Impullasitko ti basbasaek a Bannawag idi matimudko ti nagsardeng a motorsiklo iti batog ti ruanganmi. Bimmaringkuasak ket inalistuak a sinapul ti sapinko. Napandagan gayam daytoy kadagiti adu pay a kinaiddak a Bannawag.

Naipangatokon ti sapinko idi madlawko nga akinruar dagiti bolsana. Uksotek koma tapno baliktadek ngem isu met nga adda agpukkaw iti ruar. Ammok lattan a ti nagmotorsiklo.

“Ittongggggg. Ittongggggggg. Uksotemonnnn,” naitimkak a ni Anwil a barkadak.

“Wennn,” insungbatko. “Uksutekonnn. Umayakonnn,” impukkawko met ket inuksotkon ti buslot ti panerraan ti siledko.

Tinarayko a linasat ti kadaklan. Nagdalagudogak iti agdan. Naladawen idi makitak ti kinurad a pusami a nagkubukob iti maikatlo a tukad. Nailisik ti dapanko ngem immuna ti ludingasko a nagdisso iti arsadanan ti agdan.

“Ne, ana’t kuemon, kompad,” naitimkak ni Ascual a sabali pay a barkadak. Ngem saanko a makita daytoy ta kasla kaserserrekkon iti pagsinean.

“Kayakoto!” Tinuladko ti ayug ti hapon ngem am-amangawkon sa ta diak metten makakunail. Nadlawko laengen ti pannakabagkatko. Ammok lattan a ti papagmi iti sirok mangga ti nangipaiddaanda kaniak agsipud ta nadlawko nga addayo dagiti basarna. Darasenmi ngamin a lekkaben no awan ti pangaronmi.

“Guyudem, guyudem,” natimkak ni Anwil. Dagus met a nadlawko ti pannakaibaba ti siper ti sapinko.
“Dayta aya,” agarup indil-ag ni Anwil. “Guyudem nga ipangato ti kunak ket aguyauy dagiti sakana.” Nariknak ti pannakaiyasa ti bukotko iti papag idi maisinak nga agpangato.

Mariknak nga apagapaman laengen ti sakit ti naibalo nga ulok. Ngem nagtalinaedak a nakakidem ta kasla agposipos pay laeng ti panagriknak.

“Nagsinal-iten,” naitimkak manen ni Anwil. “Kakaisuna nga adda pagkakuartaan, madisgrasia pay met ni daytoy!”

Dayta laeng ket gulpe a nagmulagatak. Bimmaringkuasak ket winagwagko ti ulok.
 
“Pagkakuartaan?” Pinagsinnublatko a minatmatan da Anwil ken Ascual. Nakatakder ni Anwil iti inuluanak itay nakaiddaak pay idinto a nakatugaw ni Ascual iti iking ti papag.
 
“Sigurado, kompad,” intungtung-ed ni Ascual idinto timmunnal dagiti pangunegen a  mulagatna.
 
“Ahhh, ammokon,” impugtok. “Napigsa ‘diay pagpa-seroksanyo agsipud ta dandanin agserra dagiti klase.” Katulungan ngamin da Ascual ken Anwil iti maysa a dakkel a pagpakopyaan iti sango unibersidad. Paraikabil ni Ascual iti tinta idinto a para ayab ni Anwil iti agpaseroks. Napigsa ngamin ti kompetisyon iti sanguanan ti unibersidad.
 
“Huh, adda kad’ met,” inpugtit ni Anwil. “Ket no addada metten prinsipal a gimmatang iti bukodda a pag-seroks.”
 
“Sabagay, sadiay ti nakaalaanmi,” kinuna ni Ascual idinto nga inyawatna ti maysa papel.
 
“Mapa ti kinabaknang,” naiyesngawko nupay saanko pay a kinita daytoy. Nalagipko ngamin daydi nobela a naturogak idi rabii. Maipanggep daytoy iti panagkali iti kinabaknang nga inkali dagiti hapon.
 
“Saan,” inwingiwing ni Anwil. “Basaem ngamin, a.”
 
Kinuridemdemak agsipud ta medyo ma-lowbat sa metten dagitoy pangunegen a kusipetko.

“Naggapu iti presidente ti Gumil Filipinas? Immulagatko ti siddaawko. “Ti Gunglo Dagiti Mannurat nga Ilocano?”

“Kasta ti panagawatko, kompad,” intung-ed ni Anwil ngem saan a simmurot a nagpangato ti akinbaba a bibigna. “Nabati dagitay immay nagpa-xerox a babbaket daytoy originalna.”

“Mimistran sa dagidi a babbaket,” kinuna ni Ascual. “Dip-id kuna di luganda ket.”
 
“Superbisor kada prinsipal kunam,” inyatur ni Anwil. “Daydi drayberda ti malasinko. Mastir titsir dita laud.”
 
“Superbisor kada principal?” immulagat ni Ascual. “Apay ngarud a lila ti awagmo idi kadakuada?
 
“Nabasak iti daytoy nabati da a souvenir program,” inkatawa ni Anwil.

”Maangay ti nailian a konbesyon dita Currimao?” Insiddawko idi mapalabsak ti surat. Ili iti abagatanmi ti Currimao. Adda daytoy iti igid ti baybay.

 “Kasta met ti pagawatak,” inkanunong ni Ascual.

“Saanyo a kunaen a dawatandak met iti singko mil tapno maipablaak laeng ti naganko iti souvenir program ti maaangay a kombensiyon? Uray wanpurt pids ket saanko a kabaelan. Pagkakuartaan kunayo ket paggastuan met gayam. Awan ti mabalinko!” Nailanad ngamin iti surat ti bayadan dagiti agpaipublikar, depende iti kadakkel, kolor ken paglugaran ti naganda.

“Maliwanag a kuarta, parepareko,” inggarakgak ni Anwil. “Cash a very hot.”

“Ket kasano koma a pagkakuartaam, detoy?” Intingigko.
 
“Utek, kompad, utek,”  kinuna ni Anwil idinto a pinikpikna ti boksitna. “Adda utek iti tianko agsipud ta dinakdakan ti pulutanmi idi rabii.”

“Di ngamin managbasaka iti Bannawag, kompad,” binagi ni Ascual idinto nga inamparana ni Anwil a ti la maisengsengngatna iti saritaan.

“Oh. Anat’ koneksion ti panagbasbasak iti Bannawag iti dayta kunkunayo a pagkakuartaan?”

“Syempre, am-ammom dagiti sikat a mannurat iti Bannawag,” imperreng ni Ascual.

“A, wen, a,” intung-edko. “Mabasbasak ti naganda ngem awan pay nakitkitak kadakuada. Ngem aguraykayo. Kasano koma a pagkakuartaan ti pannaka-am-ammok kadagiti Ilocano a mannurat?”

“Dumngegka kompad,” indueto da Ascual ken Anwil. “Sika ti agbalin nga espikermi iti daytoy a misiontayo. Saritaem laeng dagiti am-ammom a mannurat iti Iluko. Sungbatam met dagiti saludsud maipanggep kadagiti mannurat. Sigurado a mangted da iti bumarbara a kuarta!”

“Kasano koma,” inkedkedko pay laeng idi damo. Ngem madamdama pay, itangtangadkon ti isemko a kunam la no nakatangadak iti naibalaybay a naguspaken ti simpuklona.
 

“Apowww,” impulikkaaw ni Anwil idinto a nagpatangkenanna a tinalmegan ti door bell.

“Umaykami man apowww,” insegundar met ni Ascual idinto nga agkakamakam ti panangbanugbogna iti landok a rikep ti aruangan.

“Tantanangenyo, a,” inyanawak idinto a tinangadko ti dakkel a balay a pagap-apuanmi. Ti laeng akinngato a kadsaaran ti makita no addaka iti ruar agsipud iti nasurok nga apagat-tao a kinabite nga aladna. Nagatep iti kabaruanan a modelo a galba. Pinturado met manipud ngato patingga iti makitak.

“Awan sa tao, yo, uburekon ne,” insardeng ni Ascual ti panagtamborna iti rikep ti aruangan ket inilutna ti bukot ti dakulapna.

“Babaknangda a talagan,” intuloyko ti nangtangad iti balay. “Idi um-umaytayo makisalsala ditoy ket pinan-aw pay laeng ti balayda.”

“Abulog pay la idi ti sirokda,” inkanunong met ni Ascual. “Pagar-arikapantayo idi itlog no madama ti in-niniiin a sala.

“Basar pay la a kawayan idi ti datarna,” binaagi met ni Anwil. “Isu idi pangsirsiripantayo ken Terry no agsuksukat.” Ti balasangda a nurse itan sadiay Canada ti kayatna a sawen.

“Nakaikapkapitanantayo pay,” inlagipko. Nasukalandakami ngamin a nakabitin iti batangan dagiti soleras iti sirok di datar.

“No ngarud malasindatayon, yos,” indanag ni Anwil.

“Huh, am-amang pay daydi. Naubbing pay la ti langatayo idi,” insupiat ni Ascual. “Uso pay la idi ti atiddog a book idinto a paspasigtayon a kalbo.”

“Sa awan laengen ti pagnaan ‘toy attire tayo,” binagik met. “Ay wen gayam, nangbulbolodanyo kadagitoy troubinise a puraw ken nangisit a tseleko?”

“Dagitay gagayyemmi dita Last Smile Memorial Homes,” insungbat ni Anwil. “Naimbag ketdi, a, ta awan ti nairana a nagpunpon.”

“Eeeeeekkkkk..,” saanko naituloy nga inwagsak ti tseleko agsipud ta gulpe a nanakraang a nailukat ti landok a rikep ti aruangan. Gulpe a nagpusipos ni Anwil agsipud ta isu ti nakatalikod iti aruangan. Apagisu a naisunel iti rupana ti sagad nga iit ti niog nga inkutangtang ti rimmuar a baket.

“Ania ti masapulyo,” kunam la no sumiplag a tagibian a kamanokan ti baket. “Dikay la ket agpakatuturen. Kunam la ket no adda mauramen.”

“Dispensarem, na, na, nanananana.” Pagpiaannna ket nagwerret apagballing ti kupkuppok. Saan a kas kada Anwil ken Ascual a kunam la no nasukalan ida ti kundoktor nga awan pagpleteda.

“Ah ah ah,” insawaw ni Anwil idinton nga imbakalna kaniak ti perreng-agutang a parukibna.

“Immaykami, nana, ‘kas pannakabagi ti Gumil Filipinas,” inyin-inayadko.

“Ana dayta a gumgumil,” insariwagwag ti baket a kunam la no dumalaga a nadakepan iti katapokan. “Adu pay la ti im-paw-it ‘tay balasangmi sadiay Canada a delata. Saankami pay la a gumatang.”

“Saan a makmakan ti Gumil, nana, panangilawlawagko. “Daytoy ket gunglo dagiti mannurat nga Ilokano ditoy Filipinas ken uray pay iti ballasiw taaw.”

“Manurat nga Ilokano,” nanglangit ti baket. “Kakakaduayo ngarud da Pichay kada Caravana.”

Nasiputak a nagtagibitwenen dagiti mata ti baket. Ngem nagdanagak latta agsipud ta saanko met pay a nabasbasa ti sinurat dagiti innagananna.

“Ah, uwen, wen wen nana,” impaspasarakkon.

“Ay dagidiay ti paboritok a mannurat iti Bannawag,” inlagip ti baket. “Uray idi Silao pay laeng ket mabasbasak idan.”
 
Tinaliawko da Anwil ken Ascual ngem nasigkatan metten dagiti bibig ken mulagatda. Kapilitan ngarud a pinagwerretko manen ti kuppo kuppok.
 
“Ket da Apo Bragado kada Apo Diaz kada Apo Bulong, nana,” dinamagko. Isuda ngamin ti mabasbasak nga adda met edaddan a mannurat.
 
“Ay ubbing dagita,” inkatawana ketdin.
 
“Kaano ti naudi a panagbasayo iti Bannawag, nana,” dinamagko agsipud ta nakadlawak.

“AY ket nabayagenn, annakko,” inlagip ti baket. “Taga Burgos pay la idi ti iditur. Idi met ngamin addan koriente ditoy awaytayo ket ad-adda metten a tibi ti paglinglingayan no kasdiay a ‘di pay kumalbit ‘diay laklakayan.”
  
“Ay kastoy, nana,” inrugik tangay naaonkonsan ti kararua ti baket. “Kayatmi koma a mairaman met ti pamiliayo kadagiti maipablaak iti souvenir program ti nailian a kombensyon dagiti mannurat nga Ilocano, nana. Maangayto dita Currimao, nana.”
 
“Ay, pwi,” impugtit ti baket. “Saankami nga agraraman.” Nagsanud ket ingay-atnan nga irikep ti aruangan ngem naigawid ni Ascual ti rikep.
 
“Kastoy nay nukua, nana,” agarup impullat ni Anwil ti inukradna a sobenir program ti Gumil.

“Agparang ti retratoyo a sangapamiliaan.”
 
Dayta laeng ket nanakriiten a nagdisso ti sagad nga iit ti niog nga inibbatan lattan ti baket iti sementado a dalan a sumrek iti panglawaen met nga inaladan.

“Ennan, ketaek, man,” impapainayaden ti baket.

