Ay, Maniyo’ta, ‘Ding!
Sarita ni Jaime Agpalo, Jr.

“IMASNA ngatan a nutnotan ‘ta manim, ‘ding,” kiniddayan ni Pilo ti balasang a nakapantalon iti nakipet ken kupas a maong ken nagblusa iti asul a tisiert. Rimmakem ni Pilo iti liningta a mani ket rinugiannan ti nagibuksil ken nagkabukab. Manutsutil ti perreng ti baro iti tindera a balasang a nagtugaw iti limon.

“Bastos!” inyabbong ti tindera ti apronna iti kayangna ta mulmulagatan ti komboy nga inaldaw a mangsutil kenkuana.

“Ay, ading, maniyo’ta! Maniyo’ta!” Pinayapayan ni Pilo dagiti uppat a seksi nga agtutubo nga agpapada ti badoda: nakamaong iti nakipet ken nakabadoda iti nalabaga a venus cut a hanging ken nakasapatosda iti puraw a goma. “Mani, ‘ding, gumatangkayon, kalluto! Naimas ken nalaka!” Kinermakerman ni Pilo dagiti agtutubo.

“Naimas met laeng ‘toy manim, manong? Ti ammok ket babai laeng ti aglako iti naimas a mani, hi-hi-hi!” kuna ti kapandekan kadakuada a nakaiggem iti singkuenta pesos.

“Ay, nakaim-imas, ading biutipul, kasla kaimas ‘ta isemmo! Mano ti gatangenyo, sangalimon? ‘La may dir Sofie, isukatamon dagiti megaseksi ta didanto ket agbabawi!”

Kasla agkimmokimmot a subsob ti mabisin a netib a takong ti subsob ni Sofie a nagsukat.

“A, maniyo’ta, maniyo’ta, ‘ding, maniyo’ta! Ditoy ti kalakaan a mani! Umaykayon, suki! Suki, suki a makalugi! Di bale malugi, basta may pumapatong!” Pinagimbudo pay ni Pilo dagiti dakulapna iti panagawagna.

Agbalbalikas dagiti isem dagiti sumanangkatalliaw nga aglalako iti tiendaan ti San Fernando City, La Union.

“Dinak man aw-awagan iti my dear!” Binarsak ni Sofie ti naisupot a nagukisanna ket naitama iti ngiwngiw ti komboy.

“May dirkanton a no sungbatam ‘toy ayatko!”

Adtoy manen dagiti agbalbalikas nga isem a naibarsak kadakuada. Nasiputan amin dagitoy ni Sofie ket timmarabang. Dina maawatan ‘toy balasang ti pudot a nangdengngep kadagiti pingpingna, sa idi kuan nagwarasen daytoy iti bagina. Kiniddayan ni Pilo nga agkabkabukab manen iti tumok a pinidutna lattan iti lako ti baket a kaabay ni Sofie.

“Pumanawka man ditoy!”

“No pumanawak, awanen ti para pukkawmo may dir!” inkidday ni Pilo, sa manen naglaaw. Inayunan dagiti kaabay nga aglaklako ti kuna ni Pilo, isu a saanen a nagtimek ni Sofie.

“A, maniyo’ta! Maniyo’ta! Maniyo’ta!” Pinagimbudo manen ni Pilo dagiti dakulapna. “Misis, mani? No mani ti ipasarubom a nutnotan ni mister, ad-adda pay a bumara ti labna kenka! Ngem no saba, bumsog ‘ta tianmo!” Ginuyod ni Pilo ti masikog.

“Lukdit, ti la ibulbulatsingmo!” inyellek ti baket nga aglaklako iti saba.

Naisem a gimmatang ti masikog. Nagawag latta ni Pilo. Alisto met nga agsukat ken agisupot ni Sofie.

Adda ti kinamakam ni Pilo a nalukmeg a babai. Sinallabayna pay daytoy nga inturong iti sanguanan ni Sofie. Sukina daytoy a komersiante. Isu ti kanayon a mangkomboy kadagiti gatgatangenna.

“Siguradoka?”

“Am-amonakon, manang dir! Diak yupreser ti madi kenka! Kitaem a ne, nagbabagas a mani! Kastoy a ti tunay a mani! Uray la agkakatay ti makakita!”

“Balbalatongka met, p’re! Adda ‘ya met agkakatay iti mani!” impukkaw ti padana a komboy.

“Aminen, manang?”

