Addada pay laeng iti kalsada iti sanguanan ti balay ngem mangmangngegkon ti nasinggit a boses ni adingko a Ryan. Apagtallona pay laeng ngem kasta unayen ti kinatarabitna. Nakutikuti pay. Lumanagto iti panangkibin ni Mommy iti panagballasiwda. Naladawen a malem ket kagapgapuda a nangarruba iti balay da Anti Mariel iti bangir ti kalsada. Immibbet idi addadan iti las-ud ti paraangan. Timmaray nga immuna iti turong ti ruangan ti balay.

“Mommy, kasano a nakastrek diay bebi iti tian ni Anti Mariel?” pagammuan ta dinamag ni Ryan kenni Mommy. Sinublianna ni Mommy sa nagpakibin manen idi lumas-udda iti uneg.

Nganngani naibbatan ni Mommy ti dakulap ni adingko iti nangngegna a saludsod daytoy. Kunam met no manakem ni Ryan a nangulit iti saludsodna. Intingigna pay nga intangad ti taliawna. Kayatna siguro a penken no nangngeg met laeng ni Mommy. Immibbet manen idi saan a sumungbat ni Mommy. Linagtona a linabsan ti bassit ken umasul a pagpigadan iti sanguanan ti ridaw. Idi kuan, sinangona manen a kinita ni Mommy.

Minatmatak met ni Mommy. Makaellekak iti langana a nakangngeg iti saludsod ti kabsatko. Kasla tay kunada a nakangngeg a tuleng. Nagmattider sa nagtengngaag. Alisto ti panangibaw-ingna iti matana idi kitaen manen ni Ryan.

Namrayak ti nagulimek. Saanak a nagkutkuti. Kayatko a denggen ti isungbatna. Nakatugawak iti asideg ti maysa kadagiti tawa nga adda iti suli ti salas a tuman-aw iti kalsada. Ngem didak makita. Itay pay laeng nga ur-urayek ida a sumangpet.

“Aaaa…” uray la a limmabaga ti rupa ni Mommy iti panangkarawana iti isungbatna. Ngem sakbay a makasao manen, sinilpuan a dagus ni Ryan ti saludsodna.

“Tinilmon kadi ni Anti Mariel diay bebina, ha, Mommy?” apagapaman a ginuyodna ti sabongan a palda ni Mommy idi saanna a sabaten dagiti inosente a mata ti adingko.

Mapilpilit ti katawa ni Mommy. “Saan anak. Kua…”

“Ah, ammokon! Minadyik ni Apo Dios?”

“Wen, wen. Impan ni Apo Dios!” Kasla nabang-aran ti langa ni Mommy.

“Ni Apo Dios?” nagbiragsotak. Dimsaagak manipud iti nangato a tugaw a naiyampir iti tawa. Daytoy a tugaw ti kanayon nga ayanko ditoy salas.

Siguro nasagidko ti kurtina iti ididissaagko iti tugaw. Nagtalangkiaw ngamin ni Mommy. Nagsaltek ti panagkitana iti nagkuti a puraw ken agsaragasag iti kaingpisna a kurtina iti likudak. Nalabit a kayatna a siguraduen no nakalukat dagiti de-sarming a tawa. Nakaserrada amin. Tinaliawna ti nakalukat pay laeng a ruangan iti likudanda. Kasla agsapul iti pagilasinan iti uray sangkabassit laeng a pul-oy ti angin.

Ngem natalna dagiti bulong ti kayo iti ruar. Kasta met dagiti bulong dagiti nakamasetera ken narukbos a rosas nga adda iti abay ti pagserkan. Awan kutkuti dagiti agraraay a sabongda.

Kimmita manen iti turong ti ayanko. Ngem saanen nga agkutkuti ti kurtina.Apagapaman a sinagid ni Mommy ti tuktok ti agongna. Kayatna siguro a penken nga aggapu ita iti ruar ti agat-rosas a naangotna.

“Kasanonto ngarud a rummuar diay bebi, Mommy? Magna idiay ngiwat ni Anti Mariel?” ni manen Ryan. Napatilmonak idi iruarna ti kendi manipud iti makannigid a bulsa ti kabarbaro a pantalonna.

“E di kua…” inrugi ni Mommy. Kasla nakabasol ti langana a bimsag. Inaprosanna manen ti agongna a kasla pambarna iti mabalin a panagbeddal dagiti sumaruno nga ibagana. Ken saan a makatalna dagiti matana.