Inyawat ni Anwil ti Souvenir program ti kombensyon ti GUMIL idiay Cagayan a nayon ti nabati dagidi nagpa-seroks kadakuada. Nakaukrad iti pasetna a nakaiparangan ti ladawan ti maysa a pamilya dagiti mannurat iti dayta a deppaar.

Kalpasan laeng ti sumagmamano a kuridemdem, nasukatanen iti rungiit daytay kimmasuuran a mirduot ti baket.
“Ay dumanonkayo gayam, annakko, sumrekkayo!” Inwangwangna ti rikep ket immunan a nangsurot iti sementado a dalan nga agturong iti dakkel a balay.

Immipus ni Anwil idinto nga inuraynak ni Ascual idi pidutek ti sagad a binaybay-anen ti baket.

“Kompad,” inyarasaas ni Ascual. “Uray gayam naka-nighties no baket ket saan a tumalab.”

Isu pay laeng ti pannakadlawko a nakaaruat gayam iti naingpis a pagturog ti agwalopulo ngatan ti tawenna a baket.

“Awan sa ketdi ni tata, nana,” impalawlaw ni Ascual ti panagkitana iti salas a nangpasangbayan kadakami ti baket

 “Ay, kunayo ngarud annakko, ket nagpaili ta napannna pinalukatan idiay talier daytay maysa a kurnbip ken maysa a mitlup ta isuda koma ti pangaldawmi. Saanmi met ngamin nga ammo a paglukat daydiay abrilata nga impaw-it diay balasangko manipud idiay Canada,” inlitanya ti baket.

“Apay kasano a paglukat iti delata dayta,” immulagat ni Anwil.

“Ipalipit mo, anakko, samo puligosen.” Immuestra ti baket ti panagusar iti pinuligos a can opener. “Ti ammomi ken tatayo, a ket daytay idugsolmo samo ikasto-kastoy.”

Saanmi a nailinged ti isemmi idi imuestra ti baket ti panagusar iti can opener nga itudokmo nga umuna, kalpasanna ket pagbuabubuabuem. Uray la ngamin a simmurot ti sibubukel a bagi ti baket iti panagmuestrana.

“Ay, yanna nga’d ‘tay ipakpakitayon,” dinamag ti baket ket siaalisto met ni Anwil a nangyawat iti iggemna a Souvenir Program. Inuk-ukkrad daytoy ti baket. Madamdama pay, itudtudonan ti maysa a ladawan ti nangato a mannurat iti rehion dos. Kinagrupo daytoy ti asawana ken dagiti annakda.

“Mano met ti pagbayadko no kastoy? Saan nga insina ti baket ti pangkitana iti ladawan.

“Lima ribo laeng no dekolor, nana,” ni Anwil ti simungbat ket rinugyannan a suratan ti resibo nga adda iti babaen ti surat ti presidente ti GUMIL.

“Mabiit laeng ngarud, annakko,” impakada ti baket ket immulin iti maikadua a kadsaaran.

“One point,” inkidday ni Anwil.

“Daytoy ngarud ti ipablaakyo a ladawanmi, a, annakko,” indawat ti baket ket inyawatna ken Awil ti ladawanda a sangapamilia. Naala daytoy idi agraduar ti balasangda iti nursing.

Nagdoblen sa ti nagbennatan ti ima ni Ascual idi awatenna ti kuarta nga intanggaya ti baket. Siniputak ti panangbilangna. Lima ribo amin.
 
“Three points,” inkorosmi apaman a naitanggep ti baket ti rikep ti rinuaranmi nga aruangan.

“Ne, ninayo,” kinuna ni anwil. “Nalipatantayo metten ti nag-thank you.
GINALBA iti kadaanan ti insarunomi a nagapoan. Saggatlon sa a dangan ti kaakaba dagiti tabla a didingna. Maanninawan iti kinadaan ti balay a pagtaengan daytoy dagiti nagkauna a babaknang ditoy a lugar. Nakaragragsak a nangpasangbay kadakami dagiti bumalay. Babbaketdan ngem ammomi nga isuda dagiti addaan iti dagdaga ditoy lugarmi. Ammok lattan a managbasada iti Bannawag agsipud ta aguppat sa a dangan ti kangato dagiti napenpen a Bannawag iti antigo nga aridonda iti salas.
 
“Dakayo gayam dagiti basbasenmi iti Bannawag, annakko,” inyalamano ti baket a nakabestida.
 
“Wen nana, dakami.” Awan a pulos ti panagbeddal ni Ascual
 
“’Nia nga’d ti daydayawen a naganmo, barok,” intangad ti baket ken ni Ascual.

“Pascual Arnaldo, nana,”  insungbat ni Ascual a sitatangig.

Ti lokon ta imbagana ketdin ti pudno a naganna, nakunak iti kaunggak.

“Pascual?” Nanglangitlangit ti baket a nakabestida.
 
“Uwen, wen, adda Pascual a mannurat,” inyarikiak ti baket a naka-duanaig. Agdigdigos sa ngamin itay dumtengkami. “Sika daydi nagsarita iti maipanggep iti dalag?”
 
“Wen, wen nana, isu.” Siak ti simmmungbat agsipud ta nagtarampo dagiti mata ni Ascual. Ammona kad’ met a basaen ti kabibiag ti dalag ket marigatan pay a mangisurat iti naganna.
 
“Nagpintas daydi pinangabakmo iti Tugaoen Awards, anakko,” indayaw ti baket a nakabestida. “Agpayso a kasdiay ti kabibiag ti apom a baket?”
 
“Palanca, kunam, nana,” inyaturko. “Ammoyo, ti agsurat iti sarita ket ad-adda nga adda nangrugianna a kinapudno.”
 
“Ket sika met ngay, anakko,” intangad ti naka-duanaig ken ni Anwil. “Ania met daydayawen a naganmo?”
 
“Manuel Patangan, nana,” inkurno met iti apagapaman ni Anwil.
 
Maysa met daytoy, ingngernger manen ti kaunggak. Imbagana met ti pudno a naganna.
 
“Manuel?”  Napaut basssit a nanglangitlangit dagiti babbaket.
 
“Ay, wen!” Pagammuan la ta timmakder ti naka-duanaig a baket. Inukasna nga indeppa ti duanaigna sana met laeng sinimpa nga inbalabal. “Daytay gayam nagsurat iti pannakaukom koma ti lubong. Hisus maryusip.” Ket nagugis pay ti baket.
 
“Ay, isu!” Nagparagipig met ti naka-bestida a baket. “Adda pay daydi insuratna nga anghil a dimunyu.”
 
“Daydi pay putot ti padi kunam,” inkanunong ti naka-duanaig. “Isuna laeng  ta saanmi a maw-awatan dagidiay dadduma a saritam barok.”
 
“Sika met ngay, anakko,” intangad kaniak ti naka-duanaig. “Mannurat ka met wenno mannurot laeng?”
 
“Ay wen, nana,” siaalisto ni Ascual a simmungbat. “Isu ni Calixto Geronimo.”
 
“Calixto? Di me natayka idin? Pinagdaraddan a dinamag ti naka-bestida a baket.
 
“Ay saan, nana,” intalangkiawko. “Daydin sa met Dios ti agaluadna nga Apo Dekano ti kunkunayo nana. Naganko ti Calixto a saanko ketdi nga apelyedo. Agdadamoak pay laeng nga agsurat, nana,”  Mangisarsarak dagitoy, indayamudomko.

“Dua gasut laeng ti adda a kuartami, annnakko ta awan met ti presio ti bawang,” intanggaya ti naka-bestida a nangyawat iti dua a sagsangagasut.

“Ne ket it hanrid ‘diay wanpurt,” im-mathematics ni Ascual. “Ti tu hanrid ket apagkapat ti ithanrid.

Wanpurt tayms wanpurt, wansistin. Apagkasangapulo ket innem laeng ti maysa a panid ti pagyanan ti naganyo, nana,” inlawlawagna.
 
“Huh, mano met la ti pagyanan ti naganmi barok ket ni nanam ket Ildefonsiana Dimataoaran-Cumebqueb idinto a siak ket Altamirantina Dimataoaran-Pametpetan. Agpadakamin a balo nga agkabsat.”

“Wen, nana. Iyanayminton,” inyallawatkon.

“Am-ammoyo ngarud daytay kaanakanmi a mannurat, annakko,” pagammuan la ta dinamag ti naka-duanaig.

‘Intayon, “ indagdagko idi baliksenda ti nagan ti kaanakanda.

“Nabayag bassit nga awan nabasami a sinuratnan,” inatanawtaw ti baket a naka-bestida idi agpakpakadakamin. “Diak pay ket ammon no sadino ita ti destinona, annakko. Ammoyo metten ti pulis, maiyakar-akar.”

Adda nariknak a nagkarayam a lamiis iti durik.
Dinanonmi iti taltalon ti simmaruno a prospekmi. Agnagan kano iti Mrs. Jenny Rose Napanaoan. Asawa ti maysa a turayen ti barko. Damagmi a simmangpet ti lakayna.

“Sabali la ti asawa ti seaman aya manang,” insungad ni Ascual. “Sika metten ti agpakpakan iti daytoy nuangyo.”

“Ay ti animal a lalaki, adi,” timmapuak ti babai manipud iti bukot ti ipakpakanna a sikkubeng. “Kakaisuna a simmmangpet. Impierno met ti insangpetna!”

“Nangilugananna ma…,” saan naituloy ni Ascual agsipud ta sinikilko.

“Saanko met ket nga aramid ti agpakpakan iti nuang no awan ni animal,” ingngiwat ni Mrs. Napanaoan idinto nga inaplitanna ti nuang a mangam-amil iti lilimbangenen a mais.

“Apay ngarud, manang,” saanko met a nagawidan nga inunton.

“Kunam ngarud, adi,  ket adda man met para talonmi a lakay a baro. Ngem idi simmangpet ket pinagtalawna ketdin ta pagimonanna.”

“Napanan ngarud ita ni ser, manang,” dinamag ni Anwil.

“Ay ket saan met ngaruden a maibalbalay ta adda met bulilisingna dita ballasiw ti waig,” inwagisna ti adayo a daya. “Daydi kakaisuna nga insangpetna a dakkel bassit a bitsin ket napukaw payen. Innalana ngatan a idiay ayan ti babaina, ni laglag!”

“Ay kastoy nay, manang,” inruangak ti rantami nupay ammok nga awanen ti tiansami pay agsipud iti agdama a susik dagiti agassawa. “Kayatmi koma a mairaman met ti pamiliayo kadagiti maipablaak iti souvenir program ti nailian a kombensyon ti Gumil Filipinas. Maangayto dita Currimao, manang.”

“Kastoy nay nukua manang,” agarup impullat ni Anwil ti inukradna a souvenir program ti Gumil iti rupa ni Mrs. Napanaoan. “Agparang ti retratoyo a sangapamiliaan.”

Dinaanak ti panangiwalin ni Mrs. Napanaoan iti souvenir program ngem siiisem ketdin a nangawat “Mano kadi ti maysa a page, kabsat,” dinamagna payen idi agangay.

Ni Anwil ti nangilawlawag.

“Shoot,” inyanamong ti babai. “Kastoy ti kayatko a dedikasyonna:”

Tinan-awak ti panagikur-it ni Ascual iti imbarbasa ti babai.

Nabara a kablaaw manipud iti Tripulante a Babaero.

“Mainaganankami nga agina,” insilpo pay ni Mrs. Napanaoan. “Inaganam met ti number two na. Ilanadyo pay no asino ti legal ken illegal kadakami. Umunakayon sadiay balay ta alaenyo ti kuarta ken ti retratona,” intarastas ti babai ket rinugiannan a kintikat ti tali ti nuangna.

“Three points,” nagkikinniddaykami man aminen.
 
Lalaki nga agtagtagibalay ti simmaruno a tinurongmi. Mr. Salapayan ti natandaanak a naganna.

“Dumananonkayo,” inyawisna kadakami. Ngem inalistuanna ti simrek iti balay. Idi rummuar manen, awanen ti apron a suotna itay ken saanna metten nga iggem daytay italtallikodna nga aklo.

Dagus a rimmaniag dagiti matana apaman a nailawlawagmi ti gagarami.

“Ania met ti trabaho ni misisyo sadiay Hongkong, Sir,” nangingkukur-it ni Ascual iti sangkaiggemna a kuaderno idi mapagtutulaganmin no mano ti bayadan ni Mr. Salapayan.

“Wan Chai Girl,” sipapannakkel a kinuna ni Mr. Salapayan

“Ania daydiay, sir, “ saanko a napengdan dagiti mulagatko.

“Hard Working Ladies in the Night,” sipapannakkkel latta nga insungbat ni Mr. Salapayan.

“Ahhh, thank you very much, sir,” intakderko ti alamanok ken ni Mr. Salapayan. Kalpasanna, tinurongkon ti ridaw.

“Naglaka gayam ti sumapul iti lima ribu,” tinalamitimak ti katawak.
Makalawasmin nga agsursursor idi makatumpongkami iti mismo a  nagbakasion a katulong manipud Hongkong.. Masmasdaawkami ta ad-adda metten a tagalog ti pagsasaona.

