Komentario ni Jaime M. Agpalo, Jr.

Saan ket nga isu ti kaunaan a salip ti sarita a para ubbing, ta sakbayna, intuyang ti Tawid ti Ilocos Foundation, Inc. (TIFI) ti Vigan, Ilocos Sur ti Tawidsalip ti Sarita a Para Ubbing idi 1999-2000. Naipablaak dagiti nangabak iti tawen 2002 iti Samtoy, ti magasin a kukua ken imanehar ti TIFI. Saan a nasunotan ti pasalip. Nagsardeng metten ti magasin. Sipud idin, naturog daytoy a klase ti sinurat.

Nasayaat la unay ta adda 1^st Honor Blanco Cabie Premio iti Literatura Ilokana (Cabie PINILI), Salip ti Sarita a Para Ubbing a nangriing ti nailibay. Agsipud ta umuna pay la a tawen itoy a pasalip, limitado laeng dagiti makisalip, taga-Metro Manila laeng ken Ilocos Norte. Nalabit a pagrugrugian. Pamadpadasan. Nalabit a maikalawanton kadagiti sumaruno a dupag.

Iti panangbasbasak kadagiti nangabak, napaliiwko a dakkel ti potensialna a lumawa ken rumang-ay pay daytoy, ta saan a paatiw ni mannurat (nga Ilokano) iti panagsuratan iti kastoy a klase ti sinurat. Ti Ilokano psyche iti kastoy a sinurat ket naluomen ken sidadaanen a mapuros ken maidaya iti dulang ti literatura. Ket daytoy a pasalip nagbandera ti kabaelan dagiti mannurat iti saan nga agpatingga a burayok ti pampanunot. Iti pannakatingiting ti nawarwaran a lubid, timpuar ti isem, a kabaelan ni Ilokano no dipay ket nalalaing nga agputar iti kabukbukodanna nga eksperiensa itoy a bangkag ti panagsuratan.

Napintas ken nabaludbod dagiti apit. Makapnek.

Isu nga intay man pasadaan ken usigen ti kinarakaran dagiti apit.

Ti “Ti Manok ni Andy” a sinurat ni Efren A. Inocencio, ti nangabak iti Maika-3 a Gunggona. Naipablaak iti Bannawag, Agosto 10, 2009.

Ti samari (summary) ti sarita.

Manipud iti away a dipay nagteng ti wayat dagiti “nangato a balaybalayan,” sumurot ni Andy ken ni amangna no parbangon nga agudong ken mapan aglako iti saba. Ilakona met ti dumalaga a manokna tapno adda igatangna ti Chicken Joy ti Jollibee nga impadamag ni Cris a kaeskuelaanna a nakaim-imas. Nasken a maramananna met ti Chicken Joy ken tapno mapadasanna met ti nanam dayta pagidikalutan. No pudno met laeng a naim-imas ngem ti tinola. No pudno met laeng a nasarangsang ti kudilna,

Ngem ilakona laeng ti manok kadagiti mangtaraken itoy, a saan ket a partien a sidaen. Isu a damagenna pay nga umuna iti nagtawar ti presio ti manok no para sida wenno saan. No para sida, dina ilako, a kas iti maysa a baket. No taraknen, ilakona iti dua a gasut a pisos, a kas iti lakay nga aglalanga a baknang a timmawar. Ngem pinawarwaran pay ti lakay nga umuna ti pungo ta makitana no di met laeng pilay. Sitatalek ken sigagagar met a winarwaran ni Andy ti manok. Ngem ti dakkel unay a biddut ti ubing ti panangpatitna ti kimmol ta simmiagen a timmaray ti manok.

Uray no kinamatda nga agama ti manok, didan nasurotan. Awan ti naaramidan ti ubing no di agsangit. Pinabasolna pay ti lakay ta pinawarwarannanto met. Imbaga met ti lakay nga awan basolna a ta dina pay sinagsagid ti manok. Ket pimmanawen lakay, ngem nagsubli ket inyawatanna iti sangagasut a pisos ti ubing tapno adda met laeng ti pag-Jollibee daytoy.

Apaman a nakapanaw ti lakay, dinagus met ni Andy iti napan iti Jollibee tapno gumatang iti Chicken Joy. Nagsubli iti yan ti puesto ni tatangna nga aglaklako. Linapgisanna met ti amana a pangramananna. Kuna met ti ama a saan nga adayo iti ramanna iti nadigo a tinola.

Ngem inrason ni Andy nga agsinsinda iti raman. Ngem naamiris ti ubing: “Mariknana itan ti nagdumaan ti Chicken Joy ken tinola. Ad-adda a mabsog iti tinola ta adda papaya a nayonna.”

No pinartida koma ti manok adu koma ti pagraramananda. Nasayaat ti lakay a timmawar ta binayadanna pay laeng ti sangagasut a pisos. Namrayanna latta a ninanam ti Chicken Joy. Sinepsepanna pay ti tulang ti luppo ti manok.

Nakaremkena pay ni Andy ti sepsepsepanna a tulang idi adda nagkiak a manok. Ti manokna a kamkamaten ti aso! Kinamatna metten ti manok tapno tiliwenna. Uray ti ama ket nakipagkamat metten kalpasan a nangput-ing iti saba a lakona ket imbatona iti aso a pangbugiaw. Immusok-usok ti manok kadagiti tagilako, ngem saanen nga ininggaan ni Andy a kinamat. Uray simrek iti kasilia dagiti babbai ngem sinurot latta ni Andy aginga nakemmegna ti manok.

Kuna ti amana a mapandanto ilako ken ni Sanglay ta nangina ti panaggatang daytoy iti netib a manok. Ngem saan a kayaten nga ilako ni Andy ti manokna, ta pagitlogennanton tapno umadu ti manokda a lutuendanto iti tinola. Gibusen.

Dagiti puntos nga ikonsiderar itoy a sarita:

1. Ti Chicken Joy iti panunot ni ubing nga Andy

2. Ti Chicken Joy iti panunot dagiti ubbing, in general

3. Ti pananggun-od ti ingpen ket maysa a panagtakuat ken panagamiris para iti masakbayan

Ti Chicken Joy. Nailadawan ti awtor ti nakaaw-away wenno rural a panagbiag. Nailadawanna ti kananakem ni ubing nga Andy a dipay nakaraman no ania dayta a Chicken Joy ken dayta pagdikalutanna. Nasken a maramanan met ti ubing dayta tapno ammona met ti pakasaritaan daytoy ken addanto masaona kadagiti kapadana nga ubbing. Daytoy daytay aw-awaganda iti kabarbaro nga eksperiensa a mangiturong iti asinoman a mangammo ti kinapudno. Eksperiensa a pakaamirisan ti agdadata a kinapudno. Daytoy nga eksperiensa ket itag-ayna ti kapanunotan ken panagikedkeddeng ti ubing.

In general, saan laeng nga iti rural a panagbiag iti pakapaspasamakan daytoy uray pay iti siudad. Maysa a phenomenon iti panunot ken nakem dagiti ubbing ti Chicken Joy. Naganna laengen kadakuada ket makapakatayen. Uray binandehado la ngaruden ti prito a manok iti sangoda, kaykayatda pay laeng ti Chicken Joy. Adda la ket ti naidumduma a pangabig daytoy, isu dayta ti kabarbaro nga eksperiensa ken sabali manen a panangammo ken pannakaamo ti kinapudno.

Ngem iti agdadata a kinapudno, inton addada iti uneg ti Jollibee, kaykayatdanto met laeng iti mapan agay-ayam iti ayan dagiti padada nga ubbing iti pagusok-usokan, pag-slide-an ken kangrunaan ti amin, ti pannakaadda ti kabarbaro a gayyem. Pagangayanna, yawidto met dagita a prito a manok kada prito a patatas.

Adda ti naisangsangayan a gagar ti ubbing a mangiduron kenkuana tapno takuatanna ti kinapudno. Isu a nasken a mapasamak dayta nga ingpen. Ket iti pannakapasamak ti ingpen, dumteng metten kadakuada iti pannakaamiris ti kinapudno. Dayta a panagamiris ket pasidapenna ti naganus a panunot.

Ket ti naganus a panunot a pinasidap ti eksperiensa, itayokna ti panunot nga agtakuat ken agamiris iti pagsayaatan. Iti eksperiensa a makasursuro ti ubing. Ti eksperiensa a kasisiriban a mannursuro, dayta ti tema ti sarita. Isu dayta ti phenomenon ti Chicken Joy.

Ti kapintasan a paset ti sarita. Iti manok ni Andy, siempre. Nagrugi iti manok. Uray kasano ti kinapategna dayta a manok no isu ti bentahe a pakagun-odan iti ingpen—a makaraman iti Chicken Joy, maisakripisio dayta a kinapateg. Ngem iti pannakaamiris ti kinapudno, nga ad-adda a makabsog ti tinola ta adda papayana ken kaldona, agsubli met laeng ti kinapateg dayta a naisakripisio. Isu a pagitlogenna laeng ta umadu pay iti itinolada. Itoy a puntos, ti istabilidad ti manok ken ni Andy ket masapul a dida agsina iti udina ta isuda la ngarud ti masarsarita.

Napintas a sarita. Nabara a kablaaw iti awtor.

————————————————————————————————————

Ni Anya Manilenia ken ni Balong Promdi

Sarita ni SHERMA E. BENOSA

Maika-2 a Gunggona

Naipablaak iti Bannawag, Agosto 17, 2009.

Dagiti naipakita a ramenna ti pagpintasan ti sarita. Agduma ngamin ti impakita ken ti naidetalie wenno naisawang a paset. Iti ngamin literatura, ipakita dagiti tagipatgen wenno pagpintasanna a saan ket nga idetalie wenno isawang. Bay-an a makita a nalawag da dear readers. Bay-an nga apresiaren ni dear readers dayta a pagpintasan.

Dagitoy dagiti sumagmamano a pagpintasan daytoy a sarita. Nupay adda ti pagkaarngianda iti maikatlo a gunggona no maipapan iti panagtakuat, agdumada ketdi ta a nalawlawa ti sakopen daytoy (nalawlawa nga scope). Uray no saan a naibaga ket nakadkadlaw ti transformation wenno panagbalbaliw iti panirigan ni Anya. Ti ayat ken eksperiensa a naagsawna itoy a panagbakasionna ket dinto maumag.

Ti comparison technique ket naaramat a di naisawang no di ket kadagiti pasamak ken pannakautob a naipakita.

Dagitoy dagiti sumagmamano a banag a masapul a panunoten ken amirisen, ta babaen kadagitoy, ad-adda pay a maawatan dagiti di naisawang a kinapateg daytoy a sarita.

1. awanan malisia

2. panamagdilig ti away ken siudad

3. panagtakuat

4. eksperiensa

5. transformation

Ti kangrunaan a paset, ket ti kinaawan ti malisia daytoy a sarita. Daytoy ti mangipaneknek a sarita a para kadagiti ubbing. Ngamin awanan malisia dagiti ubbing. Kadagiti laeng nataengan nga umapon ti malisia. Iti level ti panunot dagiti ubbing, saan a pulos nga apunan ti malisia. Napakainosente. Makapasubli iti kinaubing. Daytoy ti nagdumaan ti ubing ken nataengan. Saan nga imbaga ti awtor daytoy a banag ngem impakitana a kas pammaneknek a para kadagiti ubbing daytoy a sarita.

Sadino iti pakasarakan daytoy? Idi inisbuanda dagiti inaramidda a bunton sada met la inay-ayam. Nupay naibaga ti bain tunggal maysa, saan a rimmimbaw dayta ta ubbingda pay. Inaramidda met laeng. Sada inay-ayam ti tapok nga inisbuanda. Ubing la ti ubing. Kadagiti nataengan, saanen a mapasamak dayta a banag.