Saankon nga inuray pay ti nayon ti sungbat ni Mommy. Timmarayakon a rimmuar. Naisurot a nagkuti ti kurtina. Diakon ammo no nadlaw manen ni Mommy.

Itugawko koma a buyaen ti panagaripapa ni Mommy kadagiti isungbatna kadagiti saludsod ni Ryan. Ngem nakariknaak iti panagimon iti kabsatko. Isu a dinaguskon ti rimmuar manipud iti salas nga ayanda. Tinurongko ti kusina nga agtarus iti terasa. Agtunged daytoy iti bassit a hardin iti likudan ti balay. Nalagipko ti kendi nga iggem ni Ryan. Ania ngata ti ramanna? Ken kayatko koma met iti mangisibro iti pantalon. Wenno mapadasan met ti agpantalon.

Kasla awan iti nakemko a nagturong iti indayon a nakabitin iti sirok ti mangga. Adda daytoy iti makannigid a paset ti solar. Saanakon a nagsardeng tapno apresiarek dagiti masetas a naintar iti dalan a sangkadayaw dagiti bisita ni Mommy tunggal maisar-ongda ditoy hardin.

Ti indayon ti kaay-ayo ni Ryan a paset ti hardin. Kasta met kaniak, ngem dina nga ammo dayta. Uray ni Mommy, dina met nga ammo. Diak ngamin maibaga kadakuada.

Nagtugawak iti indayon. Inkusayko dagiti sakak iti daga ngem saanko met a mapagpallayog ti indayon. Insardengko met laeng idi agangay.

Napaangesak manen iti nauneg. Adda koma man met mangitultulod kaniak iti daytoy nga indayon. Kas iti ar-aramiden dagiti apong ni Ryan no umayda sumarungkar. Siguradok a diak mabuteng uray no kasanot’ kapigsa ti panangipallayogda. Diak la malipatan ti kinaganas ti maiyindayon idi naminsan a nakilubbonak kenni Ryan kabayatan nga itultulod ti apongna a lakay. Ania ngarud, nakiap-apongak metten a, tapno mairamanak a maiyindayon.

Tinaliawko ti naggapuak idi agangay. Makapnek met la ngata dagiti sungbat  ni Mommy kadagiti saludsod ni Ryan?

Mabalin a saan manen. Dagullit ni adingko ket ti la masalsaludsodna. Ikarkarigatan met no kua ni Mommy a sungbatan uray no dina ammo ti isungbatna. Wenno saan, uray no ammona ti sungbatna ngem dina ammo nga ilawlawag iti magaw-at ti panunot ni adingko.

Madlaw a kaykayat la unay ni Mommy ti kabsatko. Adda listaanna kadagiti gapuananna. ‘Milestones’, kunana man. Dina malipatan ti petsa idi immuna a binalikas ni Ryan ti “mah-mah”. Kaay-ayona nga ipadamag kadagiti mayat a dumngeg a siam a bulan laeng ni Ryan idi magna. Sana inayon a walo a bulanna laeng idi mangrugi nga agsao.

Para kenni Mommy, ni adingko ti kasayaatan a pasamak ti biagna. Isuna pay ti kasiriban nga ubing iti rabaw ti daga. Tagisam-iten man ni Mommy dagiti ibaga dagiti gagayyemna nga isu ti immalaan ni adingko. Nangruna no ayonanda iti ibagbagana nga agpada nga agbalbalikas dagiti matada. Wenno saan, ibagada a bagbagay ni adingko ti panguloten a buokna. Wenno no dayawenda ti natundiris nga agongna. Kasla man la agpalpalakpak dagiti lapayag ni Mommy no mangngegna dagita a pannakapadayawna.

Agsennaayak met no kua. Kumurikor ti napalalo nga imon iti unegko. Ammok, rumbeng nga ayatek ti kabsatko. Ngem kasla nagrigat man a makibinglayak iti ayat ni Mommy. No maminsan, diak magawidan nga idawat a matay koma laengen ni adingko.

Ngem masansan ketdi a kagurak ti bagik iti kasta a mapampanunotko. Kanayon nga im-impek nga agka-ay-ayamankami koma. Agabaykami koma nga agbuya kadagiti paboritona a cartoons iti TV. Wenno saan, agay-ayamkami kadagiti nakaad-adu nga ay-ayamna.