“Bakit Tagalog na ang salita n’yo, madam,” impapainayadko. “Di ba Chinese ang mga tao do’n?”

“Eh kasi,” inyayugna. “Karamihan sa mga kasama ko do’n e mga Tagalog. Kahit ‘yong mga ‘di Tagalog, kelangang Tagalogin para magkakaintindihan.”

Napasubokamin, nakunak iti nakemko. Siasino ngarud ti makitinnagalog ita.

“Ganito po, madam,” inyalumamayko a rinugyan ti rantami. “Ang mga manunulat na Ilocano ay magkakaroon ng konbolsiyon sa Curimao sa darating na Abril.”

“Eh ano,” sarkastiko nga inyampara ti DH. “Hindi naman ako Iluko Writer, a”

“Ganito, Apo, “ binaaagi met ni Ascual. “Nais namin na maidrowingkayo dito.” Impakitana ti sangkatugotmi a souvenir program.

“Eh di i-drowing n’yo ako!” Nagbannikesen ti babai. “Sa Hongkong, libre kung mai-feature ka sa Filipino News Paper d’on. B’at sa soveinir program na yan, one fourth page lang, walong daan na?”

“Sige na po,” impakaasi ni Anwil nga ita laeng nga aguni manipud itay addakami iti balay ti babai.

“Para matulungan n’yo naman ang mga manunulat na Ilocano.”

“Hoy,” intamudon ti babai. “Para malaman n’yo, hindi pinupulot ang pera d’on. Pinagpapawisan. Sa umaga, laba damit. Sa tanghali, sampay damit. Sa hapon, plantsa damit.”

“Wala bang alis damit at hanap damit,” intanabutobko ket tinurongkon ti ridaw.

“Narigrigat a dawatan dagiti mismo nga agsapsapul, kompad,” inwingiwing ni Anwil idi manguddakuddaykamin iti dalan. “Naluklukay ti ima dagidiay maparparsiakan laeng.”
 
Nagpasanaanganmi ti nagtugaw iti nasungadmi a waiting shed.

“Isardengtay’ ngaminen,” insingasingko. “Mariknak ket adun ti saantayo a mapakagatan.”

“Ala ketdi,” inridis ni Ascual. “Hit di ayron wayl it is hat. Addanto kad’ pay mangted no nalpasen ti kombensiyon?”

“Amangan no addan nakasiim kadatayo,” kinunak. “Agsardengtayon uray ta nawadwad met bassiten ti nasindikatotayo.”

“Adu la unay. Mangaldawtayo ketdin,” insingasing ni Anwil.

“Wen, inyanamong ni Ascual ket bunukaitannan ti inselopinna a prito nga ittip ken tinuno a munamon a naubon iti iit.

Iruarko koma metten ti paboritok a nasotanghonan a saluyot ken okra ngem isu met nga adda sumungad a lalaki. Naka-anteohos  iti nangisit. Agkanaltiik ti bastonna nga ipatitpatitna iti sementado a kalsada. Agturong daytoy iti ayanmi.

Nagkulagtitak idi patitennna ti sementado a pagtugtugawak. Isun ti nagtugaw kalpasanna.

“Naimbag a panagsaadna kakabsat,” kinunana nupay saanmi met nga inopreseran a mangan.

“Napigsa ti panagangotna, dakayo,” inyarasaas ni Anwil. “Uray saan a makakita ket ammonan sa a mangmangatayo.

“Mamedpedka, kabsat,” nagin-aawisak.

“Ay saanen kakabsat,” inkedkedna. “Kuyugendak laengen a mapan iti paki-pabuniagak. Agpabuniag daytay gayyemko ngem awan la ketdin ti makasango a manguyog kaniak.”

Dayta laeng ket tinakderanen ni Ascual ti kanenna. Impunasna ti pinagkammetna nga imana iti pantalonna ket inakaynan ti naka-anteohos a lalaki. Dinarasko met ti nangimamel iti nasotanhonan a saluyot ken okra ket sinurotkon dagiti dua. Arintarayen met ni Anwil a simmaruno.

Dagus a nakirinnapokkami iti paglabayan idi sumangpetkami iti dayaan. Nalipatanmi pay ketdin daytay lalaki a saan a makakita a nangitugot kadakami.

“Halo! Halo!” Pagammuan la ta adda nagtimek iti mikropono kalpasan ti napaut a pannakapuyotna. “Kakabsattt… Nagasat unay daytoy a  pabuniag agsipud ta nagdadanon ditoy dagiti agkakalatak a mannurat a kamkameng ti Gumil Filipinas.” Nagkullayawak agsipud ta nalasinko a ti agsarsarita ket ti lalaki a dinawatanmi iti para iti souvenir program. Daydi nangibaga a Wan Chai Girl ti asawanaa.

“Duada nga adda iti ummong dagiti Appo a kamkameng ti PNP agsipud ta ti maysa kadagitoy kunak a mannurat ket retirado a turayen ti polisia idinto a ti maysa ket agdama a kameng.”

Pinarukibak da Anwil ken Ascual. Saanen nga agkutkuti pay dagiti melmelda. Uray siak ket nagsaet metten ti litson iti karabukobko.

“Addada met iti bangir a lamisaan dagiti daddduma pay a kamkameng ti Gumil Filipinas. Kidkiddawenmi man ken ni nana Ildefonsiana ta isu ti mangyam-ammo kadakuada.”

Ad-adda manen ti danagko idi pumasango ti baket a nangdamdamag idi iti naganmi. Binabalaw ti kaunggak dagiti kakaduak ta imbagada ti pudpudno a naganmi.

Indissokon ti labayko idi rugiannakami ti baket nga inaganan. Timmulad met da Anwil ken Ascual. Nagal-aluduykami nga agturong koma iti aruangan ngem timmakder ti dua lallaki manipud iti ummong dagiti inyam-ammoda itay a kamkameng ti polisia.

Naka-sibilyan ti laklakay. Ammok lattan nga isu daytay nagnagananda  iti kaar-arngi ti nagan ti nalatak a gangannaet a mannurat gapu iti kaadda ti imingna.

Simmaruno ti maysa a dakkel ti bagina a lalaki naka-jacket ngem pantalon ti polis ti pantalonna. Ammok met lattan nga isu daytay mannurat iti ili iti dumaya.

Napilitanak a nangawat iti dakulap ti adda imingna idi itanggayana daytoy.

“Dakayo met gayam, aydol,” impaspasarakko ngem impanalteek ketdin ti naka-jacket ti posas iti punguapunguak. Idi taliawek ta Ascual ken Anwil, pinagkamangen ti posas dagiti punguapunguanda. Uk-ukoden idan daytay lalaki a naka-anteohos itay iti nangisit. Awanen daytay anteohosna ket kunam la no agkatkatawan dagiti matana.

“Pusaaa! Pusaaa!” impulikkaaw ni Lola Nana idinto ta inyablatna iti bukotko ti aklo a pangkiwkiwarna iti ab-abrawenna a marunggay. “Ti anak ti diablonattoy ta agsammak!”

Inalistuak a tinaray ti bangir nga igid ti lamisaan. Nadalapusko ti malukong a pampamguonganna ket natinnag iti datar. Saan a naburak ngem nagayus ti nagyanna iti baet dagiti napagaabay a natistis a goma ti trak a pannakadatar ti abongmi. Naibbatak met ti ammalko a galunggong ket naitipon iti siit ti bugguong.

“Ngiawww. Ngiawww,” insangitko ti naglaok a sakit ken bisinko. Taokayo la nga agpayso, insangit pay ti kaunggak.

“Ania dayta, Nana?” intaliaw ni Tatang Barok a mangsualsualit iti goma ti trak a takupanna ti bettakna.

“Daytoy man pusayon, a, nga agbibisin,” inlaaw ti baket. “Intarayna man ‘tay maysa a galunggongen. Diyonto pay la ngamin mapan ibelleng.”

“Ket diyo la masiputanen,” intakder met ni Inang Basang a mangpaspasuso ken ni Bibi ti panangbabalawna iti baket “Napan ko nga’d idi inbelleng sadiay ili ngem nagsubli met.” Immasideg iti nagkumegak a suli ket kinusayannak. Ibaddeknak pay koma ngem nakaasidegen ni Myan ket inubbanak.

“Diyo la kaasianen,” inririna idinto nga immudomodna ti rupana iti tres kolores a buokko. “Abus man pay ta aglinlinasinen ti duri ken dagiti paragpagna iti kakuttongna.”

“Saanmo a bisongen ket makaangkit kano dayta buokna,” inyunget ni Tata Barok.

Inyadayo ni Myan ti rupana iti bagik ngem nagtalinaed a siuubba kaniak bayat ti panangap-aprosna iti ulo ken bukotko. Impalawlawko ti panagkitak iti pagtaenganmi bayat ti panangim-imasko kadagiti ap-apros ni Myan. Nagatep daytoy abong-abong iti labig.

Nadataran iti napagsasaip a naukrad a goma ti trak. Nadidingan ti kaguduana iti naglalaok a daan a galba, plywood, tabla ken adda pay karton.  Awan diding ti paset a pagtakupan iti ligay. Naipatakder ti talyer iti kataltalonan nga igid ti highway. Ammok nga asidegkami laeng iti ili agsipud ta saanak a nayaw-awan idi napannak inbelleng ni Inang Basang sadiay ili.

Siak ti maikanem nga agindeg ditoy abong-abongmi agsipud ta nain-inutkon a sinda dagidi kabbalaymi a nagnaganan idi ni Lola Nana iti Seniorita. Kabaketanmi ni Lola Nana.

Saanko nga ammo ta no ni Myan ti mangawag kenkuana ket Lola idinto a no da Tata Barok ken ni Inang Basang ket Nana. Isu a no siak ti mangawag kenkuana ket kompleto a Lola Nana. Ngem saannnan sa met a maawatan ta dinak met nukua sungsungbatan. Napipia ni Myan ta uray saankami unay nga agkinnaawatan ket kasasaonak.

Barok met ti pangawag ni Lola Nana ken ni Tatang Barok. Tatang met ti awag kenkuana ni Myan isu a Tatang Barok metten ti awagko kenkuana. Anak kano ni Lola Nana ni Tatang Barok.

Inang ti awag ni Myan ken ni nanangna ngem Basang no ni Lola Nana ti mangawag isu nga Inang Basang ti awagko kenkuana. Ngem kas kadagiti dadduma a kabbalayko, saandak met a maawatan. Manugang kano ni Lola Nana ni Inang Basang.

Ammok nga agassawa da Tatang Barok ken Inang Basang agsipud ta makitkitak nukua nga agkakaulesda iti abut-abut. Annakda da Myan ken ni Bibi.

“Dimo met ngamin itugot ‘ta pusa a projectmo iti science, ‘ya?” dinamag ni Tatang Barok ken ni Myan idinto a sinindianna ti panglutona iti naipaipitnan a goma.

“Huh,” immisugsog ni Myan. “Saanko la ketdi a kayat a maiyadayo kaniak ni angngingiw.”

“Wen, a, ngem bumabanton, a, ti gred mo. Di met lumablabanka a para balidikturyan aya?”

“Uray saanak nga agbalediktoryan no saanko la ketdi a mapukaw ‘toy pusak,” immisugsog ni Myan ket immudomodna manen ti rupana iti bakrangko.

“Saanmo a bisongen kunak ngad ket!” Intupak ni Tatang Barok ti rim ti taktakupanna a ligay. “Madamdama pak-olak ta anakkidiablotta a pusa!”

“Mangantayon,” inyawag ni Lola Nana manipud iti paglutlutuanna a pannakakosina ti vulcanizing shop.

“Inka agbuggon Myan ta mangantayon,” inyawag ni Lola Nana manipud iti paglutlutuanna a pannakakosina ti vulcanizing shop.

Dagus nga inibbatannak ni Myan ket kinawkawna lattan ti danum iti napisi a dram a pagipalpaltawanda iti goma no sapulenda ti pasetna nga ayan ti bettak. Naggidigidak iti gurongna bayat ti panagturongmi iti panganan.

Linawlaw dagiti agkakabbalay ti agarup kuadrado a lamisaan. Nagsango da Lola Nana ken ni Myan. Nagsango met da Tatang Barok ken ni Inang Basang a nangiragpin ken ni Bibi. Ngirawak met a ngiraw iti babaenda bayat ti panaggidigidko kadagiti gurgurongda.

Simmalpaak iti pingir ti bangko a nagtugawan ni Tatang Barok ket siniimko dagiti nakaparabaw iti lamisaan.Tallo dagiti nakaidda a galunggong iti plastic a plato. Maysa kadagitoy daytay intarayko ngem naibbatak itay inablatannak ni Lola Nana. Binaliwan nga inprito no Lola Nana itay mapidutna. Naipatengnga met lattan ti kaserola a nagyanan ti inapuy. Kinaabayna ti nangisit a kaldero a naglaon iti nagdigo a marunggay. Addan nagyan ti pinggan a sangsanguen  ni Lola Nana. Inapuy met laeng ngem nalanit a ngumisit.

“Pagsasaggaysaanyo latta dagita dyi-dyin ta bagik latta daytoy inapuy nga inkirogko iti nagprituakon,” kinuna ni Lola Nana. Diniguanna ti labayna ket daddadakkelen ngem ti ulok dagiti kammetna.

