logo


Ti Daga A Napnoan Kari

February 9, 2012 by Jaime M. Agpalo, Jr. filed under Short Story | 3,870 views

Ti Daga A Napnoan Kari

Sarita Ni Jaime Martinez Agpalo, Jr.

Siak ni Lola Angela. Estoriaek ita ti credo in unum Deum. Qui locútus est per prophétas. Akmen ti ordinario a tao ti ekstra ordinario nga aramid. Kas kadaytoy lalaki, a kanawan ti panangapputna ti panulpapenna sana binuyogan iti murareg a kunam la nagbaliktad ti bituka ken bagbagisna. Nalidem ti maratimmukelen a rupa a kasungani ti mulagat ti init iti pasadon alas-nuebe iti agsapa. Natukkol ti tengngedna a kunam la bilbilangenna dagiti inayad nga addangna. Narba dagiti abagana. Uray la nagarek-ek dagiti napagsisilpo a tabtabla ken retaso ti playwod iti sangaagpa iti kalawana a talaytayan a payaten dagiti dulpet nga imitasion nga Adidas. Ngem ad-adda a minulmolan ti mugingna ti garadugod ti kawaw a buksitna. Pangrapisen daytoy a lalaki nga agtayag ngata iti lima a kadapan ken lima a pulgada ngem namsek dagiti laslasag daytoy a baro a pappapanawen ti makinkukua ti barungbarong a pagkaseraanna a naidarekdek iti ngarab ti natayen a karayan. Ti talaytayan ti mamagsisilpo kadagiti kabarungbarongan a naidarekdek iti ngarab ti karayan ken sumagpat iti akikid ken natapok a desdes a limmaksidan itan ti lalaki. Pampanunotenna no sadino iti turongenna.

Nakarikna ti lalaki iti sidduker, a kunam la no nakakita iti al-allia, ket naglisi ken nagsardeng idi nabigbigna ti maysa kadagiti tallo nga uksob nga agkabanuag a masabatna. Nabartek dagitoy no ibasar iti ibar a pannagnada. Rumrumsik dagiti mata ti maysa kadagitoy. Makaipas met ti perreng dagiti dua pay a tatoan. Aminda ket nakaputot, nakatsinelas, uksob ken buksitan.

“Hoy, bugok, dika agsubli no awan pagbayadmo! Makaramankan kaniak!” Intudo ti kalakayan kadagitoy ket kasla nagbirakak pay ti panagkita ‘toy lalaki iti ngumisit a beklat a tato iti barukong. “Adda reklamom?! Kilawek ta dalemmo…!”

“Awan, tatay…” kasla karnero a simmungbat ti lalaki.

“Mabati dagiti gargaretmo! Maalam dagitoy no makabayadkan, nalawag?!”

“W-wen, tatay Insungbat ti lalaki nga itan ket nariknana ti bara dagiti matana ken dimmagsen ti barukongna. Di nakabayad idi napalabas a bulan. Ken dina ammo no sadino iti pangalaanna iti pagbayadna itoy a bulan. Insurot ti lalaki dagiti pamulagatenna iti ibar dagiti tallo nga agsisinnaruno iti inda panangbaybay ti aggunggunggon a talaytayan. Nagbang-es ti lalaki idi kimmurikor manen iti agongna ti alingasaw-langsi a buyok ti bangkay ti karayan nga imbuyog ti umap-apros a pul-oy. Pinunas ti kanawan a dakulap ti timbog iti muging sa nagderetso a naikuraykay iti panguloten. Intuloyna a binaybay ti desdes a nangtaraigid iti dua katao a pader ti paktoria ti patis iti kanawan ken kabalangegan-pagbasuraan iti kanigid.

Daytoy a lalaki ket inunaan kadagiti sangapulo ket tallo nga agkakabsat. Sangkasapulan sangaapuyan ti pamiliada. Kayatna a tulongan dagiti dadakkelna. Kayatna a tulongan dagiti kakabsatna, lalo dagiti sumrek koman iti eskuelaan ngem nagsardengda gapu iti kinaawan iti igatangda kadagiti aramatenda iti eskuela. Saan a sementado ti kalsada iti lugarda. Adayo ti eskuela nga inda pagbasaan, a nasken a magnada iti lima a kilometro kadagiti desdes kadagiti bakras dagiti bambantay sadanto makadanon iti kamarin-nga-eskuelaan. Idi isuna iti nagiskuela, parbangon nga agrubuat ken masipngetan nga agawid. No agbagbagyo di sumrek. Nakarkaro pay idi nagiskuela iti hayskul. Masansan a di sumrek, gapu iti gubat. Saan a maipakdaar ti idadateng ti gubat. Saan a maiyanunsio ti gubat. Kadakuada, awan dumana a kinaranggas ti gubat. Kellaat lattan a dumteng dagiti armado ken dagiti soldado ket aggugubatda. Agpuorda kadagiti balbalay. Agsamsamda. Naulpit ti gubat. Awan pilienna a matay. Awan lisianna a dadaelen a sanikua ken dingoen.