No dadduma, im-impek pay nga agpaisuro koma kaniak a kas manongna. Agpaaramid iti ullaw. Wenno saan, pagtinnulunganmi nga aramiden a sinankotse dagiti nadumaduma iti marisna a Lego-blocksna. Ulienmi koma ti puon ti mangga nga adda iti likud ti balay. Wenno saan, agkuyogkami a mapan makiay-ayam kadagiti ubbing iti karruba. Ken uray no ania ditan a kanayon nga ar-aramiden dagiti ubbing a lallaki. Kayatak man a panunoten a siakto ti kagayyeman ni Ryan intono agpadakamin a sumrek iti iskuelaan.

Saan laeng a ni Ryan ken dagiti aramidna ti apalak. Umapalak kadagiti aramid dagiti agkabsat nga ubbing dita bangir a kaarruba. Binigat a makitak ida nga agkibin a sumrek iti eskuelaan no kasdiay nga agpanpannimidak idiay ayan ti tawa a sangkasiput ni Mommy. Adda met dagiti kanito nga umayda ditoy mangarruba ket agaayamda iti sanguanan ti balay. Bantayan ida ni Mommy. Ayankonto laengen ti umap-apal a nakamattider iti abay dagiti nakamasetera a rosas. Kasla kaang-angotko pay ketdin dagidiay a rosas.

Ken, ania ket koman a ragsakko no malagip met ni Mommy ti panagkanagananko. Nagmayat ket koman ti riknak no insursuratna met dagiti babassit a nagapuanak. Kasta unay koma ti isemko no madlawna met nga agkarkarupakami la unay. Nagsayaat koma ti turogko iti rabii no ililinak met a kas iti ar-aramidenna iti kabsatko. Uray la siguro dumakkel ti pusok no sipaparammag nga ibagana kadagiti gagayyemna nga anaknak. Urayak la siguro lumabbaga iti ragsak no iwaragawagna met no kasano kasapa a nasursurok ti magna. Nangnangruna manen no saritaenna ti ragsakna a nakangngeg iti umuna a balikasko.

Ngem dina maaramid dagita. Imposible. Ta kasano aya a mailistana wenno malagipna man laeng dagiti bambanag a saan met a naglabas?

No la koma siak ti pinilina idi a saan ket a dagiti dadduma pay a nasnasken kano a banbanag. Hay, ania metten.

Kasano kadi kabayagnan daydi rugi ti panagkadkaduami kenni Mommy? Siam a tawen? Sangapulo? Nasursurok sa pay bassit.

Kadagiti bangungot ni Mommy, kanayon a makitak dagiti nalimed a saem ti napalabasna. Balasang pay laeng idi. Sangkadayaw ti kaaduan ti pintasna. Mabigbigbig pay ti kinasiribna iti eskuelaan iti Manila a pangilepleppasanna iti kursona iti kolehio. Nakananama ti masakbayanna. Ngem dina kano naaluadan ti bagina a nagayat iti lalaki a nakaputot kaniak. Guapo, kuna dagiti gagayyem ni Mommy. Anak ti maysa a nalatak ken natakneng kano a negosiante.

Kas kadagiti dadduma nga agayan-ayat, inturayan ida ti rugsoda. Ken ti kinaliwayda. Nadarangda iti sulisog ti lasag. Ania pay, nainawak. Ngem iti apagkanito laeng a panawen. Apagisu a dua a bulan.

Innem a lawaskon iti tian ni Mommy idi madlawna nga agnginaw kaniak. Dagus a nakariknaak iti saan a nasayaat a partaan. Agasem, di man laeng naragsakan a nakaammo nga agnginaw. Awan man laeng gagarna a makakita kaniak. Kasta ketdi unay ti danag ken sangitna a nakaammo nga imetnak.

Kasla nagpukaw nga asuk amin a gagarko a maiyanak iti lubong. Nakariknaak iti pannakaupay. Nupay kasta, nangnamnamaak nga agbaliwto met laeng ti rikna ni Mommy kaniak inton maiyanaknak. Nangruna inton ubbaennak.

Ngem nakeltay daydi a namnama idi mangrugi nga agbaliw ti galad ni Mommy. Nangruna la ngarud idi ibaga ti amak a saanna pay a mabalin nga ikasar ni Mommy. Papatayen kano dagiti nagannakna. Ken kangrunaanna, mapukaw kano ti narayray a masakbayanda.