Insagpatko met dagiti kamaunak iti iking ti lamisaan ngem siaalisto ni Tatang Barok a nangisikil iti ulok.

“Sassss,” inyayug ni Myan ket intinnagna ti ipus ti galunggong a dinagusko met a tinapuakan a sinikbab.

“An’a ti pangitedam ita ipus ket nagsarangsang,” inyunget ni Inang Basang ket uray la a nagnguraab ni Bibi iti pannakakigtotna.

“Uray saanak nga agsida no agsida la ketdi ni angngingiw,” immisugsog ni Myan.

Ni laeng Myan ti mangaw-awag kaniak iti angngingiw. Ad-adda a pusa ti awag kaniak dagiti dadduma a kabbalayko nupay ammoda la nguruden a kabutengko dayta a naganko.

“Agurayka ta iyaramidak iti kanenna,” kinuna ni Tatang Barok ket ingngulana ti ngarngarebngebenna a siit ken ulo. Inkiwarna iti inapuy kalpasanna.

Daytoy ti saanko a maawatan kadagiti kabbalayko. No agbulontarioak a mangala iti kanek ket kabilendak. Ngem pakanendak met no manganda. Uray nalpasdan a naisakmol ket ipakanda pay laeng kaniak. Naimas met latta ketdi. Isu siguro a nakaam-amoak kadakuada agsipud ta ipapaunegko dagiti nalpasdan a nginalngal. Taokayo la nga agpayso, iyum-umbi met latta nukuan ti kaunggak.

“Hasss,” insawaw ni Tatang Barok idinto a tinurongna ti pamakpakananda kaniak a sabsabot. Siaalistoak metten a simmurot. Impalagip ngamin ti garadugod ti tianko a ti laeng nagyanna ket daytay inted kaniak ni Myan nga ipus ti galunggong ken daydi nasimpuak nga alutiit iti baet dagiti napagsusukot a goma idi rabii. Saandak nga inpigisan iti almusarda itay a sagduduada a pandesal. Nailibasko ketdi a dinildilan ti nangprituannda iti kakaisuna nga itlog a nagpipigisanda.

Inkusaynak ni Tatang Barok idi aggidigidak iti gurongna.

Pakanennak met laeng, kabilennak pay, insaning-i ti kaunggak ngem dinagusko nga inamil-amil ti inkargana iti sabsabot. Taokayo la nga agpayso, nagliteng iti tuktokko.

Impaklebko ti nagpalpa iti rabaw dagiti napagsusukot a goma idi malpasak a mangan. Tulungak koma itay ni Myan nga aginnaw babaen ti panangdilpatko kadagiti plato ngem sinaywannak ketdin ni Lola Nana iti danum.

Maalakon ti turogko idi adda agsardeng a motorsiklo.

“’Tay kolektor iti koriente,” inkalbit ni Inang Basang ken ni Tatang Barok a mayat ti paingatna.

“Umaymo man basaen Myan ket saanko a makita,” impukkaw ni Tatang Barok idinto nga impayapayna ti papel nga inyawat ti kolektor.

“Five Hundred Twenty, ‘Tang,” kinuna ni Myan idi mapalabsanna ti papel.

“Umaykaminton agbayad idiay opisina, Pari,” intaliaw ti Tatang Barok iti kolektor.

“Umanay met dayta nasapulanen, a, “insennaay ni Tatang Barok idi makapanaw ti kolektor. “Ngem awan met bagas a para malemen. Ditay met masierto no adda umay agpatrabaho ita leppas ti pangngaldaw.”

“Apay a kunam a saanmo a makita daytoy collection slip ‘Tang ket makitam met ti barekbek ti bettak a goma no maipaltaw iti danum,” intangad ni Myan iti amana.

“Sabali met daydiay, a,” ingngernger ketdin ni Tatang Barok a bulonna ti limmikod. Napan nagindayon iti tinapiasan ken inbitinna a goma.

“Ti la ngamin, madamdamagmo!” paarasaas nga inyunget ni Inang Basang. “Ammom la ngaruden a saanna nga ammo ti agbasa ken agsurat!”

Naisardengko ti panagam-ammusayko iti dayta a nangngegko. Agpadakami gayam, nakunak iti kaunggak.

Agpayso nga awanenen ti immay pay nagpa-volcanize kalpasan ti pangngaldaw. Inkayonen ni Tatang Barok ti naturog iti indayon.

Apay ngata a maganasanda ti agindayon ket nagbuteng, dinamagko iti bagik. Adda ngamin dagiti gundaway nga iyindayonnak met ni Myan ngem dagusek nukua ti tumapuak.

Maganasak laeng ti agindayon no kasdiay nga ubbaennak ni Myan bayat ti panagin-indayonna.

Makomikomak a mangsibsiblok kadagiti umulog nga alutiit iti dayta a sumipnget idi dumteng ti dua a lallaki.

“Myan,” impukkaw ni Tatang Barok bayat ti panangkautna iti kahon a pagipispisokanna iti pagbayad dagiti agpa-volcanize. “Inka man gumatang iti kuatro kantos ken lalat a pulutan?”

Nariribukan manen ti panunotko. Saan a nagbayad iti koryente ta igatangda pay laeng iti bagas ti pagbayadda koma. Ngem ita ta adda sangailina ket igatangna metten iti arak? Taokayo la nga agpayso, imbabalaw ti kaunggak.

Impaklebko ti nangbuya kada Tatang Barok nga agiinum. Barbareng no puruakandak met iti ngatngatingatenda a lalat.

“Nabayag bassit a saantayon a nagsasango, Pari,” kinuna ti maysa kadagiti sangaili.

“Wen ngarud, Pari,” inkanunong met maysa pay a sangaili.

Ne, agkanaganda gayam, nakunak iti kaunggak.

“Ket idi nagparti tayo iti pusa,” inlagip ni Tatang Barok kalpasan ti panangitangadna iti basona. Nangisakmol iti pulotan kalpasanna.

Dayta laeng ket nagal-aludoyakon a napan kimleb iti pagturturogan da Tatang Barok ken Inang Basang. Nagdugmunak ti butta-buttaw nga ulesda.

Apo, sidaendakto kadi metten dagiti kabbalayko, insangit ti kaunggak. Saanko met ketdi koma a ladingiten no isu ti pakabsuganda. Ngem saankonton, a, ida a makarkarayo.

Saanko nga ammo no kassano ti kapautko iti kasta a kasasaad. Nasingaak nga agpanpanunot idi magutta ti ules a nagdugmonak.

“Pusaaa,” inlaaw ni Inang Basang. “Umadayo ka man ket umian kano dagidiay sangaili!”

Immallatiwak a nagdikkumer iti paladpad ti tawa idinto a binuyak ti ar-aramiden ni Inang Basang. Impaknina ti butta-buttaw nga ules ken ti maburburayrayan a pungan. Idi laeng a masiputak a mangtimpag ken mangpunas iti iddada. Linukatanna ti maysa a karton.

Nangiruar iti napintas a pungan ken ules.

Ne, insiddaaw ti kaunggak. Apay ngata nga an-anusanda daydiay butta-buttaw nga ules ken ti maburburayrayan a pungan idinto ta adda met gayam iduldulinda a nasadia! Taokayo la nga agpayso, nakunak iti nakemko.

Naturog nga agpayso dagiti sangaili iti sipi a pagid-iddaan da Tatang Barok ken ni Inang Basang. Nagkakaatag met da Tatang Barok, Inang Basang ken Bibi iti asideg ti panganan.

Maalak koman ti turogko iti nagiddaak a tugaw idi pagammuan la ta aggabbo da tatang Barok ken Inang Basang. Immuna a gimmabbo ni Inang Basang. Pagammuan akinrabawen ni Tatang Barok. Nagdanagak amangan no mapandaganda ni Bibi.

Ania ngata ti nagapaanda, insiddaaw ti kaunggak. Nalakada man a nagkapia, nakunak pay agsipud ta mayaten ti paurokda bayat ti sinnalikepkepda. Taokayo la nga agpayso, naukunak iti kaunggak.

Agkagkagkagak pay laeng iti maysa a bigat idi adda sumardeng a van iti sango ti talyer.

“Da Dr. Galano,” napan inkalbit ni Inang Basang ken ni Tatang Barok. “’Tay Presidente dita Northern Ilocos University,” innayonna.

Sinabat ni Tatang Barok ti dimsaag a pamutiogen a lakay. Nagmasngaadda a nangsirip iti sirok ti lugan a nakaibitinan ti maysa ligay.

“Saanko a nadlaw a dagus a na-flat ket nai-running flatko,” inkatawa ti doktor. “Kitaem no mabalin pay laeng nga iremedyo.”

Ania, naisardengko ti panagam-ammusayko. Biddut ti doktorado a presidente ti unibersidad, aturen ti saanna nga ammo ti agbasa ken agsurat?

Bimmaba dagiti kinalugan ti doktor bayat a tartarimaanen ni Tatang Barok ti  ligay. Ammok lattan nga asawana ti babai nga adda iggemna a kasla indayon a bassit a nakaipaiddaan ti maladaga a kasta unay ti panangkunotna iti naibotelia a gatas. Kataeb ngata ni Inang Basang ti babai idinto a kataeb met ngata ni Bibi ti ubing a bassit.

 “Myan!” Pagammuan la ta adda nagpukkaw  manipud iti lugan. Siaalisto a dimsaag ti maysa a balasitang a kataeb ngata ni Myan.

 “Sheryl,” maar-arokattot met ni Myan a simmabat.

 “Apay nga addaka ditoy,” impalawlaw ti agnagan iti Sheryl ti panagkitana iti pakabuklan ti abong-abongmi.

“Ditoy ti balaymi,” mababain nga insungbat ni Myan kalpasan ti apagkanito a pannakailabegna.

“Kasano a maturog kayo ditoy,” agarup inlais ni Sheryl.

“Ket agkidem kami, a, balasangko.” Ni Tatang Barok ti simmungbat.

“Sabali daytoy indayonda, ne, Mommy,” inyarikiak ni Sheryl ket tinurongnan ti nakaibitan ti indayon a naaramid manipud iti goma ti trak.

“Apay  nga agam-ammokayo, Myan,?” impaarasaas ni Inang Basang tapno saan a mangngeg dagiti sangaili.

“Classmate ko Inang,” insungbat ni Myan. “Isu ti kalainganmi iti grade six,” intaliawna bayat ti panangsurotna iti kaklasena nga agpalpallayogen iti indayon a goma.

Pinalpallayog ni Myan ti indayon idi agangay ket kasta unay a katkatawa ni Sheryl.

Nagin-inayadak nga immasideg iti nakalukat a van. Binaybay-an ni Sheryl a nakalukat ti ridaw daytoy itay bimmaba. Awan ti nakadlaw iti isasalpak. Nagmayat man ti angot iti uneg. Naglamuyot dagiti tugaw. Saan a kas iti pagid-iddaak a napagsusukot a goma ti trak kada bagon. Adda nalukatanen a supot iti maysa kadagiti tugaw. Imbaga ti panagangotko a makan daytoy. Nalabit a pindada a kankanen itay kasanguanan a dimtengda. Inkautko ti makanawan a kamaunak ket nakaakuyak iti sangkailgat. Rinamanak. Apo, naim-imas nga amang ngem daytay iyung-ungetda a galunggong.

Nagkumegak iti sirok ti tugaw bayat ti pannanganko. Ditoyakon, nakunak iti nakemko. Amang a naim-imas daytoy saanko nga ammo ti naganna a makan ngem ti iyung-ungetda a galunggong. Gundawaykon daytoy a mangpanaw kadagiti napanglaw ken agsidsidat’ pusa a kabbalayko. A, ngem agsanaang met ti kaunggak. Myan, insaning-ik. Agkitatanto pay ngata?

Makababbabawiakon idi manalbaag a maiserra ti rikep ti van. Ngem awanen ti pagpiliak pay. Minatmatak laengen dagiti tallo pares a gurong a makitkitak.Naganas met ngata a paggidigidan ti nasapatosan a dapan, nadamagko iti bagik.

Agtallo-pulo ngata a minutos a nagbiahe ti van kasanguanan a nadlawko a nagsardeng. Kalpasanna ket naiddep ti makina. Naki-innunnaak a timmapuak idi mailukat ti ridaw ti lugan.

“Ne, adda pusa!” inyariwawa ni Sheryl. Ginandatnak a tukmaan ngem dinagusko a kinalay-at ti naagda-agdan a nakaiparabawan dagiti masetas. Linagtok ti atep ti garahe kalpasanna. Ditaak a nagkumeg agingga iti sumipnget.

Nasindianen dagiti agkakalawag a silaw iti uneg ti mansion ken iti nalawa nga inaladan idi rumuarak iti nagkulmegak. Dua a kadsaaran ti kinabite a mansion. Napalawlawan daytoy kadagiti adu a mulmula. Addaan iti sabsabong dagiti dadduma. Nasiripko pay itay mumalemen nga adda paglalangoyan iti sikigan ti mansion. Adda pay pagay-ayamanda iti patitpatitenda nga agsublisubli a bola. Naallingagko itay a tennis ti awagda iti daytoy.