Kinammet ti iliw ti barukongna a mabisin iti ayat ken pammateg. Binulosanna ti nauneg a sennaay. Nasken nga aganus. Nasken a sibbolenna ti kaibatoganna a bituen. Simmeksek itan iti muging ti lalaki dagiti nagaplayanna iti trabaho: dagiti construction site (ti kaunaan a trabahona iti Manila, a kas peon), dagiti paktoria, dagiti panaderia, iti janitorial services, kas mensahero, hardinero ken adu pay. Ngem napaay. Dina laeng maawatan, ta kalpasan a maammoanda iti kinaasinona ket no saan a ngilangil, libbi laeng iti maisungbat kenkuana. Adda pay dagiti saan a pulos nga aguni kalpasan a naamoanda iti kinaasinona, a kunam la no adaan iti makaakar a sakit. Wenno kabutengda? Ania koma iti pagbutnganda di met a terorista wenno mammapatay? Iti riang ti garitan a poloshirtna, pinug-awanna, pinunas manen ti kanawan a dakulapna dagiti timbog iti pispisna. Simmeksek dagiti naam-ammona a kaprobinsiaanna nga aglaklako kadagiti bangketa iti Quiapo. No aglakolako la ngatan? Awanto pay igatangnan iti kanenna, addantola ketdin pagpuonannan iti negosio? Nagsennaay.

Inkarina iti bagina nga uray kasano a rigatna ket nasken nga umaon iti kinakurapay. Dayta a kari ti puon ti bileg ken pingetna. Karbenganna dayta. Libre ti agarapaap. Karbengan ti asinoman a mangtunton ti gasatna.

Dipay naunnat ti natukkol a tengngedna. Narba pay laeng dagiti abaga, ken nalukot dagiti dakulapna iti uneg ti bulsa dagiti kupas a maong. Naarikap ti kanawan ti kakaisuna a sangasut a pisos. Ania ti maaramidan ti sangagasut a pisos iti biagna? Nagmalem idi kalman a saan a nangan. Nasken nga aginut. Agingga iti maibturanna pay laeng iti bisinna, dina gastuen ti kuartana. Nasken a makabirok iti trabahona iti kabiitan a panawen ta no saan matay iti bisin. Agsasamparat ti ay-ayamen ti mugingna: ti kasasaadna, ti gimong, ti pulida, dagiti kakabsatna ken dagiti dadakkelna…

Kinamangna ti awan matatao a waiting shed iti nagsulian ti agpadaya ken agpaabagatan a kalsada, agir-irig ken darumog ti atepna, narebba a diding ken nasuratsuratan kadagiti karkarna a letra. Naginana. Impusotna ti bagina iti natapok a tugawan sana insanggir. Nagdungsa. Nakaturog. Kasayaaatan amin nga aramiden ti addaan iti nabantot a sangol ket ti maturog ta malipatan no kuan ti aw-awiten a dagsen. Nupay ti turog ket saan a sungbat ti parikut, paginanaenna met ti maturtoran nga utek. Nasken met nga aginana ti utek. Mabannog met ti utek. Saan nga ikaskaso ti nabannog nga utek ti ariwawa dagiti aglabas a lugan nga agsarsarwa iti gita. Saan nga ikaskaso ti utek ti arimbangaw dagiti aglabas a tattao.

Ti kiraod ti tian ti lalaki iti nangriing kenkuana. Mangriing ti buksit nga awan iti linaonna. Buksit laeng dimo kuna, ta sapulenna met ti pannakapnek iti kinaasinona. Naginat. Nagsuyaab. Nasugpet dagiti pamulagatenna. Iti pattapattana ket adda met ngata iti maysa nga orasna a nakaturog. Ngem saan a limmag-an ti awitna a sangol iti pannakariingna. Inkeddengna manen iti magna. Nasken a makasapul iti trabaho. Mariknana ti kumanagkag a pudot ti nakamulagat nga init. Pasaray bang-esanna ti angdod ken alingasaw dagiti sementado a kalsada. Misuotanna dagiti gita nga ipugso dagiti naarimbangaw a lugan. Masemsem kadagiti agkaiwara a basura a “watering hole” dagiti dingraw, dagiti bao, dagiti pusa ken dagiti walang nga aso. Imbulsana manen dagiti imana. Naarikapna manen ti kakaisuna a kuartana. Nasken a mangipaunegen. Amangan no makulkolen dagiti bagisna ken aglukotlukot a kasla ikamen ti bitukana.

Nakarikna iti awis nakaparsuaan kalpasan a pinug-awannna namindua ti riang ti polona sana impunas dagiti dakulapna iti muging ken kadagiti pispisna, kadagiti pingping sa nagtungedda iti tengnged, sa kalpasanna impulikadna ti lanit dagiti dakulapna iti likud pantalonna. Inkuraid dagiti kanigid a ramramayna iti panguloten. Nataldiapanna ti kanawanna, beinte ngata a metros iti kaadayona, nangato a pader ti subdivision, a yan dagiti karkariton ken sarsarpaw. Iti sirok ti bassit a kayo nakitana ti maysa a lakay nga agpatpaturayok. Sadiay! Nalabsanna ti bassit a sarpaw a naaramid iti karton ken naibarteng nga ules. Naalingagna ti mamedmeddan a saibbek ken bulos nga asug. Ngem gapu iti awis ti nakaparsuaan, pinaspasannan a kinamang iti nagpaturayokan itay ti lakay.