Panamagdilig ti away ken siudad. Ti pakabuklan ti topiko. Adda dayta panamagdilig iti kabibiag, ti taraon ken taudan dagitoy, ultimo dagiti billit iti siudad ket naikomperar iti away: “Nalagip ni Anya dagiti nakitana idi a tumatayab iti Manila Zoo ngem duma ti kinaragsak dagiti adda ditoy. Apay ngata? nakunana iti bagina.” Nakakulong ngaminen dagiti billit iti zoo ket awandan iti natural a habitat dagitoy isu nga agpukaw metten ti kinaragsakda wenno mapilpilit. Iti siudad, preserbado dagiti taraon, aggapu iti SM a magatang idinto nga iti away ket agtaud iti mismo nga arubayan, iti mismo nga ayup ti gatas, iti mismo a puporasanna dagiti nateng. Iti ababa a pannao, sabali ti biag iti away ken siudad. Mangmangan dagiti ubbing iti sitseria iti siudad idinto ta prutas iti away. Managsaksakit ni Anya, idinto ta nasanikar ken nakaranting ni Balong. Saan a naibaga dagitoy a panamagdilig, ngem naipakita.

“Nalag-an ti rikna ni Anya a nakariing iti kabigatanna uray no isu ti naudi a bimmanon. Awan mariknana a rarek iti karabukobna.” Dagitoy a linia, ti nagserbi a kas foreshadowing/prefigure ti sarita. Ti nalag-an a rikna ket isu ti mapasamak iti sibubukel a sarita. Napintas ti mariknana gapu iti kabarbaro nga eksperiensa. Ti kinaawan mariknana ararek iti karabukobna ket isu daytan ti foreshadowing/prefigure ti panagbalbaliw a mapasamak.

Panagtakuat. Manen, saan a naibaga ti panagtakuat, ngem naipakita. Ngem maamiristo laengen ti ubing inton dumteng dayta a banag kenkuana. Panagtakuat ti kabibiag iti away a maiduma iti kabibiag ken panagbiag iti siudad. Ket daytoy a panagtakuat saan met a maliklikan iti panamagdilig kadagiti dua a klase ti pagnaedan. Mautobton ti amin nga adda iti naisangsangayan a pangabig ti tunggal maysa a pagnaedan. Itoy a pannakatakuat ti maipapan iti away ken iti maipapan iti siudad, lumawa ket lumawa ti ammo. Ket ti pannakaammo kadagitoy agtultuloy a proseso nga isu dayta ti eksperiensa a mangited iti adal iti asinoman. Ti adal base iti eksperiensa.

Dayta nga eksperiensa ti dakkel unay a pakaamoan, pakasursuroan kadagiti saan pay nga ammo ken saan pay a nasagang a pulos iti dana ti biag. Daytoy daytay panagsapul, panangbirok ken panangimuri kadagiti kabarbaro nga ammo no diman pannakaadda ti eksperiensa a pakasirayan ken pakaammoan iti kabarbaro a banag.

Iti pannakasursuro kadagiti dimteng ken dumteng a kabarbaro a banag ken eksperiensa ipasngayna metten ti panagbalbaliw. Kas makita ken mapaliiw ken ni Anya, dimtengen kenkuana ti panagbalbaliw. Dayta a panagbalbaliw ket saan laeng a iti panagimutektek kadagiti amin a banag no dipay ket ti aglawlaw, ti mapaspasamak iti aglawlaw, ken panamati iti ‘kabarbaro a lubong.’

Daytoy ti agtultuloy, saan nga agsardeng a panagadal ken panagsursuro iti biag.

Napintas a sarita, a di pulos nagamayan iti negatibo a pampanunot. Ti sarita a nakapulpulos iti ayat ken panagtakuat.

Nabara a kablaaw iti author.

————————————————————————————————————

Ti Salip Da Kalgaw Ken Burarog

Sarita ni JOEL B. MANUEL

Umuna a Gunggona

Salip iti Sarita a Para Ubbing

1^st Honor Blanco Cabie Premio

Naipablaak iti Bannawag, Agosto 24, 2009.

No apay a naaddaan iti a dua a paniempo ti Kailokoan.

Awan ti makuna a paniemmo idi, ta inaldaw nga agtudo, inaldaw met nga aginit. Maysa a paraiso iti Amianan. Iturayan ni Apo Lung-aw ken addaan iti dua nga annak, da Apo Kalgaw ken Apo Burarog. Ay-ayatenna unay dagiti annakna, ket isudanto iti sumukat nga agturay inton mauma.

Napanunot ni Apo Lung-aw, a tapno saan a tumanor nga awan ti ammoda dagiti annakna, nasken nga isagaannan ida iti akem tunggal maysa. Narigaten no masuroanna dagiti tao ngem saan dagiti annakna. Saan ngamin a nakibibiang dagiti annakna, ket daydiay laeng nagpaspasiar, nagpininnalastog ken nagay-ayam ti ammoda.

Pinaayaban ni Apo Lung-aw dagiti annakna a nabaliodong ken ni Pitopit tapno mabadangan a magituray ti Bantay Kilang. Ta adun kanon ti panawen a panangiwanwanna kadagiti tao. Ngem saan nga agkinnawatan dagiti annak ti pagturayan, no makannigid wenno makannawan. Nasken ngarud suboken ni Apo Lung-aw dagiti dua.

Isu nga inturongna dagiti dua iti leleggakan, ta sadiay a nakapakleb dagiti tallo a sinublan ni higante nga Aran. Dayta ti bagkaten tunggal maysa nga ipan iti tengnga ti Kailokoan.

Gapu ta di nairuam iti rigat ni Apo Kalgaw, inayabanna ni Palayupoy a pinatudon. Ngem saan a makuti ti naud-udi ti sinublan. Isu nga nakiinnuman ken ni Bagiw a mabaybayadan, ket linaklaka laeng daytoy nga impullasit ti sinublan. Dayta ti impakita ni Kalgaw iti amana. Ngem kuna ti ama a nalaing a mangusar ti gayyem toy anakna. Napanna insalda ti masakbayan. Dayta ti gapuna no apay nga ay-ayamen ti Bagiw ti Kailokoan.

Saan a nagpaudi ni Apo Burarog. Inayabanna ni Karayan a gayyemna, ngem saan a kinabaelan daytoy ti sinublan. Isu nga inayabanna ni Layus a mabaybayadan ket dagus met daytoy nga induron ti sinublan iti amianan ti Bantay Simminublan. Ngem di naayatan ti ama, insalda ni Burarog ti masakbayan, dayta ti rason no apay malayus ti Kailokoan.

Indeklara ni Apo Lung-aw a tabla ti laban. Iti sumaruno a rikus, saanda a pabadangan. Akinnaadu dagiti dua nga annak iti angin a maanges. Ngem naamiris ni Apo Lung-aw a maustel la ketdi amin a nagbiag no awanen ti angsenda. Isu a pinasardengnan dagiti dua.

Simmaruno iti innaduan a masusop a danum. Tunggal maysa adda abuyna a mangabak. Naparkagan dagiti waig ken karayan, dagiti laeng dadakkel ti di naabatan. Kaslan nagpuoran ti Kailokoan. Karandikang amin a karandikang. Nakayaman ni Apo Lung-awidi sumangpeten ni Pitopit a senial ti gibus ti salip.

Rinukod ni Apo Lung-aw ti danum a nainum tunggal maysa. Ngem agpadada a dua, awan surok ken kurangna. Inkeddeng ni Apo Lung-aw a ti Bantay Kilang mapagguduan. Mapan ken ni Kalgaw ti tangatang, ken ni Burarog met ti daga ken kadandanuman.

Nagdir-i Apo Burarog ken Apo Kalgaw. Ket nagtulagda pay a rambakan a tinawen ti salisalda. Isu nga adda dua a panniemmo ti Kailokoan.

oooOOOooo

Diskusion.

Napintas ti kastoy a sarita, ta impluensianna wenno akayenna dagiti agbasa iti lubong ti imahinasion, ket iti kasta, makuldit met ken maabbukay ti creative mind tunggal maysa. Daytoy ngamin a creative mind no naynay a maaramat, ti mangitunda ti asinoman nga agbalin a positibo ken produktibo – nga agaramid iti pagsayaatan ken pagimbagan ti sapasap. Isut’ gapuna, no mabalbalin, nga ipaay kadagiti ubbing ti kasisin-awan amin a bunga ti pampanunot. Kasapulan iti panagraira dagiti kakastoy a sarita, a saan laeng a pangray-aw wenno mangray-aw ti motibona, no di ket mangipalagip nga adda pay napatpateg nga akem ti literatura a naibudi a nasken nga ipaayan iti pammateg.

Ti sarita, natratar no apay a ti Kailokoan ket addaan iti dua a paniempo, ti katutudo ken ti kalgaw. Maiduma daytoy kadagiti sabsabali a lugar.

Itii bangir a punto, maibugasan iti sarita dagiti sumagmamano a tema a mangpasidap-panunot.

1. ti kinapateg dagiti annak ken ti masakbayan

2. ti ayat ken otoridad ti nagannak

3. panagayat iti nakaparsuaan

Ti kinapateg dagiti annak ken ti masakbayan. Dagiti annak ti masakbayan. “Isudanto ti sumublat no mauma nga agturay.” Kayatna a sawen, dagiti ubbing ket dumtengto met ti panawen nga isuda ti ‘maawagan’ iti nanakman wenno sumaruno nga agbatay ken mangisuot ti sapatos dagiti nagannak. Inton mataenganda, agbalindanto a nagannak. Isudanto met ti mangakem ti responsibilidad. Nasken ngarud nga isaganaan ti nasayasat a masakbayan dagiti annak. Ta narigaten, “dayta la nagpaspasiar, nagpimpinnalastog, nagay-ayam.” Isu a nasken a suruan ida, idalan ida, trabayen ida iti umno nga aramidenda para iti masakbayanda.

“Ngem ni Apo Lung-aw, pampanunotenna dagiti annakna. Ikkak man ketdi ida iti akemda ta dida tumanor nga awan ammona.” Dagiti nagannak, isagaanda iti naraniag a masakbayan dagiti annak.

Ti ayat ken otoridad ti nagannak. Maibugasan ti ayat ti nagannak. Awan ti idumdumana kadagiti annak. Maited nga agpapada ti maiparbeng a para iti tunggal maysa.

Panagayat ti nakaparsuaan. Naidumduma ti panagayat ti Namarsua ti Kailokoan ta inikkanna iti dua a paniempo a kas maikanatad iti panagbiag ken kasasaad dagiti agindeg.

Ket no saan nga ayaten ti tao ti nakaparsuaan, mangipaay met ti panagbalbaliw ti paniempo. Ti laengen panangabuso kadagiti kayo, itedna ti layus no panagtutudo, ket ipaayna ti tikag ken pudot no kalgaw. Iti in-inut a panangsabidong ti aglawlaw, makarikna met da Apo Burarog ken Apo Kalgaw iti sagubanit. Isu a dayta panagabuso iti nakaparsuaan ket ipaayna iti sagubanit wenno didigra. Iti ababa a pannao, nasken nga ipaay ti panagayat iti nakaparsuaan tapno agtultuloy a masagrap ti imbag a naipaay.

Ti sarita ket base iti eksperiensa ken masagsagrap ni Ilokano iti nakaparsuaan.

Paliiw.

Ti pagpintasan a maysa ti sarita ket naindaniwan ti urnos dagiti binatog. Ket no basaen makaay-ayo gapu a denggen dagiti balikas. Addaan pay ti kasla rima wenno isu pay ketdin, tunggal ungto dagiti binatog wenno sentence. Napaliiwko met dayta iti sarsarita a napauloan iti “Tubal” ni Rufino Re. Boadilla, ti superhero ti Kailokoan idi panawen ti 1002 agingga 1942. No maibasa dagiti sarsarita a kastoy ket makaay-ayo a denggen, lalo kadagiti ubbing.