Bimmabaak manipud iti bubungan idi agsaraaw ti tianko. Nasaepko ti naimas a makan iti pagbasuraan. Wow, nakunak iti nakemko. Nagimas ngem imbasurada pay laeng. Sadiay naggapuak ket matinnag la ngaruden ti galunggong ket pidutenda pay laeng.

Sibubukel pay laeng nga ulo ti ikan ti kinagatko nga inruar iti basuraan. Nasepsepan koman ni Tatang Barok daytoy no sadiay abong-abongmi. A ngem sadino ngatan ti ayan daytay abong-abongmi. Saan metten a maabotan pay ti panagsaepko. Saan a kas idi imbatinak ni Inang Basang sadiay ili a linaklakak laeng ti nagawid.

Intugawko ti nangngalngal iti ulo. Pinagkutikutik ti ipusko iti ragsakko. Pimmisokak manen iti basuraan idi maibusko. Saanko la ket ngarud a napakadaan ti simmangpet a peggad.

“Grawwlll!”

“Ngiraw,” insungbatko ngem iwiswisiwisnakon ti dakkel nga aso a nangsakmal iti teltelko. Ingkarigatak ti kimmaramot ngem ad-adda a rimmungsot.

“Pitbul, stop it!” Naitimkak ni Sheryl.

Dagus met nga inibbatannak ti aso.

Ipennekko koma ti agtaray ngem saanakon a makakunail. Nariknak laengen ti panangbagkat kaniak ni Sheryl. Karamutak koma ngem napanunotko a tultulongannak la ngaruden, ranggasak pay.

“Kaasi met,” kinuna ni Sheryl idinto nga indissonak iti rabaw ti nakakalub a paglabaan. “Matay sa metten.”

“Matay kad’ met ket siam kano ti biagna.” Nagmulagatak ket nakitak ti nakapinuraw a nagsao. Daytoy sa daytay kunkunada a doktora wenno nars ngata? Nagdanagak amangan ni indieksionannak.

“Naggapgapuanna ngamin,” kinuna manen ti nakapinuraw. “Agurayka ta mapanko ibelleng dita kalsada!”

Dayta laeng ket inangayko amin a nabati pay a pigsak ket tinarayko a kinalay-at ti naglemlemmengak itay a bubungan ti garahe. Inkubukobko nga inibtor dagiti sugatko. Iti pay met ngarud paset ti bagik a  saanko a madilpatan.

Ultimo remedio, nakunak iti bagik. Kinatayak ti makanawan a kamaunak ket isu ti ingaw-atko nga impunaspunas iti agsansanaang a teltelko. Inulit-ulitko agingga iti saanko unayen a marikna ti saem.

Saanko unayen a marikna ti saem iti pumarbangon ket sinubliak manen ti basuraan. Ngem inannadakon ni Pitbul. Kakaisuna a naipaabay ti pagbasuraan iti pinuon ti buatsina. Alisto laeng a kalay-atek no inkaso a darupennak manen ti naagum nga aso.

Saanko nga ammo no mano nga aldawko a ta laeng aglemlemmeng ken agsibsiblok iti makan ti inar-aramidko. Saanko met unayen a madmadlaw dagiti nagkagatan ni Pitbul kaniak. Beh kilat duggong, kunkunak no malabasak iti nakaipupukanna. Beh ipuppupokda.

Sungbatannak met nukua iti gumgumloong a taul. Ngem saanko a maawatan ta saan met nga agpada ti lenguaheda nga aso ken ti pagsasaomi a pusa..

Kumarkaro ketdi ti marikriknak a saem iti kaunggak. Kastoy kadi lattan nga aglemlemmengak kadagiti naseksek a paset daytoy a mansion idinto a sadiay abong-abong a naggapuak ket libreak a makilagudlagod kadagiti tattao.

No dadduma ket adda iti ruar ti aso ngem nakakawar. Naimas dagiti nagbubukel a babassit nga ipakpakanda kenkuana. Nasiblokak a kinallong ti teddana iti naminsan a panangdigos ti babai a naka-pinuraw kenkuana. Daydi impagarupko a doktora wenno nars. Katulong gayam iti mansion. Nangato gayam ti katulong iti mansion, kunkunak nukua iti bagik. Nakapuraw.

Ikurkurimedko manen a kibkibkiban ti nasarakak a tengnged ti lechon-manok iti maysa a malem idi pagtimkannak ni Sheryl. Nasiputak itay a sangsangpetna. Ammok a naggapu iti pagadalan agsipud ta naka-uniporme.

“Sasss,” pinasam-itna ti bosesna. Addaak iti bubungan ti garahe ngem nangatngato ti nagtan-awanna a tawa iti maikadua a kadasaaran ti mansion.

Inammalak a dagus ti tengnged idinto a nagngerngerak.

“Apaunay nga amennan,” inkatawa ni Sheryl. “Para tengnged laeng nga imbellengmi.”

Wen a ngem isu ti kalasagan, ingngerngerko ngem ammok a saanna a naawatan agsipud ta intuloyna latta ti nagsasas.

Saannak a naayaban ni Sheryl iti dayta a gundaway. Ngem kanayonnak latta nga ay-ayaban no makitanak. Pasaray pay itiruannakon iti makan. Itarayak idi damo sakonto sublien nga alaen no makalikod. Saankon nga itarayan idi agangay ngem urayek a makapanaw kasanguanan a kanek ti itirona. Saanko a napupuotan ngem ita ket ub-ubbaennak metten a kas iti panangub-ubba idi kaniak ni Myan. Ngem uray ub-ubbaennakon ni Sheryl ket adda pay laeng dagiti gundaway a kailiwko ni Myan.

Ita ket libreakon a sumrek-rummuar iti mansion. Dandani metten agdoble daydi dagsenko idi naipanawak sadiay abong-abongmi a pagpatakupan iti bettak a goma. Nalaklaka payen a palinisen ti dutdutko uray sangkabassit laengen ti panangammusayko. Kunkunak nukua iti bagi: Nakuttongak pay la ngata koma ita wenno pinulotandakon da Tatang Barok?.
Kaamok metten dagiti kabbaro a kabbalayko.

Sir Dadi ti awagko iti lakay, Daydi kinuna ni Inang Basang a doktorado a presidente ti unibersidad. Dadi ti awag ni Sheryl iti amana. Uray ni Mamina ket Dadi met ti awagna iti lakayna. Sir ti awag ti katulong. Isu a no siak ket kompletoek a Sir Dadi.

Mam Mami met ti awagko iti baket  Propesora kano daytoy iti unibersidad a pagpresidentean ti lakayna.. Mami ti awag ni Sheryl iti inana. Uray ni Dadina ket Mami met ti awagna iti baketna. Mam ti awag ti katulong. Isu a no siak ket kompletoek a Mam Mami.

Inday met ti awagmi amin iti katulong.

Siak ti addan kabbaro a naganna. Garfield. Kanagnaganko daytay maipabpabuya iti telebisyon.

Manmano a gundaway nga agsasangokami amin nga agkakabbalay no pannanganan.

Kaaduanna a sinnublat ti pannangan. Saanda ngamin nga agpapada iti oras a sumangpet. Magustuak ketdi ti kastoy. No ngamin mangan ni Sheryl ket kanek ti teddana. Kastanto met no ni Sir Dadi. Kastanto manen no ni Mam Mami. Manmano laeng nga adda tedda ni Inday. Dagiti laeng pagisiitan ken pagitulanganna.

Pamrayak ti agpasiar iti uneg ken ruar ti mansion no kasta a nakatalaw aminen dagiti kabbalayko. Nalibasak naminsan ti katulong ket simrekak iti Masters Bedroom. Naganasak ti nagsisiim iti alutiit iti rabaw ti kinlay-atko a cabinet. Saandak a nadlaw dagiti agassawa idi sumrekda iti dayta a naladaw a sardam. Saanko nga impagarup nga agap-apada ta nakakapsut met dagiti unida. Ngem pagammuan la ta aggabboda metten.

Ah, uray gayam dagiti babaknang ken nangangato a tattao ket agriririda met, nakunak iti nakemko agsipud ta nalagipko daydi nabuyak a panaggabbo da Tatang Barok ken ni Inang Basang. A ngem ne, ditoy ket ni laeng Mam Mami ti gumabgabbo, saan a pulos a nakabales ni Sir Dadi. Taokayo la nga agpayso, nakunak iti nakemko idi maumada nga aggabbo. Kasano, nagimasen ti turogda bayat ti panagkinnawilda.

Ap-aprosannak ni Sir Dadi iti garden set iti maysa a bigat iti adda agtimbre iti aruangan. Agbasbasa met iti magasin ni Mam Mami iti bangir a tugaw. Nangngegko itay a nagsaritaanda a makapababa kano iti presyon ti dara ti panangay-ayamda iti tarakenda.
 Simrek ti maysa a lalaki idi napan inlukatan ni Inday. Malasinko a daytoy daydi immay nagsingir iti koriente idi sadiay abong-abongmi.

“Five thousand two hundred, Sir” insungbat ti kolektor idi damagen ni Sir Dadi no mano ti bayadanna.

“Umayakto agbayad sadiay opisinan,” kinuna ni Sir Dadi iti kolektor.

Ne, insiddaawko. Awan kadi met ti pagbayad ni Sir Dadi a kas ken ni Tatang Barok? Igatangna kadi met iti bagas ti adda a kuartana? Di met babaknangda aya?

“Adda met pay la ketdi umanay, a,” inkuenta ni Mam Mami. “Ngem ditay pay met nakatinnag iti bayad ta lugan. Into met pay la ngarud no sangaldaw ti panagsueldo.”
Impagarupko a dagiti laeng napanglaw ti mangyan-anay iti sapulda. Tao da met la nga agapayso.

“Apay, pangipanam ken Garfield,” dinamag ni Mam Mami idi ipisoknak ni Sheryl iti tangkal a landok.

“Itugot ko ‘diay iskul, Mami” insungbat ni Sheryl idinto nga inserrana ti tangkal.”

Masapulmi iti Science.”

“Yesss,” inlagtok iti sikigan ti tangkal. “Mapanakon agbasa.”

Ti katulong a nangsada iti traysikel ti nangbagkat iti nakaitangkalak. Indissona iti sakaanan ni Sheryl a nakatugawen iti uneg ti side car.

Nanglaplapayagak a nagtaltalangkiaw bayat ti panagtaray ti traysikel. Maikaduan daytoy a panagbiahek ngem awan ti nabuybuyak idi damo. Nakakumegak met ngamin idi iti sirok ti tugaw ti van.

Nalabsanmi dagiti dadakkel a pasdek ken agsasanggala a luglugan. Kumunol-kunol met dagiti magmagna a tattao.

“Ne adda pusa ni Sheryl,” inyariwawa dagiti ubbing idi idissaagnak ni Sheryl manipud iti traysikel a naglugananmi. Adda nangtimpag iti tangkal. Nagkukutak idi adda nangpuyot iti lapayagko. Nagkulagtitak idi adda nangtudok kaniak iti iit.

“Saanyo nga ikasta, a,” inyunget ni Sheryl ngem kaskasdi a kunam la no damoda ti makakita iti pusa. Taokayao la nga agpayso, ingngerngerko.

“Naglukmeg ta pusamon, Sheryl,” adda nagkuna.

“Nagimas san a malambong,” inkatawa met ti sabali.

Intarusdak iti ayan dagiti dadduma pay nga ayup. Adda uken. Adda kuneho. Adda bao. Kaaduanna ketdi ti billit. Indisso ni Sheryl ti nakaitangkalak iti linya dagiti dadduma nga ayup.

Nagadukamin nga ayup a nakapupok, intaliataliawko. Ngem apay ngata nga awan ti naipupok a tao. Saan kadi nga akuen dagiti tattao nga ayupda met.

Addaak iti kasta a kasasaad idi adda balasitang a nagtakder iti sanguanan ti nakaipupukak. Nagmulamulagat ta kayatna ngata a penken ti nakitana.

“Ngiawww,” insangitko ti ragsakko idinto a pinadasko nga inkaut dagiti kamaunak iti baet dagiti rehas.

“Apay nga addaka ditoy,” arinsangiten ti pamilyar kaniakon a boses. Linuktan ti balasitang ti tangkal ket kinautnak.

“Myan Myan,” insaning-ik met bayat ti panangimudumodko iti ulok iti barukongna.

“Impagarupko no saantan nga agkita.” Inet-etan ni Myan ti arakupna kaniak.” “Kasano nga addaka ken ni Sheryl?”

“Ngiawww Ngiawww,” inlawlawagko ngem saannan sa met a naawatan ta intuloynak ketdi nga inap-aprosan.

“Ditoyka pay laeng, a,” kinunana idi agangay ket impisoknak manen iti tangkal. Inserrana kalpasanna.

Naragsakanak iti baro a taengko agsipud ta adun dagiti ubbing a mangay-ayam kaniak. Kangrunaanna ket nagkitakami manen ken ni Myan.

“As I call on your name, you show me your project,” immandar ti naka polo barong a lalaki a nagtakder iti sanguanan ti klase.

Daytoy siguro daytay kunkunada a maestro, nakunak iti nakemko. Siguro ket inglis daydiay pagsasaona.

“Sheryl Galano,” inyawag manen ti naka-polo barong.

Timmakder ni Sheryl ket immayna binitbit ti nakaitangkalak. Binitbitnak nga impasango.

“Daytoy, Sir,” kinunana idinto a pinulpuligosna ti tangkal iti sanguanan ti sir.

“Very good Sheryl,” impatiray-ok ti sir.

Nagsusublat a naawagan dagiti agad-adal. Adda nangitugot adda met awan ti intugotna.

Naisublinakon ni Sheryl iti puestok idi maawagan ni Myan.

“Awan Sir,” mabibbibi a kinuna ni Myan.

“Agal-aluadka Myan,” inyunget ti sir. “Sigurado a matinnagkan iti honor roll no kasta a saanka a maka-it-ited iti projectsmo.

Nakonsensiak iti napasamak. No saanak koma idi a nagtultuleng a limmugan iti van da Sheryl ket ni koma Myan ti nangitugot kaniak iti pagadalan. Saan a bale ni Sheryl ta kabaelanda nga igatangan iti projectna sadiay pet shop. A, ngem itugotnak ngata koma met ni Myan? Ammok nga il-ilalaennak unay.

Nagbaliw manen ti taray ti biagko iti kaaddak iti pagadalan. Adda kanenmi a daytay nairanta a kanen ti aso ken pusa ngem ad-adda a dagiti tedtedda dagiti agbalbalon iti pangaldawda nga ubbing ti kankanek.

“Itedmo man iti daydiay pusa daytoy.” Naminsan ket inbilin ti sir iti maysa nga ubing a lalaki.

Dagus a nagtungpal ti ubing a nabilin. Ngem idi nailingeden iti sir ket dinarasna nga insakmol dagiti karne. Isu a ti laengen inapuy ti dimmanon kaniak. Taoka la nga agpayso, inyunget ti kaunggak.

Assideg ketdi nga umaynak balbalonan ni Myan iti ulo ken siit ti galungong.

Iti naminsan ket simrek ti maysa a babai iti ayanmi a pakpakanen ti sir.

“Andy,” inyarasaana iti sir.

“Yes Mam,” insungbat ti sir.

“Saanmo kadi a mairemedio a ni Sheryl met laeng ti ag-first honors?” immulagat ti imam. “Kababain ken ni Dr. Galano.”

“Iremediok, a, Mam,” insungbat ti sir. “Uray ta saan a nakaisubmit ni Myan iti projectna iti science, Mam. Idinto a ni Sheryl ket nagpintas daytoy pusa nga intedna. Adda pay napintas a tangkalna.”

Saanko manen a mapakawan ti bagik iti dayta a nangngegko. Taokayo la nga agpayso, insangit ti kaunggak.

“First Honors, Sheryl Galano. Second Honors, Myan Franco,” nagallangogan ti pigsa ti pukkaw. Nalabit nga adda ramit a pagpukpukkawda.

Ne, da Sheryl ken ni Myan dagidiay, a,” nakunak iti kaunggak ket lalo a pinatademko ti panagdengngegko.Adda maysa a pasdek a nagbaetan ti Science Room nga ayanmi kadagiti padak nga ayup ken ti auditorium a pakaang-angayan ti programa dagiti agturpos iti maikanem. Nalawag unay a mangngegmi dagiti sasawenda iti programa. Saanmi laeng unay a maawatan dagiti dadduma a sasawenda agsipud ta paspasig met nga ingles.

“Ngiawww, ngiawww,” insangitko. Agraduaren da Myan ken Sheryl. Saankonto idan a makitkita. Ni la unay Myan a nangtartaraken kaniak manipud pay kutingak.

Nalpasen ti programa idi immasideg ni Myan iti nakaipupukak. Umay ngatan agpakada, naisipko.

 “Tagtagari, angngingiw,” inyarasaas ni Myan idinto linukatanna ti serra ti tangkalko. Kinautnak nga inruar.Inubbanak ket napandagak dagiti medalia iti barukongna.

Immudomodko met ti rupak iti puraw a kawesna a nagraduar.

“Uray second honorssak laeng no agsublika la ketdin kaniak, angngingiw,” intalangkiawna.

Nagtalangkiaw pay naminsan sakbay nga impisoknak iti backpack nga iggemna. Nagtaltalnaak iti uneg ti bag iti agarup sangapulo ngata a minuto nga arintarayen a pannagna ni Myan.

“Ngiawww, ngiawww,” inyayugko idi ammok nga adayokamin iti pagadalan. Kayatko a sawen ket saanen a nasken nga ikarganak pay ni Myan iti bag agsipud ta nasaepkon ti pagawidak. Ti vulcanizing shop da Myan.

Maar-arukattot ni Myan a nanglukat iti bag idi maidissona daytoy.

Nagin-inayadak a rimmuar manipud iti bag ket siiiliwak a nangiwaras iti panagkitak iti pagtaengan a dinakkelak. Awan ti nagbaliwan ti talyer malaksid nga immadun dagiti nakabunton a goma ti luglugan. Angngingiw manen ti naganko. Saanen a Garfield. Ammok nga agsidaakto manen iti nangalngalen nga ulo ken siit ti galunggong ngem nakaim-imnas man ti panagriknak. Kas iti riknak itay iruarnak ni Myan iti naikaitangkalak.

————–

Nalagipko nga insurat daytoy a sarita idi nagpa-volcanizekami iti ligay ti lugan iti maysa a vulcanizing shop nga adda iti kataltalonan nga igid ti highway. Adda idi pusa a nagtapuak iti luganmi idi lumugankamin kalpasan a maisukatda ti pinatakupanmi a ligay iti nakakapet idi a reserbami. Dita a negwerret ti panunotmi a nangbukel iti daytoy a sarita. Dios ti agngina. —Author

.

“Good Morning,” insungbatko iti kimmablaaw a maestro ngem impalawlawko ketdi ti panagkitak iti uneg ti kuartona imbes a kitaek isuna.

“Welcome to Nagcataman Elementary School, sir,” impapainayad manen ti maestro idinto a tinakderanna ti gargarugadenna a kikir a naipaipit iti maysa kadagiti gato a naimuntar iti maysa kadagiti work benches.

“Dika koma agisagana iti visual aids mo ta dika ketdi mangas-asa iti kikir,” imbabalawko.

“The hand saw is a very concrete teaching aid, sir,” imperrengna ketdin.

“What room is this,” pinangipaliwawengko agsipud ta saanko a natarusan ti kayatna a sawen. Binasak ti nagan a nakasurat iti nakitikitan a kayo iti rabaw ti lamisaanna. Mr. Jose R. Travajador. Master Teacher I. Dinagusko ti nagtugaw iti likudan ti lamisaanna nupay saanna pay nga inyopreser. Ita a lawas ti naituding a panangisagana kadagiti kuarto a pagklasean ken karamanna payen dagiti sabsabali a masapsapul iti panangisuro.. Isu nga agsursursurak tapno kitaek no nakasagana met laengen dagitoy para iti panangrugi dagiti klase inton Lunes. Ita la ngamin a maisar-ongak ditoy a paset ti Nagcataman Elementary School nupay makalawasakon a kas principal.

“Industrial and Agricultural Arts Room, sir,” insungbat ni Mr. Travajador. “But we are also using it for other subjects like mathematics.”

“Ngem apay ngarud a ti structure daytoy kuartom ket ad-adda a pang-Industrial Arts ken Agricultural Arts? You should put more emphasis on Mathematics because iit is a major subject.”

“Sori, sir,” insungbatna. “Ngem ti Division Office ti nangibilin a mang-structurak iti kastoy a kuarto. Kinapudnona, daytoy a kuarto ti maysa a namagsuperbisor iti sinukatanyo a principal.”

Minulamulagatak manen dagiti nakakabit iti diding. Kunam la no display a tagilako dagiti remienta ti karpintero iti akinlikud a diding. Nakadakdakkel ti nakasurat a TOOL RACK iti ngatuenda. Nakasurat met iti babaen ti tunggal aruaten ti nagan dagitoy.

Iti sabali a diding, naka-display met dagiti nadumaduma a hardwares, electrical materials, masapsapul ti tubero, modelo dagiti wood joints, modelo ti linaga ken adu pay a maipanggep iti Industrial Arts.

Naka-drawing met iti sabali a paset ti diding dagiti nadumaduma nga estilo ti panagpatubo ken panagparamut iti mula. Sabali met a paset ti diding ti  nakaipinturaan dagiti nadumaduma a klase dagiti dinguen. Eksaherado ti pannaka i-drawing ti ima a mangpekpekkel iti suso ti baka a gatasanna.

Iti met maysa a suli, napagsusukot dagiti nadumaduma a projects. Adda lamisaan ken tugaw a babassit. Nakaar-arte a shelves. Paglipit ti libro. Kaaduanna ketdi ti dekorasyon  Naaramid dagitoy iti kawayan, kayo, sabot ti niog ken addada pay landok, plastic ken sarming. Naibitin dagiti nairanta a pagarkos. Agpuspusipos ti nakabitin a naikaipintaan ti Mga Natapos na Gawain iti ngatuen dagiti proyekto.

Naipalikmot ketdi iti asideg ti bobeda dagiti napipintas a pagsasao. Tinalamitim ko ti sumagmamano kadagitoy: “Beautiful hands are those that work. Job is a self-portrait of the one who does it. Labor plus will equals success.”

“Are the pupils comfortable in those seats?” Inwagisko dagiti naintar a work benches a napalikmutan kadagiti plastic a tugaw. “Dagitay met lamisaan ti agkarpintero dagitoy?”

“Dati sir ket nailasin ti lecture area,” inlawlawag ti maestro. “Arm chairs idi dagiti pagtugawanda. Ngem inay-ayatda met nga amangen dagiti work benches a mapan paglamisaanan. Isu nga inikkatkon dagidi arm chairs. Total ket nagrarasi met dagiti sumangsangpet a supplies. Abus man pay ta pamarmarunggayen dagiti us-usarenda a kayo, pinapakyaw pay ti panagsangalda.”

“Pagkunaam,” immulagatko.

“Saan ketdin a pasig a butt-joint dagiti us-usarenda, sir, saan a kas idi unana nga agusarda pay iti mortise and tennon a sug-op ti kayo.”

“Ayanna ngarud ti corner mo a para iti mathematics,” inuntonko tapno mayaw-awannan ti maipanggep iti sug-op ti kayo. Ania ket ti ammok kadagiti tentenon kada rabrabet a sasawenna..

“Addada ditoy sir,” insungona ti pisara a napigkepigketan kadagiti nai-computer a pap-papel. Napauluan dagitoy iti Related Subjects. “Ken kaaduanna a makita ditoy kuartok, sir, ket adda latta pakainaiganna iti mathematics.” innayonna

Pilosopoka, a, kunak koma ngem natangadko ti nagdakkelan a metro iti ngatuen ti pisara, Pinggan met dagiti nailansa iti diding a napagbalin nga electric meter.

“Ammom,” inridisko. “Saan unayen nga uso ti kastoy a kuarto. Laglagipem a ti Industrial Arts ken Agrucultural Arts ket paset laengen ti ti maymaysa nga asignatura. Agtitiponen ti Heograpiya, Sibika, Musika, Sining, PE, HE, Industrial Arts, Agricultural Arts ken dadduma pay. MAKABAYAN aminen dagita. Masapul nga ag-concentrate tayo kadagiti core subjects. Kas koma iti Mathematics, Science ken English. Masapul ti umno a panagisuro tapno dumur-as ti pagilian.”

“Umno a panagisuro ken natenneb a padas, kunam, sir,” inyaturna ketdin. Ti lokonattoyen, ingngernger ti kaunggak, adun nga eskuela ti nagakar-akarak a kas officer-in-charge, teacher in-charge, head teacher ken principal . Ngem daytoy pay laeng ti nakaitured a mangsungbasungbat kaniak.

“No paspasig a teorya, sir, ket amangan no maipada ti agad-adal iti daydiay electrical engineer a nakoryente iti bread toaster,” inkatawa manen ni Mr. Travajador.

“Ti Technical ken Vocational Education ket rebbengenen ti TESDA,” inyalumamayko nupay bimmaran pati darangidongko.. “Datayo iti DepEd ket para basic education tayo laengen. Isu ngarud nga inaramidda ti Republic Act No. 7796 tapno saan nga agkakambor dagiti aramid tayo.”

“Wen, a, sir, ngem saan kadi nga adda resolusion ti Regional Development Council ti Ilocos ken Pangasinan a mangaw-awis kadagiti State Colleges and Universities, Private Higher Educational Institutions ken amin a public institutions a makipartisipar iti pannaka-implementar ti ladderized education program?”

“Nangal-alaam met iti dayta!”

“RDC Resolution Number 63 series of 2006,sir,” inlangitna, “Naaprobaran idi October 26, 2006,” innayonna pay.

“Dagitay kolehiyo ti kunana, a,” imbang-esko ngem sililimed ketdi a dinayawko ti memoriana. “Ania koma met ti ammo ti elementarya iti ladderization program? Ti kayatna a sawen dayta ket  dagiti mangala iti vocational wenno technical a kurso ket mabalindanto nga ituloy a kas kurso iti kolehiyo!”

“No saantayo man a maikari nga agpaay a kas pangal ti laderization program ti gobierno, sir,” inrason latta ni Mr. Travajador. “Datayo koma ti mangisagana kadagiti mapan pumangal iti dayta a ladder wenno agdan tapno saandanto a matinnag.”

“Advance dagita! Kas nakunakon, basic education tayo laeng! Apay koma anaynayonam ti trabahom!” Immangesak iti nauneg agsipud ta nadlawko nga umulon ti darak.
“Ngem saan kadi a ti kayat ti baro a curriculum tayo, sir, ket integration,” inrason latta ni Mr. Travajador. “Kas koma iti area? Ania koma ti seserbina nga adalen ti maysa nga ubing ti area no saanna met nga ammo nga alaen ti kalawa ti minaisan. Ania koma ti serserbina nga agadal iti volume no saanna met nga ammo a kontaren no mano a board feet ti gatangenna a kayo?

Pilosopo a talaga ti animal nat’toy, a, ingngayemngemko ngem nagteppelak.

“Para kaniak, sir, ket awan serserbi ti mathematics no saan a mayaplikar,” intuloy ti maestro ket nagkumpas pay. “Adda kadin nasabatmo dita kalsada a nangpasungbat kenka iti five times five? Ti adu ,sir, ket lima a sagsisingko. Kas koma no lima a turnilyo a saglilima a pisos.”

“Wen a ngem ti masapul a saganaantayo ket dagiti achievement tests. Dagiti pa-contest ti Mathematics Teachers Association of the Philippines. Dagiti quiz bee,” inlitanyak. Kagurgurak la ti maestro nga agrason rason, inyunget ti kaunggak.

“Uray dagidiay, sir, ket ad-adda a maawatan ti ubing no adda aplikasyonna,” impatangken latta ni Mr. Travajador. “Kas iti daytay ubing a saan nga interesado iti geometry ngem interesado nga agkikir. Angle ti usarem no isurom no kasano ti kaidda daydiay kikir no ipakanna. Sigurado, daydiayton kikir ti mangisuro kenkuana iti right angle, acute angle, obtuse angle ken adda pay pakasapulan iti straight angle.”

“No nalaing iti mathematics ,a, ket saanton nga agkikir,” inkontrak. “Agbalinto nga inhinyero, statistician wenno kontador.”

“Siasino ngarud ti namnamaentayo nga agbalin a kliente ti TESDA, sir,” intuloy manen ni Mr. Travajador ti mamilpilosopo kanyak. “Saan kadi a dagiti prudukto tayo met laeng it DepEd? Agpaay kadi laeng ti Tesda a pagtinnagan dagiti isarwa dagiti kolhiyo?”

Pasubsubanka kamman, ingngernger ti kaunggak ngem awan met ti mapanunotko a dakes kadagiti ibagbagana.

“O, sige ngem agannadka no nababa ti maalatayo iti National Achievement Test. Agaluadka no saantayo a makalugar kadagiti quiz bee,” impangtak. ”Bumaba met nukua ti ratingmo iti Performance Appraisal System for Teachers. Mairamraman met nukuan ti ratingko iti Performance Appraisal System for School Administrators!”

“Dayta la unay ti nakaal-alas iti sistema tayo,sir,” inwingiwing ni Mr. Travajador. “Dagiti lattan pakaidaydayawantayo ti pampanunutentayo. Pinanunot tayo kadin no ania a talaga ti masapul ti maysa nga ubing?”

“Good afternoon Mr. De Cajon,” inkablaaw kaniak dagiti adalan ni Mr. Travajdor ngem saanko ida nga inkaskaso. Dineretsok ketdi ti lamisaan ti maestro iti likudan ti klase. Adda ni Mr. Travajador iti sanguanan ti klase nga agpalpalawag..

“May I see your lesson plan,” ingngerngerko.

“Just a moment sir,” insungbatna idinto a nangisurat iti pisarra iti sungbatan dagiti ubbing.

“Nagadu ketdin nga itipon-tiponmo iti leksyon mo,” inyungetko idi mapalabsak ti lesson planna.. “Fractions ti isurom ngem apay nga ikalkalam-it mo dagiti metro ken dadduma pay a pagrukod? Ul-ulawem laeng dagiti ubbing!”

“Ngem saan kadi a kasta ti kayat a pasamaken ti Basic Education Curriculum, sir,” insungbatna. “Masapul daytay makunkuna nga integration.”

“Wen, a,” binitinko ti saok. “Ngem saanna a kayat a sawen nga ikkam unay iti importansiya dagiti dadduma a pasetna. Okay start your class,” immandarko idi agangay.
“Children,” inrugina. “We have here with us our new principal, Mr. Salvador De Cajon,” Inyingles ni Mr. Travajador idinto a tinurongnan ti sanguanan dagiti ubbing. “Ituloy tayo nga inaganan dagiti nadumduma a paset ti pulgada wenno inch.”

Nangala iti bislak ket tinurongna ti nakabitin a pagrukod.

Masapul a surotem ti agpaypayso a rukod ti pulgada kunak koma ngem naunnaannak a nagsao.

“Daytoy ubbing ket naikadakkel a pulgada,” panangilawlawagna. “Magnified kunatayo. Naipadakkel tapno makita tayo a naimbag. Kas koma met no agdrowingka iti kuton. Masapul nga ikadakkelmo tapno makitam ti pakabuklan daydiay kuton. Saan ket a kas iti napaypayso a kadakkel ti kuton.”

“Sir,” intakder ti maysa nga ubing a lalaki.

“Yes Miguel, “ intung-ed ni Mr. Travajador.

“Kabaliktadna no agdrowingtayo iti bantay, sir, saantayo met a mabalin a tuladen ti kadakkel ti bantay.

“Ngem kasanguananna,” intuloy ni Mr. Travajador. “Sublian tayo dagiti nadumaduma a ramit a pagrukod. Will you give one.” Intayagna ti imana tapno awisenna nga agitayag dagiti ubbing.

“Push-pull rule,” insungbat ti naitudo na nga ubing.

“Very good,” inyampiok ti maestro. “Will you get one push-pull rule in our tool rack and show it to your classmates.”

Nagtungpal ti naawagan.

“Ahhh,” diak naaluadan nga inyebkas. Makitkitak ngamin nga isu daydiay daytay metro ti karpintero ngem saanko nga ammo a push-pull rule gayam ti naganna. Daytay umatiddog no guyodem.

Nasuronak idi pindaenda metten nga inaganan ken ipakita dagiti nadumaduma a pagrukod. Naadalko ketdi a daytay metro a matukko-tukkol ket zigzag rule. Daytay pagrukrukod ti agdait ket tape measure. Ammok met ket a dati ti foot ruler ken meter-stick. Ngem saanko a naaluadan a pinaiyawat dagiti calipers idi isublatda dagitoy.

“This is the outside caliper, sir, while this is the inside caliper,” inyangsan pay ti ubing a nangdamagak. Ti ammona ngata ket ammok, inkatawa ti kaunggak.

Fraction ti isurom, a saan ket panagrukod, inggay-atko nga idil-ag ngem naawidko ti dilak. Minulagatak ketdi ti itudtudona. Naisurat ti nagan ti kada gerger. Adda one half, one fourth, three fourth, one eight ken aminen a nakabingaybingayan ti pulgada.

“Ania daytoy?,” Inyayugna idinto a nagitudo iti gerger.

“Five eightttt,” inkoros met dagiti ubbing.

“Daytoyyyy?” Nangitudo manen iti sabali a gerger.

“Three sixteenthhhh,” agarup inkanta dagiti ubbing.

Inulit-ulitna ti nagitudo-tudo ket nagdadanggay met dagiti ubbing a simmungbat. Maysa maysan idi agangay.

“Andress,” inyawagna idinto a nangitudo iti sabali a gerger.

“Seven eight, sir,” insungbat met ti naawagan.

“Kenneth,” inyawagna manen idinto a nangitudo manen iti sabali a gerger.

“Seven thirty seconds,” insungbat met ti agnagan iti Kenneth.

“Ammoda, a, ‘muyong ta adda met suratna,” intanabutobko.

Ne nangngegnan sa, nakunak iti kaunggak ta binaliktadna ketdin ti nakabitin nga itudo-tudona. Kas, iti bangir, naipadakkel met laeng a pulgada ti naka-drawing isuna laeng ta awanen ti nakasurat a nagan ti tunggal gerger.

“Eduardo,” inyawagna idinto a nangitudo iti gerger.

“One half, sir,” insungbat ti agnagan iti Eduardo.

Intuloy ni Mr. Travajador ti nagpasungbat. Adun kadagiti ubbing ti makatarastas nga agbasa kadagiti nadumaduma a gerger ti pulgada. Addada met dagiti madlaw nga agbilangbilang pay laeng. Adda da ketdi saggaysa a saan a makainagan.

“Denggenyo ubbing ta siak met,” kinuna ni Mr. Travajador ket rinugiannan ti aginagan kadagiti gerger.

Naisursurutak pay a di immanges idi iyangsanna a tarastasen dagiti gerger.

“Kasdiay ti kayatko a kapartakyo, ubbing,” kinunana idi mauma. “Wenno naparpartak pay,”innayonna. “Kas kay koma ken ni sir.”

Kasla bimmassitak iti nagtugawak. Naduktalak ngamin nga agpatinggaak la gayam iti one half, one fourth ken three fourth idinto a dagiti ubbing ket addada pay mangtarastas kadagiti eights ken uray pay dagiti thirty seconds.

Insarunoda nga inusar dagiti pudpudno a pagrukod idi agangay. Nadlawko a medyo narigatanda iti damdamona. Pattapattak a maigapu iti kababassit dagiti actual a pagrukod.

“Ammoyo ubbing,” kinuna ti maestro idi agangay. “No mapadanumyo ti mangbasa kadagiti paset ti pulgada ket nalakayo a maawatan dagiti fractions. Kas koma no imutektekam a naimbag daytoy one half, maamirismo a ti one half ket dua a one fourth. Di ngamin?”

“Yes sir, inkoros manen ti sangabukel a klase.

Saanko pay koma a takderan ti klase ni Mr. Travajador ngem nagbatingtingen ti kampana.

“Your assignment for tomorrow, class, is to review the different tooth-cutting tools,” imbilin ni Mr. Travajador sakbay a pinalubosanna dagiti ubbing.

Ania,  inngernger manen ti kaunggak. Fractions ti leksiyonda, tooth cutting tools ketdin ti assignmentda?

Minarkaak iti nalabaga a question mark ti parte ti lesson planna nga ayan ti assignment ngem inrasonna ketdin nga integration kano.

Agingga a siak ti prinsipalmo ket saanmo a mabalin nga ipapilit ti kaykayatmo, impangta ti kaunggak. Ngem naikulengak idi awan ti mapanunotko a pagannurotan a mangipawil iti ar-aramidenna.

“Obserbarenkanto manen,” kinunak ket timmallikudakon.

“All the time, sir,” insungbatna ketdin.

Bay-am man ta pagdudukotak nga umay tugtugawan, impangta ti kaunggak.

Dinaguskon ti rimmuar. Kunam la no commercial a nursery ti sanguanan ti kuartona iti kaadu dagiti patubona. Adda ornamentals, kayo, kayo nga agbunga. Sabali laeng dagiti bunubon a nateng ken ti mismo a kanatengan.

“Before we continue our topic about fraction,” panangirugi ni Mr. Travajador iti klasena. “Let us review the different tooth cutting tools. No tooth cutting tools kunatayo ubbing, ad-adda a dagiti kikir wenno ragadi ti kayattayo a sawen. Dagiti adda ngipenna.”

“Cross cut saw,” intayag ti maysa nga ubing ti pangatiddogen a kikir idi imbaga ni Mr. Travajador a mangipakita iti maysa a klase ti kikir. “For cutting woods across the grain,” innayonna pay idi damagen ti maestro no ania ti pakausaranna..

“Rip saw,” intayag met ti sabali pay nga ubing ti pangatiddogen ngem ak-akaba a kikir idi mabatangan a mangibaga iti maysa pay a klase ti kikir. “For cutting woods along the grain,” innayonna pay idi damagen ti maestro no ania ti pakausaranna.

“Wen, ti rip saw ket pagtistis idinto a ti cross-cut saw ket paggupong, inyayon ti maestro. “Ti pagdumaanda ket dagiti ngipenda,” panangilawlawagna pay. “Ti rip saw ket diretso dagiti ngipenna idinto a ti coss-cut saw ket bisabis.”

“This saw is for accurate cuts,” impangas met ti ubing a babai idinto nga intayagna ti kikir a pukek ngem adda patibker ti likudanna. “It is called back saw.”

“Wen,” inkanunong ni Mr. Travajador. “Isu dayta tay kunkunada a sarrutso. Ammoyo, idi uso pay la’ng ti Komedya Ilocana, adda bulbullagaw nga agnagan iti Sarrutso, mangan ngamin no mapan ket mangan to manen no agawid.”

“Daytoy ngarud,” dinamag ti maestro idinto nga inuyosna ti nagkuntirad a kikir manipud iti balayna. “Compass Saw,” insungbat ti ubing iti sango. “It is used to cut curves,” innyonna nupay awan met nagdamdamag no ania ti usarna.