Sinublianna ti sarpaw: agarup dua a metro por dua a metro ti kalawa ken lima akadapan iti kangatona – napagsasaip a karton iti agsinnubangir a pannakadiding ken ti naibarteng a naangpep nga  ulep ti bangen tapno di makita ti  linaon ti uneg; ti atep ket nagtutuon-nagsasaip a playwod ken aglatlati a sim. Nangngegna manen ti asug. Sabali pay ti saibbek ti ubing a mangiyas-asug iti bisinna. Naguni. Saan a nasungbatan. Linukipna ti naibarteng nga ules. Binang-esanna ti naikayab nga angpep ken nabara nga alingasaw. Nagtimmukel dagiti mata ti lalaki iti naimatanganna a buya: ina nga agsasaibbek a mangar-arakop iti agedad ngata iti uppat a nakakutkuttong nga ubing a babai nga agas-asug. Nakailadda iti karton. Iti sikiganda, nakamasngaad ti dungrit ubing a lalaki nga agedad ngata iti lima ken agsasaibbek met daytoy. Nagdamag ti lalaki. Ngem tinalliaw laeng ti ina. Ti linaon ti mugingna iti nangdurog tapno dapadapennna ti muging ti ubing nga ar-arakopen ti ina. Nabara ti ubing. Umap-apuy a bara. Dinamagna no adda agas nga impainumna. Nagngilangil laeng ti ina. Pangaan ken kasla nagsultopan ti leddeg dagiti mata ti kuttongit a babai a wakray ti pagat-abaga a buok a tinallikudan ti sagaysay. Nadulpet ti nalayak a bestidana ken ti ngumisit a blusa. Nangngeg toy lalaki ti arungaing ti nakadalupisak ken nakasanggir iti pader nga ubing, uksob ken nakaputot ken unnat dagiti sakana. Mabisin. Nagsabat dagiti matada iti ina. Nangeddeng ti lalaki.

Innem nga aspilet, sangabotelia a danum ken dua katudok a banana cue a sagdudua iti linaonna iti inyawatna iti ina idi nagsubli iti sarpaw. Dinagdagna a nasken a patomarenna ti anak daytoy tapno bumaba ti gurigor ti ubing. Nagyaman ti ina. Inisemanna ti ubing a lalaki iti suli a napartak iti inna panagkabukab iti dua a katudok a banana cue nga intedna itay simrek. Ad-adda a nakarikna iti bisin. Nalipatanna ti bisinna gapu kadagiti mabisin. Nagpakada. Tinangadna ti init idi nakaruar iti sarpaw kabayatan a pinasadaan dagiti dakulapna ti muging, dagiti pispis ken dagiti pingping ket ti lanit dagiti dakulap impunasna iti laylayan ti kupas a maongna. Piniselna ti panulpapenna, nagbang-es ta kasla binalayan ti angpep ti naikayab nga ules a barteng ti sarpaw. Tinangadna ti agkiamkiam nga init. Pinug-awanna manen ti barukongna.

Nagsala dagiti matana iti kanigid ken iti kanawan. Sinuma ti mugingna no sadino iti pagturonganna. Agpaabagatan. Inkedddengna a magna lattan a magna. Agsala dagiti matana iti tunggal pagtagilakoan ken establisimiento a malabsanna. Miraen ken basaenna a nalaing dagiti naipaskil kadagiti poste, pader, waiting shed ngem napaay latta. Adda sumagmamano a nabasana nga agkasapulan iti tarabaho ngem dagiti laeng nagraduar iti kolehio. Hayskul laeng ti nagtengna. Saanen a nagtuloy iti kolehio gapu iti dakkel a gubat a nangpapanaw kadakuada iti lugarda. Nadegdegan ti nariknana a bisin. Makariknan iti panagkapsut.

Thelma’s Halal Foods. Kasla mangaw-awis ti nakarikep a kantina iti kanawanna. Dinan kabaelan ti bisinna. Mariknanan ti panagtigerger dagiti laslasagna ken panaglulok dagiti susuopna. Iduronna koman ti bulong ti ridaw idi nataldiapanna dagiti agpalpalama. Maysa a babai a nagbado iti rutayrutay, kusokuso ti naangrag ken pangatiddogen a buok. Kasla nagsultopan ti bisukol dagiti mata daytoy idi nagsabatda kadagiti matana ken nagsanggir iti semento a diding ti kantina, ti kanawan nga ima daytoy ket nakadisso iti semento a kunam la no dinan maingato pay wenno dinan kabaelan pay iti dumawat kadagiti sumrek wenno rumuar iti kantina, ti puraw a blusana ket kasla timmangkenen a kaki iti kinadulpetna, ket ti suotna a bestida ket pattapattaenna nga asul-langit daytoy ngem itan ket ngumisit, dagiti unnat a dapan ti babai ket uray la timmangtangken dagiti tikkab agingga iti lukais iti pamudawen a tumeng. Iti kullapit a tengnged, minira ti lalaki naguyaoy ti kasla kikit a pendant a nasingdanan iti dumapon iti marisna a sag-ot. Nalabit a lata ti gatas ti adda iti sikiganna a kanawan nga isu iti pagitinnagan ti kaasi dagiti addaan dakkel a panagpuspuso.

Ti kanigid ti babai ket lampong nga ubing a lalaki nga agtawen ngata iti lima. Nalukaisan ti kullapit a tian ti ubing iti rutayrutay a tisiert a di masinuo daytoy lalaki no ania ti maris. Kuladongan ti rupa ti ubing a kunam la no kudilna laengen ti nangbungon kadagiti takiag ken gurongna. Nadulpet met ti putotna. Nakanganga a nakadata iti semento nga awan a pulos iti ap-apna ket nagpungananna ti nalabaga ken asul a sinelas a pagarupenna a sinelas ti ina wenno lola ngata ti ubing ti baket? Wenno kasla baket ngatan a, ti langa nupay kaub-ubingan pay laeng daytoy? Nakakayang ti ubing ket madlaw dagiti timmaken a tikkab kadagiti gurongna.