“Idelibermonto ngaruden idiay nagparkingak. Sangasako a naluto ken lima sako a dipay naluto. Sino ti makinkukua, sika, adingko?” kuna ti babai ket pinagsinnublatna a kinita da Pilo ken Sofie.

“Misismo Pilo? Nalaingka met nga agpili. Agkabagaykayo!”

“Ne, saan manang! Pagan-anok met dayta a tao, kasla bonsai a niog, hmp!” inatur a dagus ni Sofie.

“Uray no bonsai, ta adda met ti ikstra sop dagiti masel ket ur-uratko!” Ket pinabayog ni Pilo ti barukongna ket nagparang dagiti namsek masel a pinakidser iti lima a tawen a panagkomkomboy.

Naggarakgak ti babai.

“May dirkonton a, manang, no sungbatanna ti ayatko! Sikanto ti maysa a ninangmi iti kasar, manang dir?” Inlambing ni Pilo babaen iti panangsallabayna ti balkasia.

“Wen a!” Kuna ti babai a nagkatawa.

Nasiputan manen ni Sofie dagiti agbalbalikas nga isem dagiti padana a komersiante-tindera. Idi nakapanaw ti babai, pinagngarietan ni Sofie a kinuddot ti kanawan a bakrang ni Pilo ken madaman nga agisaksako kadagiti naidayday a mani.

“Annayko may dir! ‘Pay a kumuddotka ngay? Umapros ken pumekkelka lang a!”

“’Ninam ketdi a tao! Lig-isenka kamman iti dayta a kinabattitmo!” Ngem napunasen ti semsem ni Sofie iti baro.

“Dayta a ti lalaki! Di pay sinungbatan ti ar-armenna ket addan ninangda iti kasar!” kuna ti baket nga aglaklako iti iti utong ken tarong iti kanigid.

Nasiputan manen ni Sofie dagiti agbalbalikas nga isem a naibarsak kenkuana. Riniknana ti bara dagiti pingpingna, ken ti nakaro a banugbog ti barukongna.

ADDAN DUA a lalaki nga anak da Sofie ken Pilo. Ti Ikit ni Sofie a baak ti para aywan kadagitoy nga annakda no mapan agangkat ken aglako iti mani ni Sofie ken kasta met no agkomboy ni Pilo. Nagpamili planingdan ta karigat ti biag a kunada.

“’Pay ta kaska la narim-it a mani, loko?” inulit ni Sofie.

Nakapannimid ni Pilo iti paradipad ti makinlaud a tawa ti kalapawda iti dayta a sumipnget. Impatakderda ti kalapaw iti daga ti adayon a kabagian ni Sofie ditoy nagbaetan ti Brgy. Pagdar-aoan ken Brgy. Biday. Bilbilangen ni Pilo dagiti agkiremkirem a bituen.

“Gapu iti mani, baket, a naam-ammoka. Gapu iti mani a sinungbatam ti ayatko. Agtaud iti mani ti pagbibiagantayo. Ngem saan nga agnanayon nga aglaklakota iti mani!”

“Dimo laisen ti mani! Mabiagnatayo met. No iti maninak a naam-ammo, iti mani met laeng nga inta bumaknang!”

“Mani, pagbaknangan? Imposible, Seniora Sofia! ”

“Adda paseminar ti Department of Trade and Industries maipapan ti panagnegosio. Umatendarta?”

“Sinsinimar nga?”

“Seminar iti food processing.”

NASUROK a tallopuloda a nagatendar iti dayta a seminar ti food processing iti function room ti Oasis Resort.

“Agawidtan. Diak a maawatan ti ibagbagada. Agin-iisbotan a, satanto agderetson nga agawid.” Inyarasaas ni Pilo ken baketna.

“’Gurayka kadi. Dumngegka lattan.”

“What you need most is determination to succeed…!” kuna ti Inglisera baket a nangipalawlaw ti panagkitana kadagiti immatendar a saan a matimtimek.

“Ekiusmi, madam! Di la mabalin nga Iluko ti panagsaoyo tapno maawatak!” Saanen a nakateppel ni Pilo.

Nagkakatawa ti tallaong.

“Diak pay naturpos ti pers yir hayskul ta managabsent ti titserko idi isu a nabainakon a nagtuloy!”

Nakarkaron ti garakgak.

Nagmisuot ni Sofie sa nagdalikepkep. Tepteppelanna ti bagina tapno dina makatosan ti asawana.