Iti kabigatan daydi nga aldaw, nakakaskasdaaw ta nasapa a nagriing ni Mommy uray no awan klasena. Kunak no leppasennan dagiti rebbengenna iti eskuelaan. Asideg ngaminen ti maudi nga aldaw a panagited. Wenno saan, agrepaso para iti eksamen. Nganngani ngaminen ti panagserra ti klase.

Ngem awan iti eskuelaan ti panunot ni Mommy idi agrubuat.

Nakatangkayagen ti init idi rummuarkami kenni Mommy. Ammok ta nangngegko ti panagreklamona iti pudot idi rummuar iti apartmentna. Adda ti apartmentna iti asideg ti sumsumrekanna nga unibersidad.

Limmugan ni Mommy iti dyip. Dyip, kuna man ti nalaaw a tsuper nga agay-ayab iti lumugan iti dyipna.

Kalpasan ti sumagmamano a minuto, dimsaag. Sa naglugan manen iti sabali. Idi kuan, dimsaag iti natagari a lugar. Umariwawa dagiti tattao. Makidinnaeg ti bosesda kadagiti bumunosina a lugan. Ipukpukkawda dagiti tagilakoda kadagiti aglabas.

“Quiapo siguro ditoyen,” nakunak iti nakemko. Nangngegko itay ni Mommy a nangibaga iti tsuper a dumsaag kano iti Quiapo.

Nagna ni Mommy iti sirok ti sumaniit ti rayana nga init. Nagkarenkenak iti tianna a kas panagprotestak. Alusiisenak. Ipakaasik koma a magna iti linong ken aginana koma bassit. Ngem kasla igaggagarana ti ar-aramidenna. Dina man laeng denggen ti reklamok.

Iti di mabayag, naginayad met laeng. Idi kuan, nagsardeng iti sanguanan ti maysa a baket a pumanukkaw. “Ugat, ugat kayo diyan!”

Siguro nadlaw ti baket ni Mommy ta kinatungtongna daytoy. “Ano’ng hinahanap mo, Ineng? Pamparegla ba?”

Nagmirugrogak. “Ania ngata daydiay?” nakunak iti nakemko.

Saanko a nangngeg ni Mommy a simmungbat ngem nangngegko ti baket idi agsao manen.

“Ito ang kunin mo. Malakas ito. Daratnan ka agad pagkainom mo niyan.”

“Hindi ba ito delikado, Manang?” Paarasaas ti saludsod ni Mommy.

“Siempre hindi. Ikaw naman.”

Nagduadua siguro ni Mommy ta awanen ressatna ti panagsao ti baket. Nagadu kano dagiti babbai a gumatgatang kenkuana iti kasta nga agas.

“Ibibigay ko na lang sa iyo sa singkuenta. Pangbuena mano lang,” intuloy ti baket.

Diak ammo no ginatang wenno saan ni Mommy ti ididiaya ti baket. Diak met naawatan amin a nagsaritaanda. Pamparegla? Daratnan? Delikado? Inumen laeng ti naawatak. Ket kasla mawawak metten iti pannakangngegko kadayta a balikas.

Iti di agbayag, magmagna manen ni Mommy iti babaet dagiti adu a boses. Nasaludsodko iti bagik no kasano ti langa ti Quiapo. Nagragsak siguro dayta a lugar gapu iti kaadu ti tao. Dinarepdepko a makitakto met koma inton dumakkelak bassit. Bareng ipasiarnakto ni Mommy ditoy a lugar. Agkibinkaminto.

Manen, naglugan ni Mommy iti dyip. Sa bimmaba. Sa immalatiw iti sabali pay a dyip. Pinugtuak nga agawidkamin. Ket kusto ti atapko.

Nagdiretso ni Mommy iti kuartona idi nakasangpetkami iti apartmentna. Nagtarus a nagidda iti kamana. Nabang-aranak. Nagmayat la ketdin no kasta nga agidda ni Mommy iti nalamuyot a katrena. Mainanaanak met no kua.

Nabayag a nakaidda laeng ni Mommy. Awan pulos kutkutina. Kasla nauneg ti pampanunotenna. Sennaay a sennaay. Uray siak, naisursurotak payen a nagsensennaay.