Napaanges ti lalaki. Nakammet ti pusona iti ladawan dagiti agina. Nauneg ti sennaay a binulosan ti lalaki. Inton bigat, sangaldaw, agpapadadan a dulpet iti lubong. Saan a masasaan, no di makabirok iti trabaho, maysanto metten nga agpalpalama? Kinarawana ti nabatbati a kuartana. Nangeddeng.

Nakangngeg iti sig-am. Tinaliawna ti likudanna. Nagsabat dagiti mata toy lalaki ken ti agkabanuag a nakasarukod a timmalliaw kenkuana idi nakabatog kadagiti dua a nakaay-ay-ay a parsua. Iniseman ti agkabanuag ket sinubalitan met ti lalaki. Insurot toy lalaki dagiti matana iti likud ti nakapolo iti maroon ken nakapantalon iti nangisit nga inayad iti inna pannagna ng agpaamianan.

Immanges iti nauneg toy lalaki. Tinaldiapanna manen dagiti agpalpalama. Nagpengnget dagiti pangana gapu iti saludsod a dina masungbatan: apay a naulpit ti lubong kadakuada a nakurapay? Pinuyotanna manen ti riang ti polosiertna. Dagiti dua a dakulapna ket naipalabas iti muging, kadagiti pispis, kadagiti pingping ken iti tengnged sa naipuligad ti lanit iti laylayan ti panulpetenen a maong. Tinalliawna pay naminsan dagiti agpalpalama kalpasanna mangngegen iti panagranitrit ti naiduron a bulong ti ridaw. Ngem di nadlaw ti lalaki, uray no nakadumog ti ina, nakaturong kenkuana dagiti nalanay a mata ken agpalpaliiw. Nagtungtung-ed ti ina idi nagtangep ti bulong ti ridaw. Inyangad met ti nakailad nga ubing ti rupana a timmalliaw iti ridaw.

Dua a supot ti binitbit ti lalaki. Para kenkuana ti maysa. Para kadagiti agpalpalama ti maysa. Nagsarimadeng idi nailaksid iti ridaw. Nagtalangkiaw. Dinan makita dagiti agpalpalama. Inwarasna ti panagkitana. Napaay. Intag-ayna sana linibian ti maysa a supot.

“Nagdarasdan a nakapanaw?” Kinunana a nangipalawlaw dagiti pamulagatenna, ngem napaay iti sapsapulenna. Dagiti laeng agsasallupang a naariwawa a lugan nga agsarsarwa iti gita iti maimatanganna ken dagiti kasla agdardaras iti pannagnana a tattao. Ngem, saan a bale, kuna ti lalaki iti bagina. Kanenna laengen. Nagna. Pagna a pagna. Nakadanon iti parke a dina napupuotan. Indalupisakna lattan iti bannogna a nagnagna.

Nagdalukappit. Intukolna ti kanawan a siko iti kanawan a luppona sa nagtapaya. Ngem kawaw ti mugingna.

“Wen, aya, apay diak a nangan iti uneg ti kantina?” kunana iti bagina idi inukasna ti tapayana. Dagiti ngamin agpalpalama ti linaon ti mugingna iti kinaaddana iti uneg ti kantina. Isu a di nangan.

Binukitkitanna ti maysa a supot. Kalpasan a makanna dagitoy a taraon, agsapul manen iti trabaho. Uray no ania a klase ti trabaho. Uray katulong. Basta adda. No saan a makabirok, gasatna ngatan ti matay iti bisin. Uray ta saan nga is-isuna iti matay iti bisin, adu dagiti kas kenkuana iti lubong a matayton ken natayen iti bisin.

Sadiay lugarda, narway ti bisin. Saan a ti kinasadut dagiti umili ti rason no di ket iti saan nga agpulsot a gubat. Naiyanak ti evacuation center. Dina mabilangen no namin-anon a daras a nagnaedda iti evacuation center gapu kadagiti dina mabilangen a gubat. Saan a maawatan no apay a di sumardeng ti gubat iti lugarda.

“Ania ti nadaydayaw, ti matay iti bisin wenno matay a nagtakaw gapu iti bisin?” dinamagna iti bagina. Nanglangit. “Ti la sumsumrek iti panunotmo,” sinungbatanna met laeng ti bagina. “Isu met!” Naipigsana. “Matayto met laeng amin a tao, apay a nasken a mabisinan pay nga umuna santo matay?” Limmidem ti panagkitana ket nginarietanna dagiti gitebgiteb dagiti pispisna. Nagkidem.

Nagmulagat idi agangay. Ket inkeddengna a mangisubo. In-inut iti panagkabulna. Kasla dina mangalngal ti taraon idinto ta mabisin unayen. Kasla dina matilmon ti nginalngalna ta agsasamparat dagiti saludsod a nangbalud ti mugingna. Ta ania koma pay iti rason a mangan no iti sumaruno nga aldaw ket matayto metten iti bisin? Apay a pabayagenna pay laeng iti ipapatayna iti bisin no bisinto met laeng iti pakatayanna? Nagluag ti barukongna. Saan ngatan nga agbayag ket mapukawnan ti simbeng ti panunotna?