“Kasano kamin a saan a makaawat iti Ingles? No mabalin koma a ket, Iluko ti panagsaoyo ta pasigtayo met amin nga Ilokano!” Intag-ayna ti kanawan a takiagna sana kinudkod ti agbabasa ken aggagatel a kilikili.

Adu ti nangayon ket nagpalakpakda pay. Ngem ad-adu ti nakaellek ta uray la nagmusiig ken nagbang-es ni Pilo kalpasan nga inangotna dagiti ramay a pinagkudkodna iti kilikili.

Iti suronna, kinup-ayan ni Sofie ti kanigid a saka ti lakayna.

Timmakder iti tugawna ti kangrunaan a sangaili –ti director ti DTI. Ginaw-atna ti mikropono. “Husto ni Mr…”

“Pilo, ser!” alisto a simmungbat. Mirmiraen ti lumakay a direktor ti nakasab-it a name tag iti barukong ni Pilo.

“…wen, ni Pilo. Ad-adda nga agkikinnaawatantayo no usarentayo ti bukodtayo a lenguahe. Mrs. Jimenez, you may proceed….” Inyawat ti direktor ti mikropono iti kuttongit a baket. Nagtitipat dagiti immatendar.

Ket kunam pay, kunam la no singkolar, este, eskolar ni Pilo a sumanaludsod kadagiti dina maawatan. Ilawlawag met amin dagiti lektiurer kadagiti kayat a maammuan dagiti partisipante.

Peanut butter ti napanunot ni Pilo ken Sofie. Isudan a mismo ti agkirog. Ipagilingda iti palengke. Intugaw ni Sofie iti pagpupuestoanda a kanayon iti palengke dagiti aramidda a peanut butter. Ngem ti isem ti naganagay, in-inut a nagtinnag a misuot ti nalpay. Paspas a limmabas ti dua a lawas. Awan a pulos ti nalakoda uray no sangagarapon la koma.

“Ania ngarud ti aramidenta kadagitoyen nay?”

“Ipalapalmon dita karayan ta pagbalayan tirem! Aglakoak laengen iti liningta a mani!” Kinugtaran pay ni Sofie dagiti naibay-on a peanut butter. Naimbag ta plastik dagiti garapon, ta no saan, naburakda koman. “Ti la ket nasarakanen a pakaluglugian!” Masemsem a talagan ni Sofie.

Ngem kellaat ketdin a naggarakgak ni Pilo.

“Lukdit, pasubsobankakamman, lugita la ngaruden, aggarakgakka pay laeng!”

“Alangan met nga agrungaabak sa agkulitagtag nga agkulitagtag, a! Apay ubing?”

Nagmusiig ni Sofie. Makakatkatosen iti lakayna. Adda ket ti haybladna. Ngem nagteppel ta napanunotna nga isu gayam iti nagawis iti lakayna iti yaatendarda iti seminar.

“Baket, imbag la ketdin a, ta saan a galunggong ti ilaklakota. Peanut butter!”

“Pwenut butter, kunam a! Pwenut, puwe, saan a peanut!” Nagdalikepkep ken nagmisuot ni Sofie.
“No galunggong ti lakota, nabugguong koman, nagpatis payen!” Naggarakgak manen ni Pilo.

“Isu nga agkomboyka manen ta ditayto ket mabugguong ken agpatis iti bisin!”

Balik-mani dagiti agassawa. Nagkomboy ni Pilo. Naglako manen iti liningta ken naata a mani ni Sofie.

“Dikay’ met nagaramid aya iti peanut butter?” kuna ti inglisera a baket a lektiurer idi iti food processing. Nairana daytoy a nagpalengke ket nalabasanna da Pilo ken Sofie nga aglaklako iti mani.

“Nagaramidkami man, madam. Intugawmi ditoy. Iti dua a lawas, uray maysa ket awan iti gimmatang.”

“Insursuryo koma a.”

Pinadas ni Pilo ti nagisursor kadagiti kabalbalayan iti malem. Parbangon agingga tengnga ti aldaw laeng nga agkomboy. Adda met ti sumagmamano a gimmatang iti saggaysa. Ngem adu dagiti sutil:

“Sampel man, ngarud!”

“Baka linaokam met ti arina daytoy? Kumigpal no kua…”

“Amangan no used oil ti pinagkirogmo. Saanen nga agatmani ti ramanna…”

“Awan met la ti laokna a duggong wenno rungrong?”

“Gumatangak man ti sangakutsara, ta kagudua met la ‘toy tinapayko.”

“Utang a, piptin gibs?”