Dagiti sarsarita idi un-unana ket nagbugas iti nakaparsuaan. Iti panangbasak kadaytoy a sarita, immapay ti lagip, uppat a pulon a tawen ti napalabas, mabasa iti teksbuk ti grade four ti panagsalip da Apo Angin ken Apo Init no asino kadakuada iti makaikkat iti balabal ti tao a magmagna. Kas kada Apo Burarog ken Apo Kalgaw, nausar ti limitasion ti tunggal maysa ket isu dayta ti nausar iti sarita. Adda met ti limitasion da Apo Angin ken Apo Init. Addaanda iti kabukbukodan a kabaelan. Addaan tunggal maysa iti naisangsangayan a talugading. Immuna ni Apo Angin a nangipakita iti talugadingna. Pinuyotanna a pinuyotan ti balabal tapno maitayaben. Ngem saan met nga ipalubos ti tao a maitayab ti balabalna. Simmublat ni Apo Init ket uray la kimmarandikang ti daga iti pudotna. Naglinong ti lalaki, pinagpunasna iti ling-etna ti balabal, sana insalapay ti balabal iti rungarong ti kayo, sa nagpaid iti payabyabna. Ania pay, naikkat diay balabal ti tao iti bagina. Ket nangabak ni Apo Init.

Talugading. Adda naisangsangayan a talugading tunggal maysa kadagiti agbibiag. Adda limitasionda. Napintas a sarita, pinagwerretna ti imahinasion.

Nabara a kablaaw iti author. @

Idi un-unana nga aldaw ket awan pay idi iti ipus ken barbon ni Sunggo. Kaykayatna ti makipulapol ken makiay-ayam kadagiti tao, nangruna kadagiti ubbing. Ti ayanna a pagdaksan ket napalalo la unay ti kinatarabitabna. Naalikuteg, nakutikuti ken saanna nga ammo ti agdayaw ken agrason kadagiti kadagiti nataengan ken kadagiti padana nga ubbing. Kaaduanna ket umanayen ti nalabes a kinalabidna a pangad-adayoan dagiti kaay-ayamna.

Bigbigat pay laeng iti maysa nga aldaw ngem mangrugi manen ti kinaalikuteg ni Sunggo. Gapu ta awan mayat a maki-ayayam kenkuana iti dayta a bigat ti Domingo, napan iti asideg ni Baket Ingga nga apongna a madama a mangsugsugod iti tinibeyna a sag-ot iti likudan ti pangablan iti sirok ti sagumbi..

“Ania ti ar-aramideyo?” awan daydayaw a nagsaludsod ni Sunggo sana namrayan a pinidot ti bangkil nga adda iti abay ni Ina Ingga. Insukit daytoy ti bangkil iti alutiit a nakakapet iti maysa nga adigi ti pangablan.

“Sugsugodek man daytoy tinibeyko a sag-ot ta abelek nga aramidek a bado balong,” insungbat ti baket. Innalana ti bangkil iti ima ni Sunggo sana imparabaw iti ngato a paset ti pangablan tapno saan  a  magaw-at ni Sunggo. Nagmisuot ni Sunggo a timmangad iti nangipanan ni baket Ingga iti bangkil.

“Apay, paggapuan ti sag-ot ?” biniding ni Sunggo ti murdong ti sag-ot nga adda iti asidegna. Tinippay ni Apong Ingga ti ima ni Juan idi ruggianna a guyoden ti murdong ti ig-iggamanna a sag-ot.

“Apong kunam kadi met bassit apok. Apay, dika man nagasin itayen? Naggapu iti kapas nga immula ni Apongmo a lakay.” insab-it ni Apong Ingga ti sugod iti buokna sana minulagatan ni Sunggo nga isardengna ti mangmitir kadagiti ramit nga us-usarenna.

“Apay ngarud a nagbalin a linas apong ket saan met a kasta ti langa ti kapas a binurasyo idi?” kinuna ti ubing ket ingay-at na ti sumirok iti nagbaetan ti tugaw ken pipidalan ti pangablan. Ginuyod ti baket sana pinagtugaw iti abayna.

“Siempre, batbatek pay nga umuna. Agtugaw ka kadi latta ta iyaramidankanto iti badom intono malpasko.” insungbat ti baket

“Intono mabatbaten, mabalinen a bado?” tinangad manen ni Sunggo ti bangkil iti ngato ti pangablan. Alusiisen daytoy iti tugawna ta awan ti mabalin a kutien dagiti imana.

“Saan pay. Tagodek to pay tapno agbalin a sag-ot apok.”

“Intono maaramid a sag-ot, mabalinen a bado?”

“Gan-ayekto pay apok.”

Inton’ magan-ayen, mabalinton a bado?”

“Saan pay a apok. Kaliniasekto pay tapno agbalin a linas.

“Inton makalinias, mabalinton a bado?”

“Abelekto pay. Ania ket a kinauntong-gamutmon aya apok.

“Intono maabel, mabalinen a bado?” inyunton latta ti ubing sana ginuyaban ti baket.

“Pagtalnaem dayta imam.” Ginuyod a pinagtugaw ti baket ni Sunggo idi gay-atenna a gaw-aten ti barangkilyas nga impauyas ti baket iti nagbaetan dagiti nagsinnikawil a sugod ti sag-ot ti pangablan.

Dimsaag ni Sunggo iti nagtugawanna. Nagturong iti likudan ti pangablan ket kinalay-atna ti adigi ti ket sipapardas a nanggaw-at iti bangkil nga inpakni itay ti baket. Naikaglis iti nagbatayanna a paggan-ayan ket naibbatan na ti bangkil. Naipulipol kenkuana dagiti napugsapugsat a sag-ot a nagkartiban ti baket. Idi agdisso iti datar, naisuksok ti bangkil iti ubet daytoy.

Nagsangsangit a timmaray nga immuli iti dakkel a salamagi iti bantay ket manipud idin, sadiayen ti nagyananna. Dagiti sag-ot ti nagbalin a burborna ket ti bangkil ti nagbalin nga ipusna.

Consider the fishing. My father tells us about the asar he and our grandfather built and installed right there downstream from the bridge in Banaoang. The stories they told us about giant sized mullets (called Pasga when their scales grow to be as big around as dimes) caught there during spawning season, the schools of ludong that came down the river from Abra, their bellies bulging with roe as big as coffee cup saucers.

My father told us stories about how he and his cousin (our Uncle Inso) caught a grouper in the shallow tide pools of the live reef stranded by the retreating tide that was as big as a steamer trunk (lacasa), it took them all afternoon to secure it with vines unto a carrying pole they made out of an ipil-ipil tree so they could carry it out of the live reef before the tide came back in.

Daklis participants ready the boat with the dragnet for the "wayat" maneuver for catching the school of fish.

Then there were stories of catching huge white shrimps (bingalo) in the waters of the lo-ob (brackish water where the river emptied itself to the sea) using a ban-war (a long netted tunnel-like device with a secured fine mesh sac at the end) installed at the bend where the flowing river’s strong current takes with it and directs all marine life from the river delta out into the open sea. The ban-war catches all sizes of shrimp, crab, crayfish, eel, milkfish (bangus), grown bag-sang, and medium sized mullet (si-siaw) in its fine mesh sac at the end of the netted tunnel as they are carried out by the speedy current flowing from the river out into the open sea.

These accounts or folkloric tales tickled the imagination and left stories and tall tales for retelling to up and coming generations. From my own experiences, I can share with my own children stories of bivouacs I did with my father and brothers. We would trek out to the far away fields (bang-bang-kag), to gather leafy purslane. And from all these experiences we have come to benefit, learning that it takes hard work to get things done.

Sarita ni

Amadeo Bacena Dulay

ITI BARANGAY SALINAS, Bambang, Nueva Vizcaya, adda burayok a naapgad ti danumna. No apay a naapgad, adda sarsarita a nagtitinnawidan dagiti adu a kaputotan sadiay. Nagtaud kano daytoy nga apgad kadagiti lua ti maysa a babai a nagsangsangit gapu iti ipupusay ti ay-ayatenna nga asawa. Idi dumteng dagiti Kastila, pinanagananda ti lugar iti Salinas. Ngamin, iti sao’t Kastila, asin wenno naapgad ti kayat a sawen ti Salinas.

Kastoy ngarud ti estoria dagiti amma.

Idi un-unana nga aldaw, adda nalawa a paganupan iti gayadan ti kabambantayan ti Cordillera. Iti abagatan-a-laud, adda met pagarian a managan iti Ituy. Iti met tapaw a ngatuenna, adda met ti pagarian a Makdu  nga iturayan ni Ama Aklayan.

Naisangsangayan ti wagas ti panagbiag iti Makdu. Aganup dagiti lallaki iti alingo ken ugsa kadagiti kabakiran. Agkalapda kadagiti igat, paltat ken dalag kadagiti waig ken baresbes. Akem met dagiti babbai ti agmula kadagiti uma a pagapitanda kadagiti galiang, kamotit ken balatini. Maysa a kita ti pagay iti bantay ti balatini. Isu ti pagtaudan iti arakda a baya.

Nalabon ti apit kadagiti uma. Adu ti lames kadagiti waig ken baresbes. Napnek dagiti tattao iti parabur ni Apo Daga. Kangrunaanna, adda urnos ken talna ket napintas ti panagtutunos dagiti tattao. Nasayaat ngamin ti panangituray ni Ama Aklayan kadakuada.

Iti maysa nga aldaw, adda sakit a kimna ken ni Ama Aklayan. Kuna dagiti baglan a mangngagas nga agimbag laeng no mayawatnan ti balangat iti lalaki a mangiturayto iti pagarian. Dakkel ti parikut ni Ama Aklayan. Awan ti putotna a lalaki. Bugbugtong ti anakna, ni Yumina, a kalilibnosan a dayag iti pagturayanna.

Inayaban ni Ama Aklayan dagiti panglakayen iti pagarian ket inyumanna kadakuada ti parikutna.

Nagsasarita dagiti panglakayen.  Kalpasanna, kinuna ti maysa kadakuada, “Napateg a Pangulo, kasapulan nga agasawa ni Yumina iti kabiitan a panawen. Tinto mangasawa kenkuana ti maisaad nga agturay iti pagariam.”

“Ngem nasken a tungpalentayo ti kannawidan iti panagpili iti sumaruno a mangituray,” kinuna met ti maysa a panglakayen. “ Kasapulan a malasatanna iti ituyangtayo a pannakasuot.”

“No daytoy ti pagimbagak, maaramid.” Agkakapsuten ni Ama Aklayan ken dandani saan a sumngaw ti timekna. “Inton kabus ti bulan, mangangaytayto iti parambak a pakaiwaragawaganto iti pannubok.”

Naipakdaar iti sibubukel a pagarian ti bilin ni Ama Aklayan.  Inuray dagiti amin a babbaro ti ilulutuad ti kabus a bulan. Inar-arapaapda nga ikutan ti kalibnosan a dayag .

Maysa kadakuada ni Gumined, ti kasiglatan a mangnganup iti pagarian. Kabaelanna a pikaen ken padsuen uray ti agtartaray nga alingo wenno ugsa. Kas iti alipugpog ti partakna nga agtaray ket dina inggaan ti kapartakan nga ayup. Mapagkalmana ti napigsa nga angin tapno saan a masaep dagiti pasebbangna nga ayup iti katurturodan. Mamati dagiti tattao nga adda babatona. Saan la a dagitoy. Naidumduma pay  ti pigsana. Kabaelanna a baklayen ti dua nga ugsa. Malaksid kadagitoy a talugading, natayag ken nataer pay.

Adda met lalaki a  pagtangtangsit dagiti agindeg iti amianan a purok ti pagarian. Isu ni maingel nga Indawat a pangulo dagiti mannakigubat ti tribu. Natenneb iti gubat. Adu ti piglat iti bagina a naalana iti adu a dangadang. Adda nakabatbatad a piglat a naipauyas iti kanigid a pingpingna.