“Nagasgasat dagiti agbagtit ta dida parikut ti pagbiagda ken trabahoda!” naisawangna manen. Nagdumog ket bimmara dagiti matana, a sinaruno dagiti natnag nga innapuy iti ngiwatna. Nariknana ti kammet ti dagaang iti agmatuonen nga init. Kasla agtayyek ti lubongna. A, mangrugin a madayyeg ti nasimbeng a panunotna!

“Aaa! Naulpit ti lubong…!” ingngarietna. Tinangadna ti dina masinuo no ania a kayo. Narasay dagiti bulong a di man la agkuti iti kinaawan iti pul-oy. Awan ti milat ti asul a langit. Kasla agkiamkiam dagiti nanglaylay a karuotan.

“Padawatannakami man, anak…” naalumamay ken nakapsut a timek.

Tinalliawna ti kanawanna.

Ti babai nga agpalpalama ken akayna ti ubing. Simken ti nabara nga apros iti barukongna kalpasan a nakasay-op iti agatrosas. Nagtalangkiaw idi kasla nakangngeg iti kankansion ngem napaay ti sapsapulen dagiti matana. Nagsabat dagiti matada iti ina. Ti marikriknana a bara ket kunam la no nasibogan iti agyelyelo a danum. Dina maawatan no apay. Dina maawatan no apay a limmag-an ti riknana. Lalo a dina  maawatan no apay a naasideg ti riknana kadagiti adda iti kanawanna.

“Padawatannakami man, anak…”

Nagsaibbek ti ubing. Ibagbagana ti bisinna iti inana.

“Kanenyon daytoy ina, agsinsinkayon…”

Nagdalupisak ti ina. Impadalupisakna met ti anakna.

“Ket sika?”

“Nabsogakon…” naglibak ni lalaki. Intuloy a sinapul dagiti pamulagatenna ti summuksuknor iti agongna nga angot ti rosas. Napno ti angot ti rosas iti aglawlaw. Kasla adda isuna iti hardin. Kasla maalingagna pay laeng ti nakakapkasut a sonata ngem napaay a mangsapul no sadino iti pagtaudan daytoy. Nagngilangil. Mapukpukawna kadin ti simbeng ti panunotna? Adda kenkuanan dagiti sintomas ti panagbagtit: makaangot iti naidumduma nga ayamuom ken mangkangngeg kadagiti karkarna a timek. Minirana dagiti nakaduldulpet a kasangona. Nagtalangkiaw. Ngem duapulo ngata a metro ti kaadayo ti kaasitgan a tao kadakuada. Nataldiapanna iti kanigidna ti agkabanuag a nakatugaw iti semento a tugaw iti sirok ti kayo ken nagpannimidanna ti sarukodna ken nakataliaw kadakuada. Isu daydiay ti agkabanuag a limmabas idi addada iti sango ti kantina. Mailasinna.

Sadino ngarud ti pagtaudan ti angot rosas? Impalawlawna manen dagiti paningkitenna. Iti panagrikna ti lalaki ket kasla kumurikor iti agongna ti banglo kabayatan nga umap-apros ti puyupoy. Imposible met a dagitoy nakaduldulpet nga agpalpalama iti sangona ti pagtaudan ti banglo. A, uray ti angongna ket mangrugin nga agpalta! Sintomas iti panagbagtit… agbagtitton!

Nakangngeg iti garikgik ti babai ken lalaki iti likudan ti narukbos ken dandani pagattao a gumamela iti agarup lima a metro iti yanda. Sadiay!

“Mangankayon, Bai…”

“Agkararagtayo pay ngarud, barok. Dumawattayo iti bendision kadaytoy a taraon nga inyupresermo…”

Tinung-edanna. Iti panagsabat dagiti mata dagiti dua, kasla nakarikna ti lalaki iti lamiis manipud iti mata ti ina, a kasla nagwaras pay iti bagina – kadagiti laslasag ken kadagiti ur-uratna. Lamiis a sumsumaen ti mugingna itan iti kinakarkarna a mariknana. Kasla nakarikna iti bileg. Simmaranta. Kasla rimmagsak. Dina maawatan ti bagina. Ti minulmolan ti mugingna: Agbagtitto kadin?

Binuyana ti nanguros ti ina, nagparintumeng daytoy, pinagdippitna dagiti dakulapna sana indennes iti barukong, nagdumog ket nagtanamitim. Nakaparintumeng met ti ubing, nagdippit dagiti dakulapna a nakadennes iti barukong ken tumangtangad daytoy a nakakidem ken naulimek.

Mangngeg ti lalaki ti nakapsut ken naalumamay a kararag ti ina ngem di simmurot ti lalaki. Kararag iti kinaadda koma iti bendision iti taraon a pagsasangoanda, ti bendision a para iti lalaki a di nagpaidam a nangiyupreser ti taraon.

Nangan ti ina ken ti ubing. Binuya laeng toy lalaki iti pannangan dagiti agina. Uray no piliten ti ina a mangan ngem di nangan ti lalaki. Di ammo toy lalaki no apay a kasla napukaw a naminpinsan ti bibisinanna. Dina maawatan.

Nalpas dagiti agina. Napidut amin a murkat ket naisakmol. Kalpasanna ket nanguros ken nagkararag manen ti babai ket nagyaman iti taraon nga impaunegda. Awan ti milat ti asul a langit a makita toy lalaki. Saanna metten a marikna ti dagaang.