Naisaruno pay ti copping saw a para pakurba iti ply wood ken ti hack saw a para kikir iti landok.

“Ania ngarud ti kikir ti tuppol,” nakaserseryoso a dinamag ni Mr. Travajador.

Uray siak ket nagmalangaak met.

“Pusti Saw,” inkatawa ti Maestro idi awan ti makasungbat ket nagpapaggaak dagiti ubbing.

“Ti ngarud kikir ti ubing,” insarununa a dinamag.

“See saw,” inriawen ti kaaduanna kadagiti ubbing.

Ammoda gayam, nakunak iti nakemko. Ti ammoda laeng itay ket saan nga agang-angaw ti maestroda.

“O sige kinuna ti maestro idi agangay idinto a napanna binagkat ti maysa a sibubukel a ply-wood. Pinaltikanna ti tengngana, kalpasanna ket pinagsusublatna dagiti ubbing a nangtistis.

“Ania ti pangawagam iti maysa kadagiti pisi,” dinamagna idi agangay.

“One half, sirrr,” inkoros met dagiti ubbing.

“Saan nga umanamong ti riknak iti ar-aramidenda ngem saanko man nga ammo ta intakderko pay ti nangbuya iti panangtattatekda iti ply-wood. Adda one half, one fourth, one eight, one sixteen ken one thirty second. Inulit-ulitda nga innaganan dagitoy

Ngem ne, insaruno na met manen nga insuro ti panagliha. Immawer manen, a, tay mathematics. Ngem nakaar-arisga man dagiti ubbing.

“Siak man dayta, one fourth,” adda nagkuna.

“One thirty second laeng kaniak,” binagi met ti impapanko a panadsaduten.

“Pagrarangasantayon daytoy one half,” inyariangga ti maysa a grupo.

Saanko nga ammo no ania ti naknakanko napanak ketdin a para puyotda.

Panpanunutek iti dayta nga aldaw no kasano a maatipak ti panagyintegrate ni Mr. Travajador iti Industrial Arts idi adda dumateng a superbisor manipud iti division office.

“Ipasubok ita ni trabahador,” inkatawa ket uray la a nagmulagat ti superbisor.

“Bring out your Rag Dolls,” immandar ni Mr. Trabajador idi makatugawkamin iti superbisor iti likudan ti klasena.

Sililimed a dinayawko ti saanna a panagnerbiyos nupay adda ti superbisor ti dibisyon iti mathematics nga agobserbar,

Maysamaysa ti nagiruar kadagiti kunada a Rag Doll. Impagarupko no munieka ngem lupot met a naiputipot iti bislak.

Kas review a kasapulan ti maysa a klase aglalo no kastoy nga adda agobserbar, linagip dagiti ubbing no kasano nga inaramidda dagiti Rag Doll.

“Ngem kasanguanan ti amin,” inyampara ni Mr. Travajador. “Ibagayo pay no ania ti pakasapulan iti Rag Doll.”

“Maysa nga aramid a pangammo iti porsiento ti agtubo a bukel, sir,” insungbat ti agnagan iti Christopher.

“Ania di immuna nga inaramidtayon?” Intaytayag manen ti maestro ti imana tapno karitenna nga agitayag dagiti ubbing.

“Nagloko, daytoyen,” insakuntipko. “Percentage ti leksiyonna ket bukbukel metten dagiti tantanawtawenna!”

“Buyaem latta ngamin,a,” inyanawa ketdin ti superbisor.

Pimmirit tayo iti bukel manipud iti bin-I , sir,” inyayug ti agnagan iti Miguel.

“Kalpasanna?” Ni manen Mr. Travajador.

Inyurnostayo iti naisagana a lupot, sir,” inggarikgik ti maysa a babai.

“Kalpasanna ket inlukottayon iti maysa a bislak,” insaruno ti kaab-abayna nupay awan pay met ti nangpaspasungbat iti daytoy

“Yesss,” inyayug met ti maestro idinto nga intudona ti maysa nga ubing a lalaki tapno ibagana ti sumaruno.

“Pinarautanmi dagiti ungto ken ungto, sir,” insungbat ti naitudo.

“Binabasami, sir,” ni manen Miguel ti nagbulontario. “Binasbasami aginga ita nga aldaw.”

“Ania ngarud ti naobserbaryo kadagiti rag dolls yo,” dinamag ni Mr. Trabajador.

“Nagrusingen dagiti bukel, sir,” insungbat ni Christopher.

“Nagrusing, aminnn?”

“Saan, sir,” impukkaw ti kaaduan

“Malagipyo met laeng no mano a bukel ti impatuboyo?

“Yesss sirrr,” nagdadanggay manen dagiti ubbing

“Ita ngarud, bilangenyo no mano amin dagiti nagrusing,” imbilin ti maestro.”No nabilangyon, i-divideyo iti kaadu ti bukel nga impatuboyo.”

“Isu daydiay nukuan ti percentage of germination, sir,” inamad ni Miguel.

“Saan pay, a,” inwingiwing ni Mr. Trabajador. “Ti answeryo ket decimal, di gamin.”

“Yes, sir,” insungbat ti kaaduanna kadagiti ubbing.

“No kasta ngarud ket i-multiplyyo iti 100 tapno agbalin a percentage.”

“Sir!” Nagagulgulpe a timmakder ni Christopher. “Saan a mabalin nga ikkaten lattan daydiay tugkelna sa ikkan iti sign of percent?’

“Generally, yes,” intungtung-ed ti maestro. “No adda two decimal places, mabalin nga ikkatenyo lattan ti tugkel kalpasanna ket ikabilyo lattan ti sign of percent. Ngem no adda immuna a maysa a zero, ikkatem ‘diay zero kalpasanna ket ikabilmo daydiay sign of percent. As a general rule, you move the decimal place two places to the right.”

“Oh what an integration,” intakder pay ti superbisor ti nagsipat.

“Maysa met ni daytoy,” indayamudomko idi daydayawenna ketdin ni Mr. Travajador.

“Dumanonkayo, sir, “inyalamano ni Engr. Miguel Galano apaman a nakastrekkami iti ruangan ti pimmalasio a mansionna. Kaduak dagiti amin a mangisursuro iti Nagcataman Elementary School a dumar-ay iti pannakabendisir ti kabarbaro a mansionna.

Apagaman a nagsarimaddengek ta tinangadko ti nakasurat iti arko iti ngatuen ti ruangan: KATAS NG TVET. “Technical and Vocational Education and Training,” intalamitimko.

“Apay awan ni Mr. Trabajador, sir,” dinamagna apaman a naitundanakami iti maysa a lamisaan.

“Ay saankami met a nakapagkikitan,” insungbatko. “Manipud idi naapointaran nga Education Supervisor for Livelihood Education ket manmano laengen a dumaw-as sadiay eskuela. Idi laengen immaynakami  vinalidate.”

“Ah, adda gayamen sadiay Division Office ni sir,” inkatawa ti maysa a lalaki a timmakder itay sumangpetkami.”

“Agurayka,” intangad ti Grade Six Adviser. “Saan kadi a sika ni Kenneth? Ti maysa kadagiti na-pupilsmi a kaklase ni Miguel? ”

“Wen. Ma’am,” ni Miguel ti simmungbat. “Ni Engr. Kenneth Marzan. Ti Employer ko sadiay Riyadh. Adu a ka-batch mi ti adda iti babaenna. Kasla extension ti Nagcataman Elementary School ti construction firmna.”

“Adda kad’ met Filipino nga employer sadiay Saudi Arabia?” Intakderko ti nangalamano ken ni Kenneth.

“Ket siak ngarud ,sir,” inkatawa ni Kenneth.

Kayatko koma a damagen no kasano a naragpat dagiti dua a dati a pupilsmi ti balligida ngem isu metten a mairugi ti seremonya ti pannakabendesir ti mansion. Naisaruno ti pangrabii kalpasanna.

Bayat ti panangsangomi iti nabaknang a sagana, dimngegkami iti musika manipud iti maysa a pagtokar a saanko pay ketdin nga ammo ti naganna. Impapanko lattan nga insangpet ni Miguel daytoy manipud Saudi Arabia a pagtartarabahuanna.
Out in the world we are going
Striving in life’s glorious din
Joy and success ever seeking
Hoping to conquer and win

Madama pay laeng ti kakaan idi maputol ti kanta ket agsao ni Miguel iti mikropono.

“Gagayyem ken kakabsat, sidadayawak nga agyaman iti idadateng ti tao a nakautanganmi iti sangkabassit a naragpatmi iti daytoy a biag. Awan sabali no saan a ti maestromi iti elementarya, ni Apo Superbisor Jose R. Trabajador..Saritaekto no madamdama no kasano a natulungannakami, kakabsat. Kabayatanna, anusantayo koma daytoy nanumo a nairemedyomi.”

Labor’s our best inspiration
Thrilling body and mind
Labor enriches the nation
God’s precious gift to mankind

Saan a naglabay ni Mr. Trabajador a kas kadakami no di ketdi kinargaanna ti basona iti yelo. Tinuyaganna kalpasanna iti arak manipud iti botelia nga adda pamatuaganna.
In loving work there is honor
Labor with love wins the strife
Dignify and cherish labor
Giving our nations sweet life

“Adda nagdamag kenka iti five times five sadiay Saudi, Miguel,” dinamag ni Mr. Trabajador apaman a nakaasideg iti lamisaanmi kada Miguel ken Kenneth.

“Awan, sir,” inkatawa ni Miguel.”Ngem adda nangdamag no mano ti five wives with five children each.”

“Pasig nga application ti ma-meetmo sadiay, sir,” inseryosona met laeng apaman a nagnadnad ti katkatawami.
T’is God precious gift
A boon to mankind.

Tinurong ni Miguel ti Mikropono apaman a nagpinal ti kanta a Dignity of Labor.

“Iti nagan ti nanumo a pamilyami,” inraedna. “Iyebkasko ti naimpusuan a panagyamanko iti idadar-ayyo iti pannakabendisir daytoy nanumo a pagtaenganmi.”

Nairayoak iti nakaul-ulimek  a tallaong a dimngeg.

“Kangrunaan a pagyamanak ti maestromi iti Mathematics ken Industrial Arts idi elementaryakami,” intuloy ti inhinyero kalpasan nga inpalawlawna ti panagkitana. “No saan a gapu kenkuana, saanmi koma a naragpat daytoy agdama a kasasaadmi. Pagyamananmi unay daydi estilona a mangisuro kadakami. Kaklasek idi iti elementarya ni Kenneth nga agdama itan nge employerko sadiay Saudi. Gapu kenkuana, nasursuromi nga itrabaho ti maadalmi a teorya. No saan koma a kasdi ti estilona, kakabsat, saanmi met koma a nadanggayan dagiti estilo ti TESDA a mangisuro. Ta sadiay ngamin TESDA, ti ammo ti ulo ket masapul nga aramiden dagiti ima.”

“Kaduak idi ni Kenneth a simrek iti eskuela nga im-imatonan ti TESDA. Sadiay, naduktalanmi a ti panangisuroda ket umar-arngi iti estilo ni Mr. Travajador a mangisuro.”

“Kayatko met ti agyaman iti TESDA nupay daksanggasat ta saan a nakaatendar dagitay kinumbidarmi a dati nga instructorsmi. Napintas unay ti patakaran ti TESDA, kakabsat. Idi nalpasmin ti kursomi iti Building Construction, isuda met laeng ti nangsapul iti pagtrabahuanmi. Pinagadalnakami manen ti TESDA iti nangatngato nga agpang a kasilpo met laeng ti dati a kursumi. Isu daytoy ti aw-awaganda iti LEP wenno Laderized Education Program. Iti daytoy a programa, mabalinmi a nayonan ti naadalmi iti technical ken vocational tapno agbalin a kurso iti kolehiyo. Isu daytoy ‘tay executive Order 358 ni Apo Presidente Arroyo. Nairamankami idi ken ni Kenneth iti PGMA Training for Work Scholarship Program. Kari ti TESDA, kakabsat, nga iti tawen 2010, maka-iremedyonton iti innem agingga iti sangapulo a million a pagtrabahuan. Ammok a kabaelan daytoy ti TESDA no ti elementarya ken high school ket ikanayonda nga isuro no kasano ti mangusar kadagiti isursuruda. Ikarkararag ko ngarud a babaen ti liderato ti dati a maestrok, ni Mr. Jose R. Travajador, iyad-adu koma dagiti Appo a Mangisursuro dagiti integrationda iti Livelihood Education. Ta ania koma ti serserbi tayo a mangadal iti Mathematics,  Science ken English no saan tayo met a sursurwen nga ikonektar ida iti inaldaw a panagbiagtayo, nangnangruna la ngaruden kadagiti pagsapulantayo.

Inalusiisak ket namrayak metten a pinattogan ti basok iti nagyan ti agbutuabutuag a botelia.. “Bilinekton dagiti amin nga adda iti babaek a mangyintegrate iti Livelihood Education kadagiti amin a subjects,” naitalamitimko. Ngem sayang, saankon a mabilin pay ni Mr. Trabajador. Isun ti mangbilbilin kaniak.

————-
First Prize, 2007 TESDA Short Story Writing Contest.