kinagabboda. Isudanto ngarud ti agsalip iti maudi a balubal. Marukodto ti kinasiglatda babaen ti panagaramat iti pika.

Naangay ti pannubok iti aldaw sakbay nga agkulmeg ni Apo Init iti duri ti kabambantayan. Dandani dimmar-ay ti amin a pumurok iti panagsalip da Gumined ken Indawat. Sigagagarda a mangammo no sinno kadakuada ti agballigi a mangasawa ken ni Yumina ken mangiturayto kadakuada.

Nagpatengnga ni  Yumina. Iti kanawan nga imana, iggemna ti tubong a kawayan.

Immuna a nasubok ni Indawat. Imbiatna ti gayangna. Ngem napigsa ti angin a nangsuba iti igamna ket naitugkel laeng ti igam iti kanawan ni ni Yumina. Nalpay ti abaga ni Indawat.

Dimteng ti batang ni Gumined. Immuna a nagmatidder, nagdumong ket nagtantanamitim. Pagammuan , nagtalna ti napigsa nga angin, ket nasdaaw dagiti tattao. Inugesan ni Gumined ti nagtakderanna. Timmallikud, nagna agingga iti sangapulo nga agpa. Nagbaw-ing, insaganana nga ipatayab ti

gayangna, immaddang ket nagtaray agingga a dimmanon iti inugedanna. Imbulosna ti amin a pigsana a nangipatayab iti gayang. Simrek ti gayang iti abut ti tubong ti kawayan nga iggem ni Yumina!

Nagdir-i dagiti tattao. Nagdir-i met ni Yumina iti ragsakna iti balligi ni Gumined. Isu ti ipitpitik ti pusona.

Kalpasan ti sumagmamano nga aldaw, nagrambak ti pagarian iti panaglantip dagiti puso da Gumined ken ken Yumina.

Kalpasan ti maysa a tawen, naganak ni Yumina. Naparaburanda ken ni Gumined iti nalungpo a lalaki a maladaga.

Iti sabali a bangir, saan a naaklon ni Indawat ti pannakaabakna. Tunggal makitana ti kinaragsak dagiti agassawa a Gumined ken Yumina, ngatingaten iti ilem ti pusona. Idi agangay, inkeddengna a patayen ni Gumined.

Iti maysa nga aldaw, inawis ni Indawat ni Gumined a mapanda aganup idiay Babadi. Pinatgan ni Gumined ti dawatna. Nabayagen daydi naudi a panaganupna ket kailiwna nga aramiden ti nakairuamanna. Nagpakada ken ni Yumina, ngem idi bumaba iti abongda, nagtaul ti tarakenda nga aso. Immaplaw ti nalamiis nga angin.

Nagkullayaw ni Yumina ta adda nagparikna kenkuana. Kinunana, “Patgek a Gumined, dimon patuloyen ti mapan aganup. Nangngegmo ti taguob a partaan ti dakes a banag.” Inrakusna dagiti takiagna iti siket ti asawana.

“Ammom met a paggugustok ti aganup, patgek a Yumina,” kinuna ni Gumined. Insakbatna ti kalupina a naglaon iti mamaen. Inagkanna ti asawana, innalana ti pikana iti sanggir ti adigi ket immulogen.

Sinurot ni Gumined ti desdes a nagnaan ni Indawat ken dagiti kakaduana a mangnganup. Kaduana ti asona a nasursuruanna nga aganup nga agsaepsaep iti masanguananna.

Dimteng dagiti mangnganup idiay Babadi. Saraan nga ugsa ti umuna a napasebbanganda. Napardas ti taray ti ayup ket uray dagiti parakamat nga aso, dida nasimaw ti nagturonganna. Ngem nasiputan ni Gumined. Kinamatna ti ugsa agingga a dimmanonda iti teppang ti nauneg a rangkis. Imbulos ni Gumined ti gayang. Napuntaan ti ayup ket iti pigsa ti pannakapikana, naikaruskos iti rangkis. Simmalog ni Gumined tapno alaenna ti ugsa.

Sililimed gayam ni Indawat a nangsurot ken ni Gumined. Manipud iti teppang, natannawaganna ni Gumined a sumalsalog. Ibanagna la ketdi itan ti nangisit a panggepna! Nakitana ti maysa a bato a kasla bagi ti nuang ti kadakkelna. Apag-isu a mabatogan ni Gumined iti baba. Intulidna ti bato. Idi
makadlaw ni Gumined, addaytan ti bato a nangtupak kenkuana. Ket natay ni Gumined!

Nakita ti aso ni Gumined ti inaramid ni Indawat. Idi agbalaw ni Indawat, ngumerngerngeren ti aso a nanglagto kenkuana ket sinikbabna ti karabukubna! Nagbitinan ti aso agingga a naisina ti karabukobna. Nagkuripaspas ni Indawat.

Dimteng dagiti dadduma a mangnganup. Nakitada ti bangkay ni Indawat ken ti natupakan a bagi ni Gumined.

Nagpanes ti sibubukel a pagarian iti pettat nga ipupusay ni Gumined nga arida. Saan a masbaalan ni Yumina ti kasta unay a ladingitna. Saan nga agsarday ti dung-dung-awna. Tallo nga  aldaw ken rabii a nagsangsangit.

Indawat ni Yumina a maitabon ni Gumined iti maysa a disso ti Babadi a nakaangayan ti pannubok a nakagun-odanna iti kalintegan a mangasawa kenkuana. Kas mayannurot iti kannawidan, naitabon ni Gumined idi aginnagaw ti sipnget ken lawag.