Nagsuyaab ti ubing. Nagilad. Nagpungananna dagiti takiagna. Immisem ti babai a nangtaliaw iti lalaki.

Timmakder ti lalaki. Nagpakada.

“Sadino ti papanam, barok?”

“Innak sapulen ni Patay, Bai…” kunana, ngem dina maawatan ti bagina no apay a naisawangna dayta.

“Bendisionannaka koma ti Dios, anak…”

“Ad-adda a kasapulanyo ti Diosyo, Bai, ngem siak. Ala, panawankayon!”

Ket pagna a pagna ti lalaki a kunam la no agturong iti chamber ti lethal injection. Natukkol ti tengngedna. Nakabulsa dagiti imana. Awanen a pulos iti maarikapna a kuarta. Pagna latta a pagna. Inkeddengna a dayta laeng iti aramidenna. Nutnutnotan ti mugingna a nasaysayaat a dayta ti aramidenna, ta inton mabannog, daytay napaksuyan unay unayen, maturogton iti mismo a yanna. Ket kaykayatnan iti saanen nga agriing. Daytay mabangungot koman wenno maatake pay ketdin a.

“Lumabanka! Laglagipem nga immayka ditoy Manila tapno makigasanggasat!” Naipigsana. Dumurdurog ti pakinakemna. “Dika sumuko!” Inulitna ken inradies ti maudi a balikas. Nagsardeng. Nalagipna dagiti damag nga adu dagiti kailianna iti rimmang-ay ti biagda ditoy a deppaar ken nangalan kadagiti pamiliada. Daytoy ti dakkel a nangdurog kenkuana tapno makigasanggasat met. Nasken a mapasamak met kenkuana daytoy. Nasken a patibkerenna ti pakinakemna. Lumaban. Nasken a maalananto ditoy ti pamiliana tapno matarayanda ti gubat ken iti kinakurapay. Nangemkem. Pinabasolna ti di agsardeng a gubat iti lugarda. Pinabasolna ti panagsamsam kadagiti dagada. Pinabasolna iti kinaawan iti saranay a dumteng kadakuada idinto ta nangnangngegna iti transistor dagiti minilmillion a tulong manipud ti gobierno ken sabsabali a nasion a para kadakuada. Dagitoy ti rason ti nasaknap nga eksudos ti kadaraanna. Agkamangda iti lugar a yan ti kinatalged, kappia ken talinaay. Agkamangda iti daga a napnoan iti kari.

“Wen, ania, di rumbeng a maawananak iti namnama.” kunana iti nakapsut a timek. Immanges ti nauneg. Impiduana.

Dinan maiyaddang dagiti sakana. Nabannog unayen. Agtinnagen dagiti kalub dagiti matana. Kayatna nga iyilad. Impalawlawna pay ti panagkitana. Nagmusiig. Ne, iti met lugar a nangpanawanna iti babai ken ti ubing ti yanna! Nagsubli a dina napupuotan? Ngem, yannan ti babai ken ti ubing? Ngem saanen nga importante kenkuana dayta. Makaturturogen. Mangrugin a lumnek ti init. Mano nga oras a nagnagna? Inyiladna lattan iti immangrag a karuotan. Nagsikig. Intulokna ti bagina a sakupen ti turog nupay mariknana ti dagaang ken nabang-i nga alingasaw ti daga.

Nakarikna iti saem. Daydiay saem a kasla natudok iti pika ti akimbaba a paragpagna. Nasaem a kumutukot. Bimmangon. Pinidutna ti bassit a banag a naitudok iti daga ken naiddaanna. Minirana.

Nanglangit idi adda ti minulmulan ti mugingna. “Natnagna? Natinnag la ketdi ti ina daytoy!” Napataliaw iti kanigidna. Ti agkabanuag a nakasarukod! Lima nga agpa ngata iti yanna. Nagsabat dagiti matada. Iniseman ti agkabanuag. Sinubalitanna. Nagsuyaab. Imbulsana ti pendant ket inyiladna. Dinan nakita ti panagtungtung-ed ti agkabanuag a nakasarukod, in-inut nga immadayo, agingga inalun-onen ti sipnget. Madamdama pay agur-uroken ti lalaki.

“Kutkutonen ken dingdingrawenkan, dugyot, dika payla bumangon!” kuna ti labus ti bagina ken napno iti tatona nga agsagsagad, nakaputot ket kadagiti tumeng daytoy pimmulipol uleg a tato. Iti kanawan a tumeng, nabasana ti SSC 321. “Tumakderkan no dimo kayat a bugbogenkan, ne!” Kasla kumilaw dagiti mata ti lumakayen, agedad ngatan ti nasurok a singkuenta ken agtayag ngata iti lima a kadapan ken buksitan ken sumilap ti kalbona.

Linidlid toy lalaki dagiti matana. Timmangad. Nakangaton ti init. Nagdardaras a pimmanaw toy lalaki idi nailayat ti nalukot a gemgem ti lakay. Dina kayat iti riribuk. Ta sadiay lugarda umok ti riribuk. Saan a riribuk iti inayanna ditoy. Naggaradugod manen ti buksitna. Saan laeng a mabisin, no di ket agalburito pay ti tianna. Pinidutna ti pagiwarnak iti rabaw ti immaratiddog a lamisaan a bato, a nalabit nga imbati wenno nabati ti kaudian a nagtugaw dita. Napia la pagpunasna iti kerretna no sadino la ditan a nalemmeng iti papananna pagpaknian. Inukradna ti pagiwarnak. Napasardeng. Binasana ti anunsio iti maysa a kolektor kadagiti relika.