“No di mabalin a pagbayad ti credit card, credit laengen!”

“Bay-am ta pinpinat ditan, p’re, agtutung-ittay ketdin!”

“Pari, isiatmo, ne, ta agpasiatka met!”

“Pari, awan la ti lakom nga anting-anting a kontra trapik?”

Ken adu pay a makapadisganas a saludsod a nangngegna. Binay-an laeng ni Pilo dagiti sutil. Naabutan iti kasla piso ti mukod dagiti sinelasna iti kapapagnana iti dua a lawas, isu nga insardengnan ti nagisursursor.

“Ipadawatmo ngaruden dagita nabatbati ta dipay isu a pampanunoten!”

Pinassiar ni Pilo ti direktor ti DTI tapno padawatanna met iti tallo a garapon.

“Sapay no namnamaek a ditoykami mani a maiyaon iti rigat.” Pinunas ni Pilo dagiti agarimasa a matana. Nauneg ti sennaay a naibun-ay.

Naggarakgak ti lakay a direktor ket nayegyeg pay ti akakna, inikkatna ti degrado nga anteohosna sana intupak iti de sarming a lamisaan. Pinidutna a dagus ken minira ti anteohosna ta kasla agbabbabawi iti inaramidna.

Naa, apayen, ania ti nakakatkatawan a banag? Nagrupanget ni Pilo.

“Whosale a ti pamay-am! Ad-adu ti mailakom. Agbalinka a suplayer.”

Napanganga ni Pilo.

“Dagiti hotel, restaurant, resort, bakery, kantina, sarisari stores ti lakoam. Kinarton ti gatangen dagitoy a saan ket a saggaysa. No makasukika iti lima a resort, lima nga hotel and restaurant, lima a sarisari store, bumaknangka la ketdi, Pilo!”

Umis-isem ni Pilo a nangkudkod ti di met nagatel a tuktokna.

“No naimas ti aramidmo, sapulendanton ti prudoktom. Isu a saysayaatem ti agaramid. Ipategmo koma ti negosiom a kas iti panangipategmo ‘ta bagim ta daytoy ti mangbibiag kenka.”

INLISTA ni Pilo dagiti restaurant, hotel, beach resort, bakery, sarisari stores, kantina a napananna. Insinana ti listaan dagiti consignment, dagiti nagbayad iti kas. Sinubliasublianna dagiti gimmatang. Uray dagiti saan a gimmatang ket sinubliasublianna met, nga idi agangay ket addan ti sumagmamano a gimmatang.

Nagisursor latta kadagiti opisina ket banko. Ngem nanginngina ti presio, ta kas kuna ni Sofie a dina pagpadaen ti presio ti retail ken ti wholesale.

Naglabas dagiti bulan. Nakagatang iti bukodna a gilingan ni Pilo. Ngem no adda ti order, mapuyatan daytoy nga agluto ken aggiling ken agigarapon. Ngem inanusanna. Negosio ket negosio, kunkunana iti bagina.

Kakiddit ti mani. Isu a pinadas met ni Sofie iti nagisursor. Ngem makalawas pay laeng, naupayen daytoy. Nakiapa iti naminsan a nagisursor. Tengnga ti aldaw. Kapudot ti panawen. Isu a pati ulona ket pimmudot.

“Mano ta peanut butter, ‘ding? Mani koma a maukap naim-imas.” kuna ti dungrit a lakay iti ummong dagiti agiinum iti arak iti igid ti kalsada ti Brgy. Sevilla.

Nagoberhit ti tuktok ni Sofie iti idadateng ti haybladna ket yinagyagannan ti lakay.

Ngem ita a malem, nadatngan ni Pilo nga aggargarakgak ni Sofie a maymaysana. Adda ti iggemna a daan a Bannawag.

Nagdanag ni Pilo. Nabagtitsa met ti asawakon? kunkunana iti bagina.

“Ania ti nakabagtitamon aya, baketko? Adda asi ti Dios. Makaaontanto iti kinarigat no agtinnulongta.” Inarakop ni Pilo ti asawana.

Inukas ni Sofie ti arakop ni Pilo. Minulagatanna ti asawana. Di met makatimek ni Pilo.

“’Nia a nabagtit nga lablabidem met?”

“Aggargarakgakka met a maymaysam?”

“Katkatawaak laeng ti nabasak a sarita ni Virgilio Domaloy ditoy daan a Bannawag!”

Nakudkod ni Pilo ti di met nagatel a tuktokna.