Ania ngata ti parikut ni Mommy? Mangrugiakon a mabisin ken mawaw. Di met la bumangonen. Mangisakmol koma met, uray tinapay laeng. Ken uminom koma iti danum. Wenno gatas. Uray ‘tay kaykayatna a kape ket di pay imminum itay bigat! Ngem di man laeng ipangag ni Mommy dagiti pagkasapulak. Ania pay, napasennaayak lattan.

Idi kuan nangngegko dagiti kasla maliplipit a saning-i ni Mommy. Nagarikenken ti mugingko. Kayatko nga arakupen ken tulongan. Kayatko nga ibaga a sumayaatto met laeng ti riknana. Maikawa laeng siguro ta siempre, addaakon nga imetna. Kayatko nga ibaga a malasatanna, no ania man dayta a mangpaspasakit kenkuana. Nangruna ita ta addaakon a mangkadkadua kenkuana.

Nabayag bassit sakbay a nagsardeng ni Mommy nga agsangit. Idi kuan, nariknak ti imana a mangap-apros iti tianna. Nakariknaak iti naisangsangayan a bara. Urayak la a nakalua idi nangngegko dagiti arasaas ni Mommy: “Pakawanennak, Baby. Pakawanennak koma iti mamin-adu.”

Ammokon a nasayaat met laengen ti pagturongan ti amin.

Kayatko nga iggaman dagiti dakulap ni Mommy. Kayatko nga ipakaammo a maawatak ti ibagbagana. Nga awan ti gapu tapno dumawat iti pammakawan. Nga ay-ayatek uray no medio naladaw a nakarikna iti panangipateg kaniak. Limmukay ti aangsak. Napatangadak a nagyaman.

Idi kuan, nariknak a bimmangon ni Mommy. Ket urayak la napalagto iti ragsakko idi mariknak nga adda tinilmonna. Dinengngegna met laengen dagiti ararawko. Dagus nga inungapko dagiti bibigko tapno maki-inumak iti dayta a banag nga ininumna.

Ngem idi dummanon ti mainum iti bassit-usit a pakabuklak, napaikkisak gapu iti saem a kasla mangpigpigis kaniak. Nagikkissak. Nagsangitak a nangawag kenni Mommy tapno isalakannak.

“Mommy, Mommy, Mommy!” inyik-ikkisko. Ngem anian ta dinak a nangngeg ni Mommy. Ania ngatan ti napasamakna?

Kamkamatekon ti angesko. Ket iti maudi a panagnguy-ak, idi laeng a naawatak no ania ti idawdawatan ni Mommy iti pammakawan. Agsangitak koma pay ngem naladawen.

Awanakon iti uneg ni Mommy idi makapuotak. Agtatapawakon iti angin, iti uneg ti kuarto ni Mommy. Saankon a marikna ti apdi ken saem a nangbungon itay kaniak. Saanakon a makarikna iti waw wenno bisin. Saankon a marikna no naragsak wenno naliday ti inak. Awanen, naputeden a namimpinsan ti linas a namagsilpo iti riknak iti rikna ni Mommy. Ngem makariknaakon iti aggun-gunay a pul-oy. Makitakon ti lawag ti init. Bukodkon dagiti mariknak, dagiti mangngegko, dagiti makitak.

Nakitak ti nakabuklak a nakawara iti kuarto ni Mommy idi itarayda iti ospital. Nakabuklak kunak ta nalpasen. Naglabasen. Naiwarsi a kasla awan aniamanna iti suelo.

Awan man la’ng uray maysa la koma a nakapanunot a nangpunas kaniak. Nalawag a nakitak a maysaak laeng gayam a tukel ti dara. Saan a bagi.

Kasla husto ti kinuna ti amak kenni Mommy idi isingasingna a nasaysayaat no paikkatnak.

“Saan pay nga ubing ti pagsarsaritaanta ditoy, Annie. Maysa laeng a tukel ti dara, awan surok, awan kurangna,” imbagana idi. Sana innayon, “Saanmo a mapatay ti saan pay met a sibibiag.”

Wen, husto ti amak a maysaak laeng a tukel ti dara. Ngem dakkel a biddut ti kunana a saanak pay a sibibiag. Sakbay pay a narikna ni Mommy nga imetnak, addan biag nga agpitpitik kaniak. Isu a manipud idi sinaona dagita a nasakit a balikas, ginurakon ti amak.