Kinarawana ti bulsana. Adda! Inruarna ket minirana. Iti mugingna, kasla agparparikna a sabali daytoy a petpetna. Nalabit a namaris dagitoy no saan a pinangisit iti kabkab ken medio panagsenen.

“Ilakoksan!” naiyesngawna.

“Kukuam aya?” dinillawna ti bagina.

Minirana ti adres ti kolektor. Nalabasannan daytoy a lugar. Ditoy ti pagpagnaanna idi agtartrabaho pay laeng iti konstraksion. Inaprosanna ti kuladongan a buksitna kalpasan iti nagsasaruno a garadugod a kunam la no garadugod dagiti naunget a gurruod iti panawen ti nepnep.

Nakaangot manen ti agatrosas.

“Nagbanglon!” Impalawlawna ti panagkitana, ngem adayo ti yan dagiti grupo dagiti babbai nga agkakatawa iti yan ti semento a tugawan ken semento a lamisaan. Nariknana ti puyot ti angin. “Isuda ngata…?” Nagnan. Iti panunotna, naiyangin laeng dayta kasla banglo ti rosas.

Tinalliawna ti amianan. Ne, ti manen agkabanuag a nakasarukod iti kanigidna! Adda iti igid iti kalsada ken tumaltaliaw kenkuana nga umis-isem! Sursuroten kadi ti agkabanuag wenno nairanrana laeng nga adda daytoy iti papananna met? Ngem saanna nga inkaskaso. Saanen a napateg kenkuana daytoy a banag.

“Kasla sursurotennak ti banglo?” kunana manen ti bagina. Simgar. Dina maespeling no apay a simgar. Immanges iti nauneg. Inulitna. Ngem, dinan maangot pay ti banglo.  Napartak ti pannagnana. Ti adres ti kolektor.

Religious artifacts ti kaadduan a koleksion ti Caucasian a lakay ken nalukmeg a baket a nangpastrek kenkuana. Dinamagda no ania ti masapulna. Saan a nagtimek, ta nariknana manen ti bisinna. Inyawatna lattan ti pendant iti baket. Minira ti baket. Nadlawna a napanganga ti baket a nangbidingbiding ti krusipiho.

Ti lakay ti nangawis a sumurot iti uneg ti bassit a siled. Simmurot lattan. Bassit a timbangan ken libro a nangisit ti naiparabaw iti sarming a lamisaan. Adda ti dua a tugaw iti sanguanan ti maysa ket naiyupreser iti lalaki. Ti maysa ket ginuyod ti baket sana tinugawan.

Inukrad ti lakay ti nangisit a libro. Naunnat met ti tengnged ti lalaki ken ti baket. Nakita ti lakay ti ladawan a kapada ti pendant. Innala ti lakay ti pagsiripna ket binidingbidingna a nalaing ti pendant. Inggusugosna iti nangisit ken basbassit ngem gemgem a bato. Ti nangigusugosanna ket pinatedtedanna iti likido, ket nakita toy lalaki nga immasuk ti bato sa idi kuan minulagatannan ti nakatartaranaw nga uged-uges a duyaw a nagparang iti nangisit a bato. Insaruno ti lakay a pinatedtedan ti krusipiho. Immasuk met ngem lalo a timmarnaw ti maris dagiti naibudak a batbato. Bimmusnag dagiti marisda. Tinimbang ti lakay. Impasana iti baket. Sinirip met daytoy babaen iti sangadakulapan a magnifying glass. Nalawa ti isem ti baket a nagtungtung-ed ket kinunana: “It’s a genuine monstrance in tri-color gold rays, diamond stones on cross and base and colored stones on trunk…!”

“Mabisinak unayen. Mano iti pagbayadyo, Bai?” dinamag toy lalaki. Agtigtigerger. Dina ammo no apay, naugotanen iti pigsa. Saan nga umanay ti pul-oy ti electric fan iti kanigid a suli a mangited iti bang-ar iti kasla kumusnawen a panagkitana. Siguro iti adayo a pinagnana ken bisinna. Nagkiamkiam ti panagkitana, nakakita kadagiti bituen. Nagpusipos ti lubongna. Naglusdoy iti tugawna. Nagikkis ti baket.

Idi makariing, napellesanen daytoy iti nadalus a kawes ken nakaidda iti nalamuyot a kama iti bassit a siled. Ti lakay ken baket ti immuna a nakitana. Is-iseman dagiti kolektor.

“Ni Inggo a draybermi ti nangpelles kenka. Siledna daytoy.” kuna ti lakay idi inaprosanna ti lalaki ti barukongna. Nadalus ti suotna a puraw a tisiert ken nangisit a kurduroy a pantalon.

Nagyaman. Naawis a nakilanglang a mangan – iti tinapay, fried chicken ken kape. Sa kalpasanna, inawat ti lalaki ti tseke a bayad ti inlakona. Intarapnosna nga insukat iti banko, kas bilin dagiti gimmatang. Subliannanto ti kaserana tapno agbayad ken alaenna dagiti gargaretna. Sumapulton iti sabali a pagnaedanna. Dina kayaten iti nabuyok a kabarongbarongan iti natay a karayan. Siguro, makabirokto ngatan iti trabaho. Isamirananto iti agiskuela inton makabirok iti trabaho. No di latta makabirok iti trabaho, agpatulong kadagiti naam-ammona a kaprobinsiaanna iti Quiapo. Aglakolako met kadagiti aksesoria kadagiti selpon. Addan iti pagpuonanna. Dayta ti kangrunaan iti amin, puonan, kas kuna dagiti kaprobinsiaanna.