“Agasem, lakay, ti lungon, insursorna nga inlako, hi-hi-hi-hi!” Uray la ipugiit ni Sofie.

“’Nia ngarud ti nakakatkatawa dita?”

“Dagmelak, lakay, hi-hi-hi! Diak impateg ti trabahok.”

“He, ulaw! Dika maawatan a tao!” Masemsem a saan ni Pilo.

“Simmardengak nga agisursor iti produktota a peanut butter gapu iti bassit a banag, lakay. Ngem iti sarita, di agbain ti aglaklako ti lungon nga agisursor! Tulonganka manen nga agisursor, lakay. Diakton samiren dagiti babassit a lapped ti yaasenso. Wen agtinnulongta! Ken yad-aduta pay iti agaramid. Saan laeng a peanut butter no dipay ket peanut brittle, non-greasy peanut in paper foil, choco peanut ken coco-peanut.”

Kasla San Fernando Bay ti kalawa ti isem ni Pilo. Inarakopna iti nairut ti asawana.

Immadu dagiti suplayanda. Nagaramidda pay kadagiti sabali pay a produkto manipud iti mani. Nalatak ti peanut brittle ken non-greasy peanut in paper foil a tagilakoda. Dagitoy a dua iti kadduan a malakoda ken order.

Ngem adda ti mangburibor ken ni Pilo. Kasapulanna ti pagpuonan no kastoy nga adu ti order. Ti imasna, sapulen dagitoy nga establisimiento ti resibo.

“Ireshistrom! Mangalaka ti bisnes permitmo! Inaganam dagiti produktom ta didanto ket tuladen!” kuna ti direktor ti DTI.

` “Kurang ti puonan, ser.” Kuna ni Pilo a nangidisso iti dua a garapon ti peanut butter a para iti director.

“Di umutangka, loko!”

Kinudkod ni Pilo ti di met nagatel a tuktokna. Asino ngarud ti ammona nga umutanganna? No gasut laeng a ket makautang met ngata. Ngem ribu ti pagsasaritanen. Nasken nga agangkat iti adu a mani tapno saan a maibusan no panagtutudo. Nasken nga agangkat iti adu a garapon ken kallub.

“NAGOBERPRAYS dagiti komersiante iti Manila. Isu nga inteddan.” Kuna ni Sofie a leppay ti abagana a napan nagkompra iti mani iti ili ti Balaoan. Nagdeliber met ni Pilo kadagiti supsuplayanda.

“Saan a mabalin nga agsardengtayo nga agaramid, may dir! Adda koma pay ketdi istaktayo a para iti agtutudo tapno agtultuloy ti negosio.”

“’Nia ngarud ti aramidentan?”

“Sumurotta ti presio.”

“Nasaysayaat pay no agpautangta koma kadagiti agmulmula iti mani tapno sigurado a data ti paglakoanda.”

“Ti puonan ti dakkel a parikut…!”

“BERTDEY ‘diay apok no next week, isu a sagsangapulo a garapon iti peanut butter ken peanut brittle, duapulo a non-greasy peanut ti alaek ita, Pilo, kuna ti natayag ken nakuttong a bumaket a manager ti San Fernando Rural Bank.

“Tenkio a, madam.”

“Adu ti sukimon?”

“Adda metten dagiti regular a suplayak, madam. Dayta ngarud ti parikutko ita ta kurang ti puonak. Nagadu pay met ngarud ti order dagiti saris-sari store, kantina, bakery, beach resort ken hotel and restaurant.”

Pinerreng ti baket.

“Mabalin ti umutang ditoy bankoyo, Madam?” Impasaksak ni Pilo.

“Adda ti ikolateralmo?”

“Koral? Saanen nga uso ti baka wenno nuang, madam. Kuliglig itan. Isu nga awan metten ti koral,” naggarakgak ni Pilo.

Bangbangir ti isem ti manager. “Ti kayatko a sawen, no adda ti titulo ti dagam tapno makautangka.”

“Inno met ti dagak, madam. Kinaassiandakam laeng dagiti kabagian ni baket isu a nayatda a nangbangonkami iti kalapawmi iti dagada.”

“Adda business permitmo?”

“Adda, madam. Uray iti DTI.”
“Business loan? Agsublikanto no bigat.”

“TRED pir ken sinimar, diriktor?” naglibbi ni Pilo. Adda ti surat ti DTI a naawatna isu nga adda ditoy nga opisina ita a malem.