Nagngangabit ni Mommy. Ti nasakit, di man laeng immay binisita ti amak. Makapasuron!

Naasianak kenni Mommy, kaniami a dua. Ngem kangrunaanna, inay-ayko ti bagik. Awan ti mangayat kaniak kadagiti nagannakko. Agasem, kadakuada, maysaak laeng nga aningaas. Awanan biag. Awanan pagtaengan. Awanan iti nagan. Awananak pay gayam iti bagi. Maysaak laeng a parsiak ti dara. Dagiti impagarupko a ngiwatko, mugingko, imak, sakak, ken no ania ditan a pasetko, dardarepdepko laeng gayam.

Diak pay ketdi ammo no maysaak a lalaki wenno babai. Impapanko lattan a maysaak a lalaki. Ammok ngamin a kadawyan kadagiti ubbing, adda lalaki wenno babai. Pinilik ti agbalin a lalaki. Ba’am man.

Ngem iti rigatna ket saanak a kadawyan nga ubing. Ken saanak sa pay ketdi a makuna nga ubing. Maysaak laeng a lagip a di makalipat. Maysa a kamali ti napalabas a saan a makatukod iti unegna tapno mamakawan. Ken mapakawan.

Isu nga addaak latta a patinayon. Addaak iti asideg ni Mommy uray no dinak makita. Ngem mariknanak ngata? Diak la ammo. Sursurotek iti inaldaw. Sipsiputak a kankanayon. Sagpaminsan, ikuldingko kenkuana nga ipalagip ti maipanggep kaniak. Buybuyaek no kasdiay nga ukiren iti basol ken babawi. Dengdenggek no kua ti panangidung-awna iti nagan-ti-sangkaaduan nga inyawagna kaniak: “Bebi.” Dinak man la napanunot nga ikkan iti nagan!

Isu a siak lattan ti nangpanagan iti bagik. Angelo. Manipud iti anghel. Naladingit nga anghel. Ngem di bale, basta anghel.

Saksiak iti in-inut a pannakasursuro ni Mommy a manglipat iti dakkel a paset ti napalabasna. Nagtakderak iti abayna idi awatenna ti diplomana. Saksiak iti in-inut nga isasagpatna iti balligi iti karera a napilina. Saksiak idi nasursurona manen ti agayat. Kinuyogko pay iti altar idi agkasarda iti Daddy ni Ryan. Ngem iti amin ken kadagita a kanito, nagtalinaed a kawaw ti unegko. Pulos nga awan man laeng ti uray ania a makaguyugoy a rikna a simmangbay kaniak.

Ngem idi mangrugi a dumakkel ti tian ni Mommy, adda diak mailadawan a naglalabbet a rikna a simmangbay iti kaunggak. Iti panagriknak, kasla maisuysuyoak manen iti uneg ti bagi ni Mommy. Ngem saan met a siak ti adda iti uneg. Saanak metten a paset ti bagi ni Mommy, ti kinataona. Ken iti kaanoman, saanakon a mabalin nga agbalin pay a pasetna. Ta maysaak laengen nga arasaas iti angin. Arasaas nga agpilpilit a mangsupiat iti pannakaidaknirna iti lugar a nakaikarianna. Wenno gasat a nakaikarianna kadi itay?

Isu a tunggal makitak nga aprosan ni Mommy ti tianna, makariknaak iti… apal… imon… luksaw? Wen, agimonak iti sikog ni Mommy. Kada mangngegko nga ibagana iti asawana ti gagarna a makakita iti baro a bebina, agwingiwingak. Malidayanak a makautob a dina man la naiyesngaw dagita a balikas idi siak ti sikogna. Ket agsakit ti nakemko. Saludsodek no kua iti bagik no ania ti adda iti daytoy a bebi tapno ayaten ni Mommy iti kasta unay. Wenno saan, no ania ti dakkel a nagbasolak tapno agbalinak a saan a maikari iti ayat a kalkalikagumak.

Idi maiyanak ti kabsatko, kasla adda pasetko a natay ken adda met pasetko a nagungar. Babaen iti kabsatko, nakitak no kasano koma ti nagbalinak no naikkanak met iti gundaway a nagbiag. A naglasag. Nakitak ti nagbalin koma a bagik kadagiti matana, kadagiti naingpis a bibigna, kadagiti babassit nga ima ken sakana, iti pakabuklanna ken iti nainayad ken natalinaay a panagangesna.