“Kukuada daydiay. Rumbeng laeng nga isublim!” sinintir ti bagina.

“Itedko amin?” dinamagna iti bagina.

“Dumawatka a. Dida met ngata naimut a!” Inkalinteganna met laeng ti bagina.

“Dimo tagikuaen ti dimo kukua!” Nagulimek.

“Sapulem ida, a!” Kinuna manen iti bagina.

Nangeddeng. Napan iti kantina nga immuna a nakakitaanna ida.

“Adda iti agpalpalama ditoy. Idiay man ne, ti pagtugtugawanda.” Intudona iti ruar.

“Saanmi nga ammo dayta ibagbagam, mister. Iti kaanoman, saanak pay a nakakita iti agpalpalama nga immarubayan ditoy kantina.” Kuna ti kahera a nagdalungdong iti asul ken nalukmeg a babai nga agedad ngata iti kuarenta. “Piton a tawenko nga agtartrabaho iti daytoy a kantina, diak pay nakita dagita nga ibagbagam.” Nagdamag pay ti kahera kadagiti dua pay a wetres ngem ngilangil laeng ti insungbatda.

Rimmuar ti lalaki. Dina kayat iti mangipapilit. No agliblibak ti kahera, awan iti maganabna; no agsasao iti pudno, awan latta ti ganabenna ta dina makita dagiti sapsapulenna.

Pagna. Pagna. Pagna. Dina ammo ti turongenna. Nagsardeng idi nakurikoran ti agongna.

“Agatrosas!” Inkidemna iti nagsay-op. “Hmm, makapasalibukag a banglo,” nakunana. Immisem. Impalawlawna ti panagkitana. Nakatakder toy lalaki iti asideg ti silulukat a ridaw ti dakkel a pasdek. “Dita met uneg!” Naipigsana pay. “Adda la ketdi dagiti agina a sapsapulek iti uneg…” ket nagdardaras a simrek. Ti banglo ti rosas ti nangiturong kenkuana no sadino iti turongenna. Napaliiwna dagiti sumagmamano a nakaparintumeng ken nakatugaw. Naulimek ti nakalawlawa nga uneg ti pasdek. Inayad itan iti pannagna ti lalaki iti igid a sumurong iti altar.

Kellaat a nagtibbayo idi namulagatanna ti eskaparate. Nagsardeng. Linidlidna dagiti matana. Talloda. Minatmatanna ida a nalaing. Manipud saka agingga iti dapan. Pinagsisinnublatna ida a minira – ti agkabanuag a nakasarukod, ti ubing ken ti ina. Nagrupanget. Dua nga imana iti nangkuraykay kadagiti pangulotenna, aburido iti dina maawatan a mapaspasamak iti biagna. Pinongutpungotna ti pangulotenna kabayatan a nagngariet.

“Aaahh…! Mabagbagtitak metten…!” naipigsana ti timekna.

“Adda maitulongko?” kuna ti agkabannuag a nakaabito nga immasideg.

“Asinoda?” Intudona ti eskaparate.

“The Holy Family…Dimo am-ammo ida?”

“Saan, apo…”

“Asinoka? Ania ti naganmo? Taga-anoka?” Umis-isem ti nakaabito nga agedad ngata iti kuarenta, pamudawen ken nataytayag bassit ngem ti lalaki.

“Jamalul Embu Sahaba Usman Sali, apo. Maysa a Tausug, taga-Lanawan, Sumisip, Basilan. Agtawen iti duapulo ket tallo…”

Am-ammo ti Langit toy kabsattayo, kasta koma met kadakayo… #

GIBUSNA.

Post Metadata

Date
February 9th, 2012

Author
Jaime M. Agpalo, Jr.

Category

Tags


3 Comments

  1. agsubliak man, ta dinto ket agtubo iti rururot iti dana ket diak masapulan ti dalanko nga agturong iti bilingual pen, he-he!

    pangatiddogen… pinadasko man iti nagsurat iti kastoy a genre… padpadasli, barbarengli…

    thanks again, sherma…!

    ala, ngarud…!


  2. Manong Jim! Wow, am so glad you’re back! ;-) :|

    Maragsakan la unay ni VF when he sees you post. :-)

    Just got back from Taboan: Writers Conf iti Pampanga, Manong. Talked to Mr. Macansantos about Baguio writers ket nadakamatdaka man iti tungtunganmi. :-)

    Keep coming back, Manong. We miss you here.

    [Okee... nan ta basaekon daytoy postem.]


  3. yes, ma’am, i will…agsubliak, he-he!

    ni kuya butch macansantos nagawis manen iti poetry reading sadiay up-baguio ngem saan pay a nalawag iti innak panagsao, agbeddal datao, isu a diak pinatgan… kasta met a diak pinatgan ti diayana a translation ti libro ta aminek a saan pay laeng a kas kasidap idi ti utek, he-he! madama ti panangasa… writing and editing iti tawid pay laeng…

    agiposteakto manen… agyamanak iti adu…!


Leave a Reply