Awan ti nakadlaw nga innala ni Yumina ti hinalong nga impasurotda iti bangkay ni Gumined. Ay-ayatenna unay ni Gumined ket kaykayatna a gudasen ti mismo a biagna. Bayat ti awan sarday a panagsangsangitna, imbagsolna ti punial iti batog ti pusona!

Pagammuan, nagginggined a binulonan ti napigsa nga angin. Nagrengngat ti daga ket inalun-onna dagiti bangkay dagiti agassawa. Nagsipnget ket idi kuan, naibuyat ti napigsa a bayakabak.

Iti namisan pay a rissuod ti daga, adda timmaud a munturod iti lugar a nakaalun-onan dagiti bangkay da Gumined ken Yumina. Idi kuan, adda timpuar a burayok iti tuktok ti munturod agingga a sinuknorna ti asideg a baresbes. Nagbuteng dagiti pumurok ket nagtatarayda a nagsubli kadagiti balbalayda.

Kabigatanna, nagsubli ni Ama Aklayan iti dayta a disso. Nasdaaw iti nakitana: pumurpuraw metten ti munturod nga ay-ayusan ti burayok. Imminum iti krimmistal a danum. Ngem saan a kas iti ninamnamana. Anian nga apgad ti danum ti burayok! Nalagipna ni Yumina ken ti awan ressat a panagsangsangitna. A, dagitoy la ketdi dagiti lua ni Yumina. Sililiday a nagawid ket impadamagna kadagiti pumurok ti natakkuatanna.

NAGLABAS dagiti bulan ken tawen. Idi dumteng dagiti Kastila iti daytoy a paset ti Tanap, nammuanda ti maipapan iti naapgad a danum ti burayok. Dinamagda kadagiti  agindeg no apay a naapgad ti danum. Maymaysa ti sungbatda: “Gapu kadagiti lua ni Yumina a nagsangsangit nga awan ressatna iti ipapatay ni Gumined nga ay-ayatenna.”

Salinas ngarud ti impanaganda iti lugar, kayatna a sawen, asin wenno naapgad iti pagsasaoda.-0

Pinadayawan ti Departamento ti Edukasion ti Tanap ti Cagayan itay nabiit ni Dr. Jim P. Domingo, mannurat iti BANNAWAG, gapu iti di magatadan a tulongna iti pannakasaluad ken pannakapasantak ti kultura iti Amianan, nangruna iti Tanap ti Cagayan, babaen dagiti adu a panagsukisok nga inwaywayatna maipanggep itoy a tay-ak ken iti panangibingbinglayna met kadagitoy a takuatna kadagiti padana a taga-Tanap.

Naar-aramat dagiti panagsukisok nga insayangkat ni Dr. Domingo maipapan iti kultura ken uray pay iti historia kadagiti pagadalan iti Tanap. Dakkel pay ti naitulong ni Dr. Domingo iti pannakaipasdek dagiti museo ti Gattaran National Trade School ken Calaoagan Dackel National High School iti Gattaran, Cagayan; Baggao National Agricultural High School (Dabbac Campus) iti Baggao, Cagayan, ken Bukig National Agricultural and Technical School iti Aparri, Cagayan.

Inrusatna pay ti pannakapundar ti Saint Paul University Philippines Museum and Archives. Nayek-eksibit metten dagiti personal a koleksionna maipanggep iti kultura kadagiti nadumaduma a lugar iti Cagayan ken uray pay iti Siudad ti Vigan.

Maysa pay kadagiti intandudo ni Dr. Domingo ti pannakapasaayat ti historikal a Tirad Pass ken Sibol Hot Spring agraman ti pannakataginayon ti kultura dagiti Bago iti ili ti Gregorio del Pilar iti Ilocos Sur. Inlungalongna pay ti pannakapasayaat ti Municipal Museum ti Gregorio del Pilar nga am-ammo itan iti awag nga “Agamang ti Tawid.”

Malaksid kadagitoy, nagsursurat pay ni Dr. Domingo kadagiti salaysay maipanggep ti pannakaparang-ay ti Kailokuan ken Cordillera.
 
Maysa kadagiti kangrunaan a nagapuanan ni Dr. Domingo ti panangtulongna iti Cagayan Museum and Historical Research Center tapno magun-od daytoy dagiti pagrukodan dagiti internasional a museo.

Ket itoy a bulan a panangrambak ti pagilian iti National Arts Month, agbalin met a kontribusion ti probinsia ti Cagayan ti panangiparangna kadagiti nakaisigudan a salsala ken kankanta  ti Tanap a sinukisok ni Dr. Domingo, agraman dagiti liriko dagiti kanta a pinutarna. Maangayto ti okasion iti Kammaranan Hall iti kapitolio ti probinsia. Sao ti Ibanag ti Kammaranan a kayatna a sawen, natan-ok wenno mararaem.

————————

Photo Caption: Ni Jim P. Domingo (kanawan), kolumnista iti Bannawag (“Saludsudem ken ni Manong Jim”), kaduana ni Cles B. Rambaud, Associate Editor ti Bannawag, bayat ti presscon a naangay iti Santiago, Isabela idi October 8, 2008 bayat ti pannakarambak ti Timpuyog Festival nga inlungalong ti National Commission for Culture and the Arts (NCCA) para kadagiti kakabsat a kameng ti cultural minority. (Ala ni SEB).