Pattapatta dagiti panglakayen a da Gumined ken Indawat ti agbalubalto iti ima ni Yumina.

Ket limtuad ti kabus a bulan iti kabambantayan. Naangay ti dakkel a parambak iti paraangan ni Ama Aklayan. Iti silnag ti kabus a bulan ken ti sumsumged nga atong , nagragragsak dagiti tattao. Adu ti makan. Naglayus iti baya.

Idi kuan, nagpatengnga ti maysa a panglakayen ket rinugianna nga inwaragawag ti pannakaangay ti maysa a pannubok. Sipapasnek a dimngeg dagiti babbaro ti pagarian.

“Segun ti kannawidantayo,” kinunana, “kasapulan a marukod ti pigsa dagiti agkabannuag babaen ti gabbo. Daytoy ti umuna  a pannubok. Agkapat dagiti bunggoy segun ti purok ti tunggal maysa. Aggagabbo dagiti kameng iti tunggal purok ket mapili ti kapigsaan iti tunggal purok. Kasta a kasta agingga a duanto laengen ti mabati a kapigsaan. Agbalubalto manen dagiti dua babaen iti laingda a gumayang ken pumika.”

“Maaramidto ti pannubok iti patad a paset ti Babadi. Iti katengngaan ti patad, agtakderto ni Yumani nga iggemna ti maysa a tubong ti kawayan. Sangagasutto nga agpa ti kaadayona iti makisalip. Manipud iti yanna, ibulosto ti makisalip ti gayangna. No sumrek ti igam iti abut ti kawayan, isunto ti mangabak. Isunto met ti mangasawa ken ni  Yumani,” inggibus ti panglakayen.

Napasamak iti kabigatanna ti umuna a balubal dagiti babbaro. Adu ti naggagabbo. Nagpaut ti balubal agingga nga uppat laeng ti napili a kapigsaan—da Gumined ken Indawat ken dua a babbaro.

Kas ninamnama, imbalat da Gumined ken Indawat dagiti  kinagabboda. Isudanto ngarud ti agsalip iti maudi a balubal. Marukodto ti kinasiglatda babaen ti panagaramat iti pika.

Naangay ti pannubok iti aldaw sakbay nga agkulmeg ni Apo Init iti duri ti kabambantayan. Dandani dimmar-ay ti amin a pumurok iti panagsalip da Gumined ken Indawat. Sigagagarda a mangammo no sinno kadakuada ti agballigi a mangasawa ken ni Yumina ken mangiturayto kadakuada.

Nagpatengnga ni  Yumina. Iti kanawan nga imana, iggemna ti tubong a kawayan.

Immuna a nasubok ni Indawat. Imbiatna ti gayangna. Ngem napigsa ti angin a nangsuba iti igamna ket naitugkel laeng ti igam iti kanawan ni ni Yumina. Nalpay ti abaga ni Indawat.

Dimteng ti batang ni Gumined. Immuna a nagmatidder, nagdumong ket nagtantanamitim. Pagammuan , nagtalna ti napigsa nga angin, ket nasdaaw dagiti tattao. Inugesan ni Gumined ti nagtakderanna. Timmallikud, nagna agingga iti sangapulo nga agpa. Nagbaw-ing, insaganana nga ipatayab ti

gayangna, immaddang ket nagtaray agingga a dimmanon iti inugedanna. Imbulosna ti amin a pigsana a nangipatayab iti gayang. Simrek ti gayang iti abut ti tubong ti kawayan nga iggem ni Yumina!

Nagdir-i dagiti tattao. Nagdir-i met ni Yumina iti ragsakna iti balligi ni Gumined. Isu ti ipitpitik ti pusona.

Kalpasan ti sumagmamano nga aldaw, nagrambak ti pagarian iti panaglantip dagiti puso da Gumined ken ken Yumina.

Kalpasan ti maysa a tawen, naganak ni Yumina. Naparaburanda ken ni Gumined iti nalungpo a lalaki a maladaga.

Iti sabali a bangir, saan a naaklon ni Indawat ti pannakaabakna. Tunggal makitana ti kinaragsak dagiti agassawa a Gumined ken Yumina, ngatingaten iti ilem ti pusona. Idi agangay, inkeddengna a patayen ni Gumined.

Iti maysa nga aldaw, inawis ni Indawat ni Gumined a mapanda aganup idiay Babadi. Pinatgan ni Gumined ti dawatna. Nabayagen daydi naudi a panaganupna ket kailiwna nga aramiden ti nakairuamanna. Nagpakada ken ni Yumina, ngem idi bumaba iti abongda, nagtaul ti tarakenda nga aso. Immaplaw ti nalamiis nga angin.

Nagkullayaw ni Yumina ta adda nagparikna kenkuana. Kinunana, “Patgek a Gumined, dimon patuloyen ti mapan aganup. Nangngegmo ti taguob a partaan ti dakes a banag.” Inrakusna dagiti takiagna iti siket ti asawana.

“Ammom met a paggugustok ti aganup, patgek a Yumina,” kinuna ni Gumined. Insakbatna ti kalupina a naglaon iti mamaen. Inagkanna ti asawana, innalana ti pikana iti sanggir ti adigi ket immulogen.

Sinurot ni Gumined ti desdes a nagnaan ni Indawat ken dagiti kakaduana a mangnganup. Kaduana ti asona a nasursuruanna nga aganup nga agsaepsaep iti masanguananna.

Dimteng dagiti mangnganup idiay Babadi. Saraan nga ugsa ti umuna a napasebbanganda. Napardas ti taray ti ayup ket uray dagiti parakamat nga aso, dida nasimaw ti nagturonganna. Ngem nasiputan ni Gumined. Kinamatna ti ugsa agingga a dimmanonda iti teppang ti nauneg a rangkis. Imbulos ni Gumined ti gayang. Napuntaan ti ayup ket iti pigsa ti pannakapikana, naikaruskos iti rangkis. Simmalog ni Gumined tapno alaenna ti ugsa.

Sililimed gayam ni Indawat a nangsurot ken ni Gumined. Manipud iti teppang, natannawaganna ni Gumined a sumalsalog. Ibanagna la ketdi itan ti nangisit a panggepna! Nakitana ti maysa a bato a kasla bagi ti nuang ti kadakkelna. Apag-isu a mabatogan ni Gumined iti baba. Intulidna ti bato. Idi
makadlaw ni Gumined, addaytan ti bato a nangtupak kenkuana. Ket natay ni Gumined!

Nakita ti aso ni Gumined ti inaramid ni Indawat. Idi agbalaw ni Indawat, ngumerngerngeren ti aso a nanglagto kenkuana ket sinikbabna ti karabukubna! Nagbitinan ti aso agingga a naisina ti karabukobna. Nagkuripaspas ni Indawat.

Dimteng dagiti dadduma a mangnganup. Nakitada ti bangkay ni Indawat ken ti natupakan a bagi ni Gumined.

Nagpanes ti sibubukel a pagarian iti pettat nga ipupusay ni Gumined nga arida. Saan a masbaalan ni Yumina ti kasta unay a ladingitna. Saan nga agsarday ti dung-dung-awna. Tallo nga  aldaw ken rabii a nagsangsangit.

Indawat ni Yumina a maitabon ni Gumined iti maysa a disso ti Babadi a nakaangayan ti pannubok a nakagun-odanna iti kalintegan a mangasawa kenkuana. Kas mayannurot iti kannawidan, naitabon ni Gumined idi aginnagaw ti sipnget ken lawag.

Awan ti nakadlaw nga innala ni Yumina ti hinalong nga impasurotda iti bangkay ni Gumined. Ay-ayatenna unay ni Gumined ket kaykayatna a gudasen ti mismo a biagna. Bayat ti awan sarday a panagsangsangitna, imbagsolna ti punial iti batog ti pusona!

Pagammuan, nagginggined a binulonan ti napigsa nga angin. Nagrengngat ti daga ket inalun-onna dagiti bangkay dagiti agassawa. Nagsipnget ket idi kuan, naibuyat ti napigsa a bayakabak.

Iti namisan pay a rissuod ti daga, adda timmaud a munturod iti lugar a nakaalun-onan dagiti bangkay da Gumined ken Yumina. Idi kuan, adda timpuar a burayok iti tuktok ti munturod agingga a sinuknorna ti asideg a baresbes. Nagbuteng dagiti pumurok ket nagtatarayda a nagsubli kadagiti balbalayda.

Kabigatanna, nagsubli ni Ama Aklayan iti dayta a disso. Nasdaaw iti nakitana: pumurpuraw metten ti munturod nga ay-ayusan ti burayok. Imminum iti krimmistal a danum. Ngem saan a kas iti ninamnamana. Anian nga apgad ti danum ti burayok! Nalagipna ni Yumina ken ti awan ressat a panagsangsangitna. A, dagitoy la ketdi dagiti lua ni Yumina. Sililiday a nagawid ket impadamagna kadagiti pumurok ti natakkuatanna.

NAGLABAS dagiti bulan ken tawen. Idi dumteng dagiti Kastila iti daytoy a paset ti Tanap, nammuanda ti maipapan iti naapgad a danum ti burayok. Dinamagda kadagiti  agindeg no apay a naapgad ti danum. Maymaysa ti sungbatda: “Gapu kadagiti lua ni Yumina a nagsangsangit nga awan ressatna iti ipapatay ni Gumined nga ay-ayatenna.”

Salinas ngarud ti impanaganda iti lugar, kayatna a sawen, asin wenno naapgad iti pagsasaoda.-0

Iti 1st Cabie PINILI (Honor Blanco Cabie Premio Iti Naisurat Iti Literatura Ilokana, silulukat ti salip kadagiti amin a mannurat iti Iluko ditoy Filipinas ken iti ballasiw-taaw, malaksid kadagiti kameng ti BANNAWAG. Agatiddog ti sarita iti 7-12 a panid, naimakinilia wenno naikompiuter iti doble espasio iti 8 1/2 x 11 a papel a coupon bond. Maysa laeng a sarita ti mabalin nga isalip ti tunggal mannurat.

Masapul met a ti parbo a nagan ti maikabil iti manuskrito a pakisalip. No ipatulod babaen ti e-mail: dua nga MS Word document files ti idatag. Umuna, ti sarita a pakisalip. Maikadua, ti parbo ken pudno a nagan ken pakasaritaan ti biag ti autor. No ipatulod babaen ti koreo: uppat a kopia ti idatag ken pakuyogan ti entry iti narikpan a sobre a nakailanadan ti paulo ti sarita, parbo ken pudno a nagan ken kabibiag ti autor. No iti email, iturong iti arieltabag@yahoo.com.

No iti koreo, ipatulod iti Cabie PINILI Secretariat, c/o BANNAWAG, Manila Bulletin Publishing Corporation, Muralla corner Recoletos Sts., Intramuros, Manila.

Makaammo met ti makisalip a mangpili ti tema ti saritana, ngem masapul a mainaig iti kultura ni Samtoy.

Rumbeng nga orihinal, di pay naipablaak, di naadaw iti ania man a naipablaaken a sinurat, ken di pay nangabak iti ania man a salip iti panagsurat ti sarita nga isalip.

Dagiti gunggona: Umuna, P5,000; Maikadua, P3,000; ken Maikatlo, P2,000. Maikkatto ti 10 a porsiento iti tunggal premio ket maipan daytoy iti pundo ti GUMIL Metro Manila.

Mayawat dagiti premio inton Abril 5, 2009 iti Brookside Hills Subdivision, Cainta, Rizal a taeng ti esponsor.

Iti sabali a bangir, silulukat met ti AVAIL kadagiti amin a mannaniw iti Iluko, iti Filipinas ken iti ballasiw-taaw, malaksid kadagiti nangabaken iti Umuna a Gunggona iti nasao a salip.

Agatiddog ti daniw iti di ab-ababa ngem 20 a linia ngem di met nasursurok ngem 28 a linia. Maysa laeng a daniw ti mabalin nga isalip ti kada mannaniw. Masapul nga orihinal ken di pay naipablaak ti pakisalip iti uray ania a magasin wenno pagiwarnak.

Kinapateg ti Edukasion ti tema ti suraten a daniw. Maikompiuter wenno maimakinilia ti daniw iti uppat a nalawag a kopia ken maipatulod iti di naladladaw ngem iti Peb. 28, 2009 itoy nga adres: The AVAIL Secretariat, P.O. Box 15, Alicia, 3306 Isabela.

Awan nagan ti mannaniw (pudno wenno parbo) nga agparang iti daniw. Mapakuyogan met ti pakisalip iti narikpan a sobre a naglaon iti pudno a nagan ti mannaniw, paulo ti daniw, ladawan (2” x 2”), ken biodata. Iti rabaw ti sobre, isurat ti paulo ti pakisalip a daniw.

Dagiti gunggona: Umuna, P1,500.00 ken plake; Maika-2, P1,250.00 ken sertipiko; Maika-3, P1,000.00 ken sertipiko; Maika-4, P750.00 ken sertipiko; ken Maika-5, P500.00 ken sertipiko. Mayawatto dagiti gunggona bayat ti Komperensia Nasional ti GUMIL Filipinas iti Kalgaw 2009.

(Naipablaak iti Bannawag, Marso 2, 2009 a bilang, panid 34.)

Sarsarita Para-ubbing

Ni Jaime M. Agpalo, Jr.

         No asino ti immuna, isunto met laeng iti maud-udi, ket daydiay maudi, isunto met laeng iti umuna. Ta iti lubong, inawaten dagiti aglaplapusanan iti gunggunada…

         Uray iti lubong dagiti ikan, adda latta dagiti tumaud a nalalaing, naturtured ken saan a panangipaay iti respeto kadagiti kapadada. Adda daydiay ikan, ta komo isu iti kadakkelan ken kabibilgan, agpaay a taraonna dagiti babassit nga ikan. Proseso dayta iti biag dagiti ikan. Pannakailupitlupit dagiti babassit. Kas met laeng iti panagbiag dagiti tao, nabilbileg latta dagiti adda iti dakkel a natugawanda.
         Ni Pembo ken Sendo, agkabsat nga ikan, saan a kayat a kakuyog dagiti kapatadanda nga ikan. Saanda nga isurot iti bunggoy nga agay-ayam kadagiti tangrib wenno umipus kadagiti agdaliasat a barko. Ti rason, ket ti kinapiman ti ul-ulila dagiti agkabsat nga ikan. Dagiti nagannak kenkuada ken dagiti kakabsatna ket nasapa a natiliw panagkalap. Isuda laeng iti nakalasat. Awan iti katakunaynayda iti biag no di isuda laeng a dua. Itoy a kasasaadda, isu met ti puon ken rason no apay nga irurumen dagiti kapatadanda.
         Adda dagiti panawen a kayat met da Pembo ken Sendo iti makiay-ayam. Isu nga umasidegda iti pangen. Ngem sippangolen laeng dagiti kapatadanda. Sittokenda ti bagida. Kagatenda. Aplitanda ti bagida babaen iti ipus. Katkatawaanda. Kaasi pay dagiti agkabsat a Pembo ken Sendo.
         “Uray ta addaka, kabsatko, saan a rumbeng nga aglidayak, “ kuna ni Pembo iti kabsatna.
         “Wen, uray ta addaka met, kabsatko, saan a rumbeng nga aglidayak,” kuna met ni Sendo.
         Iti tunggal agsapa, tumpuarda iti danum ken agtata ket buyaenda iti panagsisingising ti init. Kadakuada, napintas iti isisingising ti init. Baro nga agsapa. Baro nga aldaw. Baro a namnama. Sadanto laengen umuneg manen iti danum no daytoy ket makariknada iti bara iti darang ti init. Agkinnamatda a dua, mapanda agkaan iti yan dagiti tangtangrib.
         Iti malem, no mariknadan ti nalamiis, agkinnamat manen nga agtata daytoy agkabsat ket buyaenda ti ilelenned ti init. Mabuyada a no nalabaga ti lumluned nga init, ammoda, agpipiesta la ketdi dagiti kabaddungalanda kadagiti aramang wenno kadagiti padas wenno dagiti pinangen nga ipon. Mangngegdanto manen dagiti kantiaw, suron ken surdo a maibato kadakuada.
         “Liklikanta laeng ida…” insingasing ni Pembo. Inayonan met ni Sendo ti kabsatna.
         Iti lugar a yanda, dimteng dagiti adu a mangngalap iti palasio ti ari dagiti tattao. Kinabogda dagiti tangrib ken kinusokusoda dagiti ruot baybay ket nabuak dagiti ikan a naiyabog iti dakkel nga iket.
         Nairaman da Pembo ken Sendo a natiliw. Ngem saan latta a naikkat iti kinapangas ken kinalastog dagiti kabaddungallanda uray no daytoy ket natiliwdan. Naggagamporda amin.
         “Ne, apay nga adda met dagitoy kuttongit ken mamirmiraut ditoy?” kinuada.
         “Saan a rumbeng a kinalapdakayo nga agkabsat, amangan no masabidongan ti buksit ti ari!”
         “Adda tetanus dagiti pigarda kunam a!” binagi ti maysa.
         “Wen, saan a rumbeng. Datayo laeng iti maikari nga agpaay iti ari, ngamin dadakkel dagiti bagbagitayo ken natatabatayo,” binagi met ti maysa nga ikan.
         Adu iti nangsittok kada Pembo ken Sendo. Sumagmamano pay iti nangsaplit kadakuada bababaen iti ipus dagitoy. Adda pay iti nangsikil kadakuada babaen kadagiti nagdadakkel a pigar.
         Ngem, nagpasensia lattan da Pembo ken Sendo. Ammoda, nga awan iti maaramidanda no di ti agibtur. Ammoda nga awan iti kalabanlabanda kadagitoy pangas nga ikan. Ta iti sumagmamano laengen nga oras wenno abutenna ngata iti aldaw ket awatendan ti maudi a kanitoda iti lubong.
         “Pilien dagiti nababanal ta agpaay iti ari! Ilasin dagiti kullapit ti bagina, ta bagitayo met a nagkalap!” Nangngeg dagiti ikan ti bilin ti kapitan ti barko a nakakalap kadakuada.
         Pinili ngarud dagiti mangngalap dagiti ikan. Amin dagiti mangsutsutil kada Pembo ken Sendo ket nailasin nga agpaay iti ari. Idinto ta isuda nga agkabsat ket nailasin a para iti maysa kadagiti mangngalap.
         Ngem saan a nagpatingga ditoy ti pannakalais da Pembo ken Sendo.
         “Hoy, Pembo ken Sendo, ari, reyna, duke ken nangangato nga opisial ti soldados ti mangsida kadakami! Dakayo ngay nga agkabsat?” Inlastog dagiti ikan.
         “Naimbag no pagbibisinan a sidaen ti tao dagita, no di ket sidaen ti agmukmukat, tinimel ken inampas a pusa a!”
         Nagkakatawa dagiti ikan.
         Ngem, binay-an laeng da Pembo ken Sendo dagiti padada nga ikan.
         “Ania ngata iti aramidenda kadatayo?” Adda ti naiyaw-awan a nagdamag.

         “Maiprototayo iti nangina ken nabanglo a manteka!”
         “Ket da Pembo ken Sendo?” adda ti nagdamag.
         “Maiprito iti sobsobra ken naablid a manteka!” inlaaw ti maysa ket nakatibtibong ti katkatawa dagiti ikan.
         “Saan ngata nga aramidenda a bugguong dagita nga agkabsat?” Adda ti nagdamag.
         “Agkarasakes a, no mabugguong dagita! Nabungtit a bugguong ti pagbalinanda!” inkantiaw ti maysa.
         “Iggesen ti patisda kunam pay a!” binagi ti maysa.
         Ket lalon a nakarkaro ti tibong ti katkatawa dagiti ikan. Timmangad laeng ni Pembo. Timulad ni Sendo iti kabsatna. Immisemda idi maimatanganda manen ti sumingsingising nga init. Binuyada laengen daytoy.
         Dagiti nasutil, pangas, nauyaw ken nadangkok, impan dagiti mangngalap iti palasio tapno taraon ti ari, reyna ken dagiti annakda.
         Da Pembo ken Sendo ket dinawis ti maysa kadagiti mangngalap sana inyawid ida iti balayda.
         Pudno a naiprito iti nangina a manteka dagiti naipan iti palasio. Napaksiw kadagiti baak ken nabanglo a suka dagiti dadduma. Dagiti agkabsat a Pembo ken Sendo, naituno iti nanumo a dalikan ti mangngalap a nangiyawid kadakuada.
         Ngem, saan a sinda ti pamilia ti mangngalap no di ket inkabil ti ina a nagtuno kadakuada iti basket a sisasador pay laeng. Isagpawnanto kano ida iti dengdengenna no bigat.
         Aldaw kabigatanna, agisagsaganan ti ina iti idengdengna idi sumangpet ti buridek daytoy nga agal-al-al gapu ngata iti panagdardarasna a nagawid.
         “Innak met dumngeg ti pannursuro ti kunkunada a Maestro, inang!” kuna ti ubing a lalaki.
         “Ammom aya no sadino iti yanda? Amangan no marabianka, anakko?”
         “Ammok no sadino ti pagsersermonan ti Maestro, inang. Pangaasiyo ta palubosandak koma. Kayatko met a mangngegan ti pannursuro ti Maestro.”
         “Agpakadaka ngarud ken tatangmo, adda dita a nakailad sipi nga agin-inana ta mapanto manen agkalap no rabii.
         Dumdumngeg gayam ti ama, ket kinunana: “Sige, mapanka, anakko, ngem saanka koma nga agparparabii, ta dimonto ket masagang dagiti tulisan.”
         “Agbalonak, inang, amang!” kinuna ketdi ti ubing.
         “Ania ngarud ti sidam?”
         “Itedmo dagita natunon, baket. Kilnatem laengen dagita nateng a pagbingayanta,” balakad met ti ama.
         Isu ngarud ti inaramid ti ina. Intedna dagiti tinuno nga ikan, a da Pembo ken Sendo, iti anakna ken pinabalonanna daytoy iti pito a tinapay.
         Naayatan ken naragsakan ti ubing a dimngeg kadagiti pannursuro ti kunakunada a Maestro. Idi mumalemen, nangngeg ti ubing a kuna ti maysa kadagiti kadua ti Maestro.
         “Sumipngeten ket awan matagtagitao ditoy. Pagawidemon dagiti tattao a mapan kadagiti barbario tapno gumatangda iti kanenda,” imbalakad ti maysa kadagiti kadua ti Maestro.
         “Saan a masapul a pumanawda,” kuna ti Maestro, “dakayo ketdi iti mangted iti kanenda.”
         “Sadino ngarud ti pangalaantayo iti ipakan kadakuada?”
         “Adda maysa nga ubing a lalaki ditoy nga adda awitna a pito a tinapay ken ikan.”
         “Yegyo ditoy,” kinuna ti Maestro.
         Immasideg ti ubing a lalaki ket inyawatna iti Maestro da natunon a Pembo ken Sendo ken ti pito a tinapay a balonna.
         Pinagtugaw ti Maestro dagiti tattao iti karuotan. Innalana dagiti tinapay ken da Pembo ken Sendo, timmangad sadi langit, sa nagyaman iti Dios. Pinispisina dagiti tinapay ket intedna kadagiti adalan tapno ibunongda kadagiti tattao. Nanganda amin ket nabsogda.
         Nagsabat dagiti mata ti Maestro ken ti ubing. Nakarikna iti naisangsangayan a rikna iti ubing ket siraragsak a nagpakada iti Maestro tapnon agawid.
         Kadagiti ikan a napangas, a naipan iti palasio, sinda ida ti ari, reyna, dagiti mamasirib ken nangangato nga opisial. Da Pembo ken ken Sendo, sinda dagiti tattao nga awanan iti makan ken ti pudpudno nga Ari…..#

In Barrio Tomana Este, there lived a boy named Teofilo. Teofilo was a diligent, dutiful, bright and brave boy.  His parents were too poor to send him to school even though he truly wanted to study.  Instead, they had him do chores in the land they farmed. Teofilo would envy the other children every time he would see them go to and return from school.