Ngem kasla natayak met, manen, ta addan nangsukat kaniak. Isu a kabayatan ti panagdakkel ti kabsatko, adda gura a nagrusbong iti kaunggak. Kinagurak ni adingko gapu iti panangagawna iti lugarko. Kinasimronko ta naited amin kenkuana ti ayat a diak man la pulos nalak-aman.

No kasta a naragsak, aglalo no agkatawa, agpasugnodak iti suli. Ipapanko ngamin a siak ti katkatawaanna. Ken kada dayawen ni Mommy, mariknak ti nauneg a sugat iti barukongko. Iti panagriknak, kasla bagbagkongennak iti maminribu ket maysa ti inak.

“Daddyyy!”

Urayak la a nganngani natinnag iti indayon a nagtugawak iti kigtotko. Nagpigsa la ketdin aya ti boses ni adingko. Makatitileng!

Nagtalangkiawak. Isu pay laeng ti pannakadlawko a nasipnget gayamen ti aglawlaw. Nakasangpet la ketdin ti Daddy ni adingko manipud iti trabahona. Isu siguro a kasta unay manen ti ikkisna iti ragsak. Ania man ngatan ti pasarabona kenni Ryan?

Nagar-arudokak nga immasideg iti balay. Nainayad ti panangilukatko iti ridaw iti kusina. Kasta met ti pannagnak a nagturong iti salas. Ket naipasabat kaniak ti buya a nangsutil manen iti imon a nagbalay iti barukongko. Naragsak ni adingko a nakatugaw iti saklot ni Daddyna. Kasla rapido ti bibigna a mangis-istoria kadagiti inaramid ken nakitana iti nagmalem. Iggemnan ti pasarabona a sinan-trak. Ad-adda manen ti imonko.

Nagtarusak iti dati a puestok. Iti nangato a tugaw iti asideg ti tawa a nakurtinaan iti puraw nga agaragaag.

“Daddy, adda bebi idiay uneg ti tian ni Anti Mariel!” imbulladna.

“Kasanom nga ammo a baby daydiay? Nakitam?” Inamad ni Daddyna.

“Ay, lakay, ti la masalsaludsodna dayta anakmo. Kasano kano a nakauneg ‘diay baby idiay tian ni Mariel,” insengngat ni Mommy.

Pimgaak ti Daddy ni adingko. “Ket, ania ti insungbatmo?”

“Di imbagak nga impan ni Apo Dios.”

“Impalawagmo koma a no kasano a talaga a maaramid.”

“Kasano koma?” immulagat ni Mommy. “Saan a kasta kalaka ti mangipalawag iti dayta a banag, kunam sa.”

“No ikkam a iti sabali a kaipapanan dagiti balikas.”

“Apay a dimo padasen a sungbatan dagiti saludsodna,” inkarit ni Mommy a nakaisem.

Uray la nga agkiyyet ni Mommy kadagiti balikas nga us-usaren ti asawana iti panagipalawagna kenni Ryan no kasano a nakastrek ti bebi iti tian ni Anti Mariel. Ken no kasanonto a rummuar. Naayatanak man iti impalawag ti Daddy ni Ryan. Napalagtoak ket nasalgidko ti kurtina. Nasiputan ni Mommy ti panagkuti ti kurtina ket idi agangay, nagpambar daytoy a mapan kanon iti kusina. Agidasar kano iti pangrabiida.

Intultuloy da adingko ken ni Daddyna ti nagtungtong. Idi agangay, sinurotda met laeng ni Mommy iti kusina. Mayat ti katkatawada.

Saanakon a simmurot iti panganan. Napanak ketdi nagtugaw iti sopa a nakaidissuan ti de-bateria a trak-trak ni adingko. Inap-aprosak.

Nagsayaat la ket koman no pasetnak met dayta a pamilia. Uray siak pay ketdin ti mangsungbat kadagiti saludsod ni adingko. Ammokon a, ti sungbat dagiti saludsodna. Naglaka! Addaak ngamin iti sikigan ni Mommy idi agpasikal. Binanbantayak pay ketdi a, idi naganak. Inap-aprosak ti mugingna.