“Makabulan a Regional Trade Fair and Seminar to boost your market.”

Nakudkod ni Pilo ti di met nagatel a teltelna. Ta dina maawatan no ania dayta a tirtirid pir ken sinsinimar.

“Makipartisiparka. Mangupaka met ti booth a pagidispleam kadagiti peanut productsmo. Ania ti ammom no manayunan ti suplayam?”

“Yamanek unay, apo diriktor. Dakkel a tulong kaniak dayta.”

“Umay ti UP Institute for Small Scale Industries nga aglektiur tapno mapadur-asyo pay ti produktoyo ken no kasano nga ilako daytoy iti merkado.”

Ni laeng Pilo ti nakaatendar iti lektiur. Nagbati ni Sofie ta ur-urnosenna ti financial reports. Naimbag ta nakasagpat iti maikadua a tawen ti BS in Accountancy iti St. Louis College. Nanangdan iti maysa a balasang nga agbantay iti boothda.

“There’s no such thing as luck in business! Seize the day. Do your homework!” nabukel ti timek ti agkabannuag, ababa-nakuttong a babai a lektiurer manipud iti UP Institute for Small Scale Industries. Maysa kano nga MA in Business Management ken kaggreduarna iti Master in Entrepreneurship program iti Asian Institute of Management a kas panangiyam-ammona ti bagina.

“Ania koma ti homeworkmi, madam? Numero uno a kasadutko ti agaramid iti homework idi agis-iskuelaak pay!” Di nateppelan ni Pilo ti bagina, ta dina maawatan dagita nga em-em-ey ken em-em-i. Kasla pay nganga ti sumikbab a buaya ti suyaabna. Sana impinal iti dua kilometro a sanapsap. Napuyatan ngamin idi rabii a naggiling ken nagigarapon iti order.

“Sumrek ‘ta ngilawen, pari Pilo” insutil ti nakasiput.

Nagkakatawa ti tallaong.

“Ti kayatna a sawen ‘nong, ke’ awan ti sinnuertean iti negosio.”

“’Pay ket nga awanen? No adda suerti, di adda met malas!” Impapilit ni Pilo.

“Diyo patien dayta! Dikay agdepende iti suerte. Iggemyo ti biagyo ken ti negosioyo. Adda kadakayo ti tulbe’ ti rang-ay. Dakayo a mismo ti makaammo a mangpataray ti negosioyo a saan ke’ nga agdependekayo iti dayta kunkunayo a suerte. Adda kadakayo no kayatyo a rumang-ay ti negosioyo. Nasken a naganaygaykay me’ nga inaldaw nga agtrabaho. Dika agpatudon ke’ sika a mismo ti agtrabaho tapno daras ti asenso! Masapul a nakapokus ti atension iti negosio ti amin nga aramid iti inaldaw tapno dumakkel ken dumakkel ti negosio.”

Ulimek.

“Apay a nasken ti tsektseke, madam? Di kad’ mabalin ti kas? ’Su met la nga isu, saan kadi?” impasaksak manen ni Pilo.

Di nakasungbat a dagus ti lektiurer manipud Unibersidad ti Pilipinas. Awan maarikapna a sungbat. Kasla naipasuli.

“Ania ti kayatmo a sawen, Mang Pilo?” Nagmulagat pay ti lektiurer, sana inikkat ti anteohosna a nangperreng ken ni Pilo.

“Ket no check your capability, kunayo met ita, madam!”

Sumagmamano ti nagkatawa iti tallaong. Nagtitinnaliaw dagiti sangaili a lektiurer iti katawada. Nasipat ti DTI direktor ti mugingna iti illekna. Nanglangit ken nagtallikud ti lektiurer a nangilemmeng ti rungiitna.

Kasla met nakukkokan a bennek ti langa ni Pilo. Ipapilit latta ti utekna a ti check ket tseke.

“Check ngarud, di tseke, saan, pari?” Inkuldit pay ni Pilo ngem immisem laeng ti kaabayna a lumakay.

“Saan a tseke, Mang Pilo. Ti kayatna a sawen dayta ke’ kaaduan a buyers ken merchandisers ke’ sigurista. Napateg kadakuada ti pannakaideliber ti orderda iti umno a panawen, iti umno a bilang ken iti umno kalidad. Isu a kasapulan ti pannakaebaluet wenno panangamirismo a naimbag no umanay me’ lang ti puonam we’no haan sakbay nga agawatka iti orders. Isu dayta ti check your capability a makunkuna. Ta naminsan lang a pimmaltaka, nadadaelen ti negosio. Awanton ti mayat nga agorder kenka. Isu a napateg la unay iti negosio ti palabra de honor.”