Teofilo’s grandfather was a master storyteller. One night, he told a story about the tikbalang.  He said that if you rode a tikbalang, it would scare you off its back. And if you fell off, it would trample you to death. Now if you managed to hold on, it would bring you to the scariest of places. But if you were brave and held on tightly to its mane, firmly digging your heels into its neck, the tikbalang would bring you back where you had found it. 

Teofilo saw this as his chance to travel for free and visit different places. In their barrio, the elders spoke about a tikbalang which lived on the elevated bank of the Agno river.  That place lay very near Teofilo’s house.

One bright moonlit night, Teofilo slipped away from home and went to the tikbalang’s lair. He found the tikbalang seated down, leaning against the tall bank of the river. It was asleep, and snoring loudly. It embraced its long legs and rested its chin between its knees.

Like a cautious cat, Teofilo slowly approached behind the tikbalang then leapt onto its shoulders.  He held on to its thick mane and dug his heels into its neck.

The tikbalang awoke in surprise. Teofilo marveled as the tikbalang’s whole body suddenly began to glow golden.

When the tikbalang felt the small heels dug into his neck and the small hands grasping his mane, he knew that a child rode upon his back.

“A child!” he said. “This one must have some guts. Hmm, let’s see how brave you really are!”

He jumped around and somersaulted then neighed loudly so that Teofilo would fall off.  Instead, the boy stuck like a gecko and dug his heels deeper into the tikbalang’s neck.

To frighten Teofilo into falling off, the tikbalang rushed into a thick and deep forest. By the tikbalang’s golden glow Teofilo could see the wild birds, animals and snakes as they passed.  The tikbalang would also purposely brush Teofilo onto them. Teofilo’s hair stood in terror. But Teofilo easily regained his confidence, tightening his grip on the tikbalang’s mane everytime digging his heels deeper into its neck.

 “Hmm, this child’s something!” the irritated tikbalang said. “Now, let’s see…”

They left the forest and went to sea. He dove deep and brought Teofilo to the navel of the sea. Teofilo saw strange sea creatures and spectacular sights in the deep. The tikbalang would at times stop, and let the fearsome sharks, octopi, and whales brush against Teofilo. But the brave boy held on.

“Really, can nothing I do scare you?”  asked the angry tikbalang.  He decided to bring Teofilo into the bowels of the earth and by its sights and sulfuric fumes terrify him into letting go.  And so they left the sea and went into the earth.

The tikbalang followed the large, long and deep caverns.  Teofilo saw buried treasures, long lost cities of the ancients, skeletons of men, animals and birds, gold and gem stones, oil deposits, underground lakes and rivers and falls, and boiling magma…

Teofilo screamed as the tikbalang suddenly leapt and dove into the boiling magma.  He was astonished that he neither got scalded nor burned.  This brought back his confidence.

“If I cannot scare you below, I will terrify you above!” announced the tikbalang. 

They emerged from underground. The tikbalang leapt up to the mountains and jumped from peak to peak, from Mt. Apo in the Philippines, to Mt. Aconcagua of Argentina, to Mt. McKinley in North America, to Mt. Kilimanjaro in Africa and to Mt. Everest in Nepal.  Teofilo’s stomach flew and yet he did not let go.  His stare grew larger and his mouth gaped more and more as he watched the magnificent vistas they passed below.

“Well, well, still won’t let go!” the tikbalang said. “The last test…into outer space!” From the peak of Mt. Everest, the tikbalang launched into flight.

Like a comet they shot upward and left the Earth behind. Teofilo felt both awestruck and elated as he witnessed the marvels of the universe filled with countless moons, planets, stars, and comets. They traveled into different galaxies.

In the end the tikbalang gave up in exhaustion. “Okay, fine! So I cannot terrify this child. He’s truly brave!” he said.

They returned to Earth, to Teofilo’s Barrio Tomana. The tikbalang  swore allegiance to Teofilo and from then on pledged his service to the boy. But Teofilo preferred that they remained friends.  All he wanted was for the tikbalang to bring him to more places to visit.  The tikbalang agreed.

With the tikbalang’s help, Teofilo visited the large cities of the world including New York, Paris, Rome, London, Moscow, Hong Kong, Tokyo, Kuala Lumpur and many others. They also roamed other towns and cities in other regions of the world. They went into the depths of the Pacific, Atlantic, Indian and other oceans.  Sometimes, they traveled into different galaxies.

And so, although Teofilo was unable to go to school, he became a very bright boy.

Copyright 2002 Juan S.P. Hidalgo Jr.

All Rights Reserved.

————————–

Bannawag, April 1, 2002 issue; page 16; Vol. LXVI, no. 22.

Posted with permission from the Author.

Sarsarita Para-ubbing

ni Ma. Theresa B. Santos

          Aggayyem dagitoy a dua a bayog a naregregen iti kalendario ti edadda. Natarakida nga agpadpada. Agtayagda a dua iti lima a kadapan ken walo a pulgada. Nasabang iti panagbarbarukongda. Namsek dagiti maselda iti kayumanggi a kudil.

          Iti maysa nga aldaw, napanunot dagitoy a dua iti mapan aganup sadiay Bantay Bullagaw.

          “Uray maysa la nga ugsa ken alingo, p’re, mabalinen…” kuna ni Angkuan.

          “Wen. Uray sunggo wenno beklat ditan a, imbag la a tapaen…” kuna met ni Ikko.

          “Sadino iti papanananyo paganupan?” dinamag ni Lakay Candro kadakuada.

          “Bantay Bullagaw, uliteg,” kuna ni Ikko.

          Kasla saan a mamati ti lakay iti nangngegna.

          “Apay kadi a saankayo a mamati, Tang Candro…?” binagi met ni Angkuan.

          “Diyo ammo nga awan iti mapmapan aganup sadiay sipud iti panagpukaw dagiti  tallo a sangsangaili a napan naganup?”

          “Sarsarita laeng daydiay, uliteg! Nakaawid ngatan a dagiti sangaili.”

          “Adda ti nangibaga kadakami nga apon kano dagiti alingo ken ugsa sadiay, Tang Candro. Dika madanagan ta yawidankanto iti dalem…” binagi ni Angkuan.

          Dua  nga aldaw a nagnagna dagiti aggayyem sakbay a nakagtengda iti puseg ti Bantay Bullagaw. Nasamek a kabakiran. Gapu ta sumipngeten, inkeddeng dagiti dua nga aggayyem iti aginana iti asideg ti dissuor. Saggaysada iti indayon a pagiddaan. Nagaramidda iti atong ken naglutoda iti kanenda. Tubong a bolo iti naglutoan ni Ikko iti innapuy kabayatan a nagkammel iti agatol ni Angkuan. Nagalada apay iti atap a kamatis ken pako a sindada. Dagita iti inda nangrabian.

          Apagdisso ti bukotda iti indayonda a linaga a tali, agur-urokdan iti bannogda. Ubing pay ti sardam idi nalukag ni Ikko iti natimudna. Maysa a nakasamsam-it a sonata. Nagalingag. Nagbalikig ket tinaldiapanna ni Angkuan. Iti paliiwna, kasla di met agkutkuti ti gayyemna. Intuloyna iti dimngeg.

          Pagtataudan ti sonata? Adda kadi met ti mangnganup a kaduada? Dagitoy ti agay-ayam ti panunot ni Ikko. Idi saanna a masapulan ti sungbat dagiti uampa-apayaw iti mugingna, bimmaba.

          “’Kuan, mangngegmo ti mangmangngegko?” inkulditna ti arasaasna.

          “Itay pay laeng a dengdenggek ti sonata.”

          “Sadino ngata iti pagtataudanna?

          “Kasla dita sirok ti dissuor…?”

          “Bumabaka  ta inta kitaen no asino ti agtoktokar…”

          “Dika mabuteng?”

          “Pagbutngak  koma?”

          “Amangan no white lady?”

          “Adda aya met al-allia iti kabakiran?”

          “No engkantada nay?”

          “Di mayat a! Tapno makakita met dataon iti kunkunda nga engkantada. Intan. Bumabakan.”

          Ket bimmaba ni Angkuan. Insaganana ti bunengna ken pinidutna ti plaslait. Inkaratayna ti eskopetana. Nainayad iti pannagnada a kimmalipkip iti rangkis tapno makaasidegda iti sirok ti agdissuor a danum.

          Nagsardeng ni Ikko ket naglinged iti dakkel a bato.

          “Apay a nagsardengka?”

          “Agkakatawada saan kadi?”

          “Wen ngarud, tulisansa met dagitan…”

          “Nasisinggit ti timekda ngem saan met a napigsa.”

          “Umasidegta  pay…”

          Nagkaradapda. Iti labes ti agdissuor a danum, napalanas a gukayab.

          “Dita likudan ti dakkel a bato ti yanda. Inta  latta?” dinamag ni Ikko.

          “Wen a. Addata ditoyen…”

          Nagin-inayadda a simmalipengpeng iti dakkel a bato. Anian a siddaawda iti naimatanganda. Tattao nga agtayag iti pagattumeng ti naimatanganda a nanglawlaw ti naraniag a temtem. Lallakayda amin. Atitiddog ti buokda ken imingan. Kuntirad ti boneteda.

          “Maysa, dua, tallo…uppat…sangapulo ket duada amin maibilang daydiay agtuktokar iti pluta…” inyarasaas ni Ikko kalpasan a nagbilang.

          “Pudno  gayam nga adda ti ansisit…”

          “Ania ti aramidenta?”

          “Sika man a…”

          “Nasaysayaat no agpaliiwta pay. Amangan no agdangran dagita nga ansisit…”

          “Nagbabattitda a pinarsua, kabutengmo?”

          Nagpaliiw pay dagiti aggayyem. Pimmaragsit ti tokar ti ubanan a lakay. Timmakder dagiti sangapulo ket maysa pay a lallakay ket nagiinniggemda. Nagsalsalada a nanglawlaw ti temtem.

          Kellaat a naikaglis ni Ikko iti nagbaddekanna a bato. Dina nabalanse ti bagina ket naidaramudom. Binatak ni Angkuan ni Ikko.

          Naiturong dagiti mata kadakuada.

          Timmakder ti agtoktokar iti pluta ket kunana: “Dumanonkayo, sangaili…” 

          Nagtinnaliaw dagiti aggayyem. Dagiti matada laeng ti agsarsarita  a masilnagan ti rangrang ti atong. Nagtinnung-edda.

          “Saankami a  dakes  a tao, apo…” sipapakumbaba ni Angkuan.          “Umaykayo ngarud ket makipagragsakkayo kadakami…” kuna manen ti para tokar.

          Immasideg dagiti aggayyem. Nasiputan ni Angkuan a tinung-edan ti lakay a para tokar ti dua kadagiti kaduada.

          “Ramananyo ti arakmi. Makipagragragsakayo kadakami.”

          Ket saanen a nagkedked dagiti aggayyem.

          “Naimas ti arak ti ansisit…” inyarasaas ni Ikko ken ni Angkuan.

          Nakipagragragsak dagiti aggayyem. Inimasda ti arak ti ansisit. Iti relo ni Ikko, naipasirna nga alaunan iti parbangon. Ketdi, saan pay laeng  nga agdungsa. Masmasdaaw laeng ta saan met a maatianan ti putik a pagtataudan ti arak dagiti ansisit. Iti pattapattana, adun iti nainumna. Ngem dipay naulaw. Saan kadi a makaulaw ti arak dagitoy nga ansisit, kunkunana iti bagina…

          “Panawenen, kakabsatko ida!” kuna ti agtoktokar iti pluta. Nagtinnaliaw laeng dagiti aggayyem. Pinetpetan ni Ikko ti putan ti bunengna. Idinto ta nagpaliiw ni Angkuan iti sumaruno nga aramiden dagiti ansisit.

          Inruar dagiti ansisit ti supotda. Ket nagwaras dagitoy a nagpidut iti bato a babassit. Ta wen a, bababassitda a tattao, isu a bassit met ti supotda. Bato a babassit iti inkarga ti tunggal maysa iti lupot a supot.

          “Uraydakayo met kakabsat. Agpidutkayo iti batbato ket ibulsayo. Partakanyo bassit ta ti oras ket magmagna…”

          Nagtinnalliaw dagiti aggayyem. Sintimek, ket nagtungpalda a dua. Pinunnoda ti dagiti bulsada iti batbato.

          Nagsubli dagiti ansisit iti atong ket linawnawda. Nagsubli met dagiti aggayyem. Manipud iti tugaw itay ti ansisit nga ubanan, napno manen ti gukayab iti nasam-it a sonata.

          Dipay nalpas ti tokar, idi marikna dagiti aggayyem ti saguyepyep. Nagsuyaabda. Naisurot dagiti padada nga ansisit.

          “Panaginanan, kakabsat…maturogtayon a siuulimek…”

          Ti ganukgok dagiti takong nga alingo ken uriis dagiti burias ti nangriing kadagiti aggayyem. Bimmalitok ti  raya ti  init a sumarot kadagiti nalalayog a sanga dagiti kaykayo. Adu ti alingo ken ugsa a maimatanganda nga  umin-inum iti danum. Umariangga dagiti dua a salaksak a mangliklikos ti danum ti dissuor. Naingpis ti angep a bestida ti aglawlaw.

          Pinartakan ni Ikko iti bimmaba iti indayonna. Ginaw-atna ti gayangna. Ngem nabuaken dagiti ayup a nagtataray.

          Adda nadlaw ni Ikko. Kinautna ti bulsana. Minirana. Nasileng!

          “Umayka man ditoy, darsem!” arigna mandar nga insawang ni Ikko.

          “Agurayka  ta am-amirisek dagitoy adda iti bulsak!” Kuna met ni Angkuan nga uray la agsabat dagiti kidayna iti panagmasngaadna.

          “Ania ngata dagitoy?” ni Ikkon iti immasideg ken ni Angkuan. Arig di makapagna ta napno ti dagiti dua a bulsana.

          “Balitok….!”

          “Wensa nga agpaysu!”

          “Dagitoy dagitay piniduttayo idi rabii….kinuna ni Angkuan.”

          “No ammok la koma nga agbalin a balitok dagiti bato, inyad-aduk  koma iti nagpidut!” kinuna ni Ikko.

          “Adun daytoy a kinabaknang…” kinuna ni Angkuan, “…ilakok ket bingayak met dagiti kakabsatko. Agawidtan, pare….”

          Ngem kasla  awan iti nangngeg ni Ikko. Naglawa ti isemna.

          “Addansa pampanunotem?”

          “Saanak pay  nga agawid… Agsubliak no rabii idda gukayab dagiti ansisit. Sako iti pagkargaakon iti balitok…!” kuna ni Ikko.

          “Dika pay la kuntento kadayta?”

          “Saan pay! Kaykayatko iti ad-adu! Nabakbaknangak no ad-adu ti balitokko…! No dimo kayat, agbatiak!”

          “Kuntentoakon kadaytoy naited kaniak a kinabaknang. Umanay ngatan daytoy a pagbibingaynmi a tallo nga agkakabsat.

          Nagawid ni Angkuan. Agdagsen iti nasurok a tallo a kilo ti balitok nga  inlakona. Ket ti naglakoanna, biningayanna dagiti dua a kabsatna.

          Ni Ikko, maladingitan unay ti pamiliana. Ken ti sibubukel a purok. Ta simmangpet iti balayda a saanen a nalimbong ti panunotna. Saanen a matimtimek.

          Ni Angkuan iti naggastos iti pannakaipan ni Ikko iti pagagasan dagiti saan a nalimbong ti panunotna sadiay Mandaluyong.

          ANALYSIS:

          Kadagiti dua a karakter, makitatayo iti aggidiat nga aramid. Ti maysa  ket kuntento no ania daydiay naited kenkuana. Saanna pay a  binukodan no di ket imparanudna kadagiti kakabsatna ti gasatna.

          Ti panangiparanud kadagiti nasagrap nga imbag iti sirok ti init ket pudno la unay a naimbag nga aramid.

          Ken ni Ikko a di nakuntento, nagballa. Nagmauyong. Saan a nalimbong ti panunotna a nagawid.

          Kadagiti agay-ayat iti adu a kinabaknang iti lubong, agur-urnongda iti kinabaknang a dida maitugot iti tanemda.

          Ngem ti nasken ni Angkuan, impakitana ti aramidna a nakuntento ti kinabaknang a naited kenkuana. Saan a nagsapul iti ad-adu. Saan met a nagimut. Itoy a banag, saanna a tinagikua ti kinabaknang a dina maitugot iti tanem no di ket ti kinabaknang nga agnanayon.

          Ti tao ket sangaili laeng itoy a lubong. Ti pudpudno a kinabaknang ti tao ket adda iti pusona. Naitalimameng dayta. Sakbay a timmao ditoy rabaw ti daga, naimulan dayta a kinabaknang kenkuana.

          Ngem iti kanito a di makuntento, ken agsapul iti ad-adu a kinabaknang a di maitulad kadayta kinabaknang iti  pusona, maisiasi iti pudpudno a dana ti biag. Matay a dina masagrap ti bunga dayta a kinabaknang iti pusona.  

          Ta ania ti serbi ti tao a tagikuenna amin a kinabaknang iti lubong no mapukawna met ti kararuana? daytoy ti tema ti sarsarita…###

Sarsarita Para-ubbing ni Jaime M. Agpalo, Jr.

AWAN duma ti mannalon iti titser. Ti mannalon, isagana a naimbag ti talon a pagtuboan ti bukel nga itukitna. Ti titser, isaganana met a nalaing ti utek ti adalan a pagtuboan ti bukel ti sirib nga itukitna.

Ti titser pagtaudan ti panagbalbaliw, saan laeng a ti ugali no dipay ket iti panirigan. A kas ken ni Titser Annie ken dagiti kamatis.

Cum Laude iti BS in Elementary Education toy agtayag iti lima a kadapan ken maysa a pulgada, pangrapisen, pamudawen ken naisem. Pagaayatna dagiti ubbing. Napanunotna iti mangisuro iti pribado nga elementaria. Daydiay elementaria, a mamitlo ngata nga ad-adu iti balon ti maysa a pupil iti maysa nga aldaw ngem ti sueldona iti maysa nga aldaw. Daydiay eskuelaan, a dagiti adalan ket hatid-sundo kadagiti school bus, school van wenno addaan iti pribado a drayber ken bukod a lugan.

Itoy pangisuroanna adu dagiti ubbing nga spoiled brat. Dagiti nabangbangad pay ngem kadagiti welwel amin a barisuwweng.

Ti policy ti eskuelaan ket protektaranna dagiti pupil nga agbayad iti sisentay singko mil iti tunggal tawen tapno saan nga umalis. Ti panagalis ti pupil ket katukadna iti saan a nasayaat nga imahe iti eskuelaan. Isu nga adu dagiti barisuwweng, bangad ken tiritir a pupil. Nagasat ti aldaw nga awan ti agapa.

Dagitoy ti kayat nga aturen ni Titser Annie…

BIERNES. Iti klase ti grade four iti St Dominic Learning Center iti Baguio City a buklen iti dua pulo ket tallo a pupils, narigatan manen ni Titser Annie a nangpasardeng ti panagapa ti dua a babbai iti klase. Arigda la agpengnget ti panagbinnugkawda.

“Class, inton Monday, kayatko a mangitugotkayo iti nakalablabbaga a kamatis.” Kuna ti titser.

“Titser, an-annuenmi ti kamatis?”

“Titser, mano kadi a kamatis ti itugotmi?”

“Usarentayo iti ay-ayamtayo. Kayatyo kadi ti agay-ayam?”

Amin dagiti pupil ket immayon.

“Titser, ania ti aramidenmi ti kamatis?”

“Tunggal kamatis, isuratyo sadiay ti nagan dagiti kagurgurayo ken saanyo a gayyem a klasmetyo.”

Lunes. Nagtungpal amin dagiti pupil. Adda ti nangitugot iti maysa, dua, tallo, uppat, walo ken nasurok asangapulo ti kaddduan kadakuada. Adda amin nakasurat a nagan ti tunggal kamatis segun iti kagurgurada a klasmetda ken saanda a gayyem. Inkabil dagitoy a pupil iti maysa a plastic bag.

“Itugotyo dagita naiplastic bag a kamatis a nakaisuratan dagiti nagan dagiti kagurgurayo a klasmet ken saanyo a gayyem no umaykayo agiskuela,” kuna ti tistser. “Aramidenyo agingga no Friday nga agturpos ti ay-ayamtayo, okey?”

Iti panaglabas ti aldaw, agreklamon dagiti ubbing ta nalungsoten dagiti kamatis a naisupot iti plastic. Nabangsit pay. Isu nga adda dagiti doble ken triple iti supotna. Makarurod payen dagiti nagannak. Nalungsot la ngaruden itugtugot pay laeng dagiti ubbing . Saan nga umno nga aramid, kunkunada.

Ngem ti ubing ket ubing. Tungpalenna latta ti ibaga ti titserna. Lalo no daytoy nga ubing ket masirib ken nanakem.

Adda dagiti sumagmamno a nagreklamo a pupil ngem kuna ni Titser Annie a palpasenda pay ti ay-ayam.

“Yuk! Angot imburnal!”

“Ngiyeee! Kadiri!”

“Oh my gosh, this is no joke!”

“Que horror, barbaridad, sabi ni Dad!”

“Simberguensa karamba, sabi Mama!”

Kadagiti nagannak nga awanan iti panagtalek kadagiti titser, naguummongda met. Nagtutulagda nga ipulong iti prinsipal ti ar-aramiden ti titser kadagiti adalanna. Kiniddawda pay ti pannakaikkat ni titser gapu kano iti di umno iti ar-aramidenna kadagiti adalanna.

Nagsasango dagitoy a nagannak ken ti titser iti opisina ti principal. Ipetteng dagiti nagannak ti panagresayn ni Titser Annie. Huebes idi.

“Inton bigat met laeng, patgek ida a nagannak ken pagraemak a principal, aglusolosak kalpasan ti ay-ayam dagiti ubbing,” kuna ti Titser Annie nga umis-isem. “Awisenkayo amin a nagannak, nga umatendar inton bigat a panaggibus ti ay-ayam.”

Yantangay, kuna ni Titser Annie nga agresaynen kabigatanna, maragsakan met unay dagiti nagannak nga awanan iti panagtalek iti titser.

KABIGATANNA, Biernes. Maudi nga aldaw ti ay-ayam. Dimteng amin dagiti ubbing ken dagiti nagannak kadakuada. Napno a ti siled. Adu pay ketdi a dagiti nagannak a nagunget iti titser. Adda payt ti abogado a nagpangta nga idarumna kano ni Titser Annie iti child abuse. Adda met ti principal ken sumagmamano a titser a masemsem iti inaramid ni Titser Annie.

“Agresaynakon, kalpasan itoy a klase, adtoy ti voluntary resignation ko.” Kalmante ni Titser Annie a nangiyawat ti resignation paper iti principal a dipay immisem. “Class, ania ti makunayo ti panangitugtugotyo kadayta implastikyo a kamatis?” Dinamag ni Titser Annie.

Ket adu a dagiti nagreklamo ta nalungsot la ngaruden ti kamatis, naangot pay. Ngem mas lalo ti unget ken tabbaaw dagiti nagannak, lalo dagiti nangisupot iti ad-adu a kamatis wenno dagiti ad-adu ti kagurguranana ken dina gayyem a klasmetna. No mabalin la koma, ket dangranda ni Titser Annie.

Sinaggaysa ni Titser Annie dagiti adalanna a pinagsao ken dinengngeg ti reklamo tunggal pupil ken ti reklamoda kadagiti saaanda a gayyem ken kagurgurada a klasmet.

Idi awanen ti agreklamo, inrugi ni Titser Annie ti nagsarita. “Class, ti nalungost a kamatis ket kayariganna ti gura. Ta saan kadi nga insuratyo ti nagan dagiti kagurgurayo ken diyo gayyem? Awan pay ti one week a panangaw-awityo ti nalungsot a kamatis, anianto la ketdin no awitenyo dayta iti tungpal biagyo?”

Awan ti nakatimek kadagiti ubbing ken dagiti nagannak. Napanganga ti principal ken napadumog dagiti dadduma pay a titser.

“No ti gurayo kadagiti klasmetyo ket awitenyo iti agnanayon, kaslakay met agaw-awit iti nalungost a kamatis iti agnanayon. Kayatko kadi dayta, class?”

“No Titser!” Napigsa a korus.

Ni Eliza, ti kasiriban iti klase, ket aglulua a timmakder a napan iti tugaw ni Marinelle, ket kunana: “Sorryna, ha? Peace na tayo, ha? Saankanton nga ap-apaen, promise!” Ket inarakupna ‘toy klasmetna.

Nakasangit met ni Marinelle, ket nagsinnangitdan.

Timmulad dagiti dadduma pay nga ubbing a napan iti yan dagiti klasmetda nagpakawan.

Napnon ti sang-sangit ti siled gapu iti ‘drama’ a pinnakawan.

Sililimed a pimmanaw ni Titser Annie. Apagruarna pay laeng iti inaladan ti eskuelaan idi pukkawan dagiti agtataray nga adalanna nga agsasangit. Inar-arakopda. Igawgawidda ti titser. Nagpakaasida a saan koma nga agresayn. Makalulua metten ti titser iti asina kadagiti adalanna.

Dimteng dagiti nagannak. Nagpakawan met dagitoy iti titser, ket nagpakaasida met a saan koma nga agresayn. Umis-isem daydiay abogado a nakilamano.

Dimteng ti principal nga umis-isem, ket inawidna ti titser. Nagtulok ti titser ket nagpalakpak ken nagdir-i dagiti ubbing iti ragsakda. ##

PINARABURAN ti Namarsua ti kabambantayan ti Benguet kadagiti nagduduma a sabong. Nagduduma a banglo. Nagduduma a maris.

Ni Benguet Lily, nakapudpudaw.

Ni Petty Mini Rose, nakalablabbaga a babassit a sabong ti rosas.

Ni Baby’s Breath, kakasla bituen dagiti babassit a sabong a kunam la no tinukel ti linnaaw.

Ken ni Marapait, a napusiaw a duyaw.

Ken adu pay.

Nagtuboda amin dagitoy iti bakras ti bantay.

Iti maysa nga aldaw, nagpasurong ni Manang Biday iti Kafagway.2  Magmagna iti desdes iti tikap dagiti bantay. Nakitana dagiti sabsabong.

“Nagpipintasdan!” Maay-ayatan la unay ti napintas nga Ilokana a nangap-apros kadakuada. “Inton agsubliak idiay patad, yawidkonto ti kapintasan kadakuada!”

“Nangngeg daydiay imbaga ti napintas a balasang. Yawidna kano ti kapintasan kadakayo.” kuna ni Pul-oy.

“Siak ti kapintasan amin! Napudawak! ” kuna ni Lily, a kas kapudaw ti angep.

“Agbainka man! Siak ania! Siak ti rosas iti kabambantayan!” kuna ni Petty Mini Rose.

“Hoy, agtalnakayo man! Siak ti kapintasan amin! Adda kaniak ti rimat ti linnaaw iti tunggal parbangon!” Inyagaw ni Baby’s Breath.

“Siak, ania! Naidumduma ti marisko, duyaw!” Imbales ni Marapait!

“A, basta, siak ti kapintasan. Tapno ad-adda pay a pumintasak, dumawatak pay iti kinapudaw ken ni Angep!” Kuna ni Lily.

“Dumawatak ti kinapintas dagiti bituen tapno ad-adda a rumimatrimatak!” Binagi met Petty Mini Rose.

“Dumawatak met ni Linnaaw iti kinapintas ket agrimatrimatak met iti kapanagan!” Impasigurado met ni Baby’s Breath.

“Ket sika met, Marapait? Asino met ti pagpatulongam tapno pumintaska?” Dinamag ni Pul-oy.

“Dumawatak met iti duyaw a raniag ni Bulan tapno ad-adda pay a dumuyawak! Sumileng a duyaw.”

Nagpakadan ti katutudo a panawen. Panagbengan.3 Isu a napintas iti panagbukar da Lily, Petty Mini Rose ken Baby’s Breath. Adda ngamin iti pagtataudan iti kinapintasda. Ngem saan ken ni Marapait.

“Ay, ladingitek unay, Marapait. Dumawdawatak laeng met iti duyaw a  raniagko ken ni  Init. No itedko kenka, saanakton nga agraniag pay. Isu nga ad-adu dagiti aldaw a nalidemak. Adda pay ti aldaw a diak agparang no diak a makadawat ken ni Init.” Impalawag ni Bulan.

Maladingitan unay ni Marapait. Sutsutilen dagiti padana a sabsabong.

“Inton addaakton idiay patad, surotennakto latta ni Linnaaw tapno papintasennak. Aduntyo a tattao iti agraem kaniak.” Kuna ni Baby’s Breath.

“Uray siak ket surotennakto ni Angep tapno mataginayon ti pintasko,” kuna ni Lily.

“Iti agnanayon didakto kano baybay-an dagiti bituen,” binagi ni Petty Mini Rose. “Siak dagiti bituen iti daga!”

Idi nagsubli ni Manang Biday, immuna nga inyawidna ni Lily. Ngem dina man la tinaliaw ni Marapait. Nalidayan unay ti duyaw a sabong.

Simmaruno nga inyawidna Manang Biday ni Baby’s Breath.

Simmaruno ni Petty Mini Rose.

Nakarkaron iti ladingit ni Marapait. Kasta la kadin aya iti kinalaadna ta di payen taliawen ti balasang nga Ilokana?

Bulan ti Nobiemre. Dimteng ti lam-ek nga insangpet ni Andap4 manipud iti kayeloan ti Siberia. Iti sibubukel a pagilian, iti laeng Cordillera ti pagbakbakasionan ni Andap, awanen iti sabali pay.

“Apay nga agsangsangitka?” dinamag ni Andap ken ni Marapait.

“Nalaadak. Nalaadak a sabong…” Nagrungaab.

“Saan met. Nagpintaska. Dimo koma laisen ti bukodmo a bagi.”

“Da laeng Lily, Petty Mini Rose ken Baby’s Breath ti napintas.”

“Ay, kaasika met Marapait. Bay-am ta ikkanka met iti pagtaudan iti naidumduma a kinapintas!”

“Agpaysu?” Naragsakan ni Marapait.

“Wen! Sallukobanka tapno ikkanka iti kinapintasmo!”

Nagtudo ti uraro. Ket limmam-ek a limmam-ek ti panawen. Nalam-ek a nalam-ek. Pimmintas ni Marapait. Bimmusnag ti marisna a duyaw. Sumileng.

“Manipud ita a bulan, agingga a dumteng ni Kalgaw, sika ti kapintasan amin sabong ditoy Benguet. Umaduka ket aplagam amin a bakras dagiti bambantay tapno dayawendaka dagiti tao, wen?”

Nagyaman unay ni Marapait. Immadu daytoy ket kinumotanna ti amin a bakbakras dagiti bantay iti Cordillera. Nagpintas a buyaen nga ilillili ni Pul-oy ken sibsibugan ni Arbis.

“Ay, nagpintasen! Nakapimpintaska unay-unay ita, Marapait!” Dinaydayaw ni ManangBiday idi nagpasurong manen iti Kafagway. Ket inag-agkanna pay daytoy. “naidumduma ti kinapintasmo, Marapait.”

“Agyamanak unay, Manang Biday.”

“Sika ti kapipintasan amin a sabong ditoy Cordillera!”

“Pudno kadi Manang?”

“Wen, agsasaoak iti kinapudno. Nagtaud kadi met kada Angep, Bitbituen ken Linnaaw ti kinapintasmo?”

“Saan, Manang, nagtaud ken ni Andap.”

Immisem ti Prinsesa.

“Yawidnak kadi met idiay patad, Manang?”

Nagpampanunot ti napintas a balasang nga Ilokana.

“Saan!”

“Ngem apay?” Nagliday ni Marapait. “Inyawidmo da Lily, Petty Mini Rose ken Baby’s Breath, apay a dinak yawid ket kunam pay a siak pay ti kapintasan a sabong ditoy Benguet?” Nagsangiten daytoy.

“O, saankan nga agsangit. Kaniak a biang, sika ti prinsesa dagiti amin a sabong ditoy Benguet!”

“Apay a diak maikari nga ikabilmo iti ploreram, a kas kada Lily, Petty Mini Rose ken Baby’s Breath?”

“Saan a rumbeng a maikabilka iti plorera nga aramid ti tao. Ti rumbeng a pagyanam ket ti kadakkelan ken kapipintasan amin a plorera, isu dayta ti inaramid ti Namarsua – dagiti bantay. Tapno sika ti mangpapintas ti kabambantayan!”

Limmam-ek ti aglawlaw. Dimteng ni Andap.

“Saan kadi a pudno ti ibagbagak, Andap?”

“Pudno la unay, napintas a balasang. Agingga addaak ditoy Benguet, pagbalinek ni Marapait a kapipintasan kadagiti amin a sabong.”

KET sipud idin, no dumtengen ni Andap manipud iti Siberia, idatengna metten ti panaglalam-ek a mangrugi iti bulan ti Nobiembre, Agsabong metten ni Marapait. Aplaganna ti sibubukel a kabambantayan ti Cordillera. Santo marsaak inton dumteng ti kalgaw nga ipapanaw ni Andap nga agsubli manen idiay Siberia.

No dumteng ti panaglilinnaaw, napintas ti panagbukar ti sabong ti Baby’s Breath ta iti linnaaw la ngarud nga umad-adaw iti kinapintasna.

No karaniag dagiti bituen iti tangatang, nabaludbod met ti bukar dagiti sabong ti Petty Mini Rose.

Lalo pay a pumintas ken pumudaw ti Benguet Lily no daytoy ket salsallukoban a kanayon ti angep.

Sipud idi punganay agingga ita, da laeng Lily, Petty Mini Rose ken Baby’s Breath iti ibaba dagiti taga-patad. Agbati ni Marapait. Ngamin, saan a pumintas iti patad. Ngamin saan a mapmapan iti patad ni Andap. Idinto ta iti patad, adda sadiay dagiti bituen, ti linnaaw ken ti angep. ##

———————————————————-
Ti Moral Lesson ti sarita: ited ken ni Ceasar ti agpaay ken ni Ceasar, ket ited met iti Dios iti agpaay Kenkuana.

1. marapait – sunflower

2. Kafagway – daan a nagan ti Baguio

3. panagbenga – panagbukar dagiti sabong

4. andap – frost