Nakipagrag-oak idi rimmuar ni Ryan. Kasla nairamanak a naiduayya ket nalipatak ti imonko idi umuna nga ubbaen ken pasusuen ni Mommy. Nakiabayak iti Daddy ni Ryan idi ibagana nga isu ti kakitkitana.

Adun ti ammok. Ad-adun nga amang ti ammok ngem ti naamuak koma no saannak nga inregreg ni Mommy. Uray no kasla gagangay laeng nga ubing ti panunotko no dadduma, adun ti ammok kadagiti banag dagiti nataengan. Ngem ania ngay ket saanak met ngaminen nga ubing. Wenno, saanak met ngamin a talaga nga ubing.

A, basta, narigat nga ilawlawag no aniaak.

Wen, ammokon ti pudno a sungbat dagiti saludsod ni Ryan a saan a kayat nga ibuksilan ni Mommy.

Ngem uray no adun ti ammok, dumges latta ti gagarko a mangammo iti sungbat ni Mommy kadagiti saludsod nga agay-ayam iti panunotko. No dadduma, mapanpanunotko a pagsaludsodan met koma ti amak. Ngem diak met ammo no ayanna ita, uray koma laeng iti lagip ni Mommy. Ken kagurak pay laeng isuna.

Isu a ni Mommy latta koman. Uray ibagbagak nga adda kapkapuyna, saanko met nga ipilit a kasta. Kas nakunakon, daydayawenda ti siribna.

Saankon nga idukit nga iparammagnak met iti sabali. Uray saanen a lumabbasit iti bain wenno iti pasindayagna. Basta la ketdi dumngeg kadagiti saludsodko. Ken mangted iti umiso a sungbat. Daytay napudno a sungbat. Daytay naggapu iti pusona.

Naiduma dagiti saludsod a kayatko a maikkan iti naan-anay a sungbat. Kayatko a maammuan no apay a saanak a maikari iti panangipategna. Kangrunaanna, kayatko nga ammuen no kasano a naiturednak nga inregreg.

Ketdi, saanko siguron a pikaren dagita a saludsod. Nalpasen. Napalabasdan. Ken nabannogakon. Kayatkon ti agsimpa, ti aginana.

Ngem kasano ken kaano? Kasano a sumaklangak kenni Talinaay no saanko met a maibaga no siasinoak? No siasino ti naggapuak? Ken no awan ti mayat a mangaklon kaniak?

Ta ngamin di man la mautob ni Mommy a kasapulak met ti malagip sagpaminsan. Daytay pananglagip a napno iti iliw. Daytay adda kakuyogna a pangumusta. Saan ket a tay pananglagip nga indukit ti basol.

Bassit laeng met ket dagiti ararawko. Saannak koma a pagtalinaeden a palimed ken kasla awan kaes-eskanna a biddut. Aklonenna koma ketdi a nagbalinak a pasetna. Ta nadagsen man nga awitek ti panaginkukunana a saanak a napasamak. Kasla awan pulos kaimudingak iti panagriknak.

Ken awagannak koma met iti nabuniagan a nagan a kas kenni Ryan. Wenno uray iti nagan lattan a binulodko. Angelo. Ta im-impek man nga adda met koma maikur-it a naganko iti libro ti biag.

Kangrunaanna, agbalinak koma met a paset ti karagragna. Ti kararagda a sangapamilia. Tapno maukarkaranak metten manipud iti pannakaibaludko iti tawid-a-basol. Agpatingga met no kuan ti panagkatangkatangko iti daytoy a lubong dagiti nabiag. Ket naan-anayton nga agpukaw dagiti ilem ken apal a nangbalkot kaniak.

Ngem maibtur ngata ni Mommy nga ipudno ti napalabasna? Para kaniak? Para kenkuana? Para kadakuada?

Ken wen, para kenni Ryan.

Ah, Mommy. Kaanonto a maawatam dagiti parangarang ti aggunay a kurtina iti salas? Kaanonto a pasangbayem ti umno a Lagip tunggal agadiwara ti nagpaiduma nga angot-rosas iti salas? Ken kaanonto nga iyaonnak manipud iti daytoy ingget sipngetna a lipat a nangikarunukonam kaniak?

No laeng koma mangngegnak ni Mommy. #

———————————————–
Umuna a gugguna, 2010 Don Carlos Palanca Awards for Literature (Short Story – Iluko Category).
Naipablaak iti Bannawag, Nobiemre 1, 2010.

Nasurat idi Setiembre, 2009.