Nagtungtung-ed ni Pilo.

“Nalawag?”

“Saan a nalawag dayta reserts yur market, madam?” Inaprosan ni Pilo ti timidna.

“Ti kayatna a sawen, manong, ke’ ti panangadalmo ti taray ti negosiom. Ta adda ngamin dagiti nalaka a kapada ti produktom a maiyabay iti dipleym. Ket no dadduma, layusenda ti lugar a pagpigsaan ti produktom iti nababbaba a presio. Iti negosio saan a maawan dagitoy a saan a nasalun-at a kompetision iti merkado. Isu a napateg la unay unay dayta branding wenno kinaadda ti trade name ti produktom.”

“Malugikami a, madam, no nababa kaniada? Sa dida pay mangala iti bisnis pirmitda!” Indayamudom ni Pilo. Inayunan met dagiti partisipante iti seminar.

“No!” intag-ay ti lektiurer ti kanawan nga imana tapno agsardeng ti anabaab. “Agdepende ti kalidad ti tagilako. No quality ti produktom, uray nanginngina, ad-adu latta ti gumatang. Isu nga importante ditoy ti kalidad ti produkto ngem ti kandidad! Masapul me’ a maitedyo a kankanayon ti diktar ti kayat dagiti kustomeryo a saan ke’ a dakayo iti mangidiktar iti kayatyo nga ilako kadagiti kustomeryo. Ti kasapulan dagiti kustomeryo ti kangrunaan ti amin, uray pay no manayunan ti gastosyo. Saanyo a panunoten ti gastosyo, if this allows your business to grow!”

“Nasken kadi nga agpaanunsiokami, madam?” ni manen Pilo ti nagsaludsod.

“No la ketdi kabaelam, wen. Ngem nagastos ti advertising. Ti kasayaatan iti amin ket iti panangiyam-ammom a mismo ti produktom kadagiti consumers. Ammoem no ania ti kayatda. Damagem no ania ti kayatda. Damagem no ania ti dillawda. Aramidem dagiti balakadda. Itedmo ti kayatda. Napintas ti resulta no mabirokan ti umno a market ti produkto.”

“Adu ti agdamdamag kaniak no kasano ti panagaramidmi kadagiti produktomi, madam. Inyunay-unay ni baketko a diak ibagbaga, ngem diak met ammo ti agulbod!?” Naimasanen ni Pilo iti agdamag.

“Diyo ibagbaga ti panagaramidyo iti produktoyo. Trade secret dayta. Nasken a saluadanyo dayta a banag tapno saan a ma-clone wenno matulad ti produktoyo. Malaksid no dumtengto ti panawen nga inkayto ipa-franchise ti negosioyo.”

“Napintas dagiti imbagayo, madam. Ngem nakiddit met ti puonanmi.” Nagsanamtek ni Pilo.

“Isu a nagpaseminar ni apo direktor tapno maamiris a naimbag no asino dagiti kualipikado nga agdadamo a negosiante nga umawat iti grant manipud iti DTI.”

Nagsabat dagiti mata da Pilo ken ti direktor.

Babaen iti instruksion ti DTI, inrehistro da Pilo ken Sofie ti negosioda iti GSI Philippines, maysa a non-profit, non-stock corporation ket naaddaanda met ti bar code ti produktoda.

Agsipud ta limitado ti utek ni Pilo kadagiti business transactions kadagiti mall ken supermarket, ad-adda a ni Sofie iti maturtoran itoy. Ket ni met Pilo iti produksion. Ngem agbadangda a dua no agideliberdan iti order. Ta ni Pilo ti drayber ken adda met ti dua a pahinanteda.

“AGBAGBAGYO. Uray la agsagawisiw ti angin. Itay simmiripak iti tawa nakitak nga adun ti natumba a saba ken dandani umagep iti daga dagiti lawi dagiti bayog!” Kinontra ni Sofie.

“Baket, ti kari ket kari. Daytoy ti aldaw nga inkarik a panagbayad ti balanse ti utangta idiay banko. Tapno makautangtanto manen.”

“Kumanabsiit pay ti kimat ken gurruod! Dika kad’ mabuteng?”

“Napatpateg nga adayo ti kari ngem ti minilion a kimat ken gurruod. Laglagipem a dakkel ti utangta a naimbag a nakem iti banko. Ti nangalaanta ti pagpuonan ken pangalaantanto manen. Mas nakabutbuteng no dita makabayad.”

“Bayadamto lattan ti penalty.”

“Nagkariak ken ni manidier nga agbayaddak nga agbayad ita nga aldaw. Takderak dayta a saok. Amangan no dinton agtalek kadata. Iti amin a karirigatan a mapukaw ti tao, isu dayta ti panagtalek ti pada a tao.”

“Dakkelen ti danum, lakay. Naglupiasen ti karayan. Itantanmon.”

“Palabra de honor, baket.” Inigpilan ni Pilo ti agrurutap ti supotna a kuarta idi saanen a nagtimek ni Sofie. Nakasuot iti putot a seda. Nagsapatos iti goma. Nagkapote. Malamminsa ti senior citizen a pik-apna isu a di agandar. Sinarakusoknan ti tudo. Idi awan ti naurayna a traysikel iti kalsada, nagnan. Nakurang a dua a kilometro ngata ti kaadayo ti banko. Insab-itna ti kapotena iti ruar. Agar-aruyot ti sandona a linuktan ti sekiu nga agpumpunas iti asul a tualia.

Impakamakam ti sekiu iti likud ni Pilo: “Bossing, naanginanen a!” Nagtinggaw ti garakgak ti sekiu a nangitudo. Tinalliaw amin nga empleado ni Pilo. Nagmurareg met ti manedier.

Kinarawa ni Pilo ti ubetna. Wakwak gayam ti siortsna ket agparparangen ti immel-el a nangisit a brief iti nangisit a purriit. Kinudkodna ti di met nagatel a tuktokna. Sinippawna ti tualia nga impuruak ti sekiu ket imbidangnan daytoy.

“Isunsa met daytan ti sursuroten dagiti kimat ken gurruod, Pilo?” Kuna ti menedier a bumaket.

Unayen ti garakgak dagiti istap ti banko.

LIMMINTEG ti taray ti ‘Pilo N Sofie’ peanut products. Immadu ti nagaramid ti peanut buter ken peanut brittle. Kimmapsut ti negosio ni Pilo ken Sofie. Sabali manen a pannubok.

“Orig a Pilo N Sofie peanut brittle, dayta, ‘nong!” kuna drayber ti van. Maikatlon a lawas a sisiimen ni Pilo daytoy a van. “Basta Pilo N Sofie peanut, okey ta ngatingat!”

“Kasano nga ibagam nga orig dayta?”

“’Su ngarud ti markana!”

“Sino ti makinkukua ti Pilo N Sofie?”

“Gina Valdez.”

Saan nga am-ammo daytoy a drayber ti kinaasinona. Kasla kayat a disnogen ni Pilo ti drayber ngem nagteppel. Awan ti basol daytoy a drayber. Ti mismo nga akinkukua ti peke a Pilo N Sofie Peanut products ti agikaro.

“Makapatayak, diriktor, makapatayak la kitdi!” Makasangsangit-naglibbi ni Pilo a nagpulong iti DTI direktor. “Taga Bauangda, diriktor. Maysa a van ti luganda nga agisursor.”

Nagdayal ti direktor iti telepono ket adda ti kinasaritana. Kalpasan ti tallo nga aldaw, babaen iti bileg ti search and arrest warrant a pinirmaan ti maysa a hues, rined dagiti pannakabagi ti NBI ken DTI ti paktoria nga agar-aramid iti peke a ‘Pilo N Sofie’ Peanut Products. Nakemmeg dagiti agassawa a makinkukua iti paktoria ket naidarumda iti Piracy and counterfeiting of (goods covered by) intellectual property rights. Ngem ni Pilo ken ni Sofie iti nagpakaasi kadagiti otoridad a saan koma a mairaman a makasuan dagiti lima a trabahador dagiti ag-Valdez ta kaassianda ti pamilia dagitoy a makitartrabaho. Napatgan met ti kiddawda.

ADU A Tawen ti naglabas. Immadu dagiti suplayan ni Pilo. Nakarkaro manen ti anep dagiti agassawa. Immadu metten ti trabahadorna. Adda payen dagiti display centersda kadagiti mall ken shopping centers ti Rehion I. Agalada met ditoy kadagiti orders.

Nagatang ni Pilo ti daga a nagsaadan ti kalapawda ket sinukatannan iti bunggalo. Nagipatakder met iti likudan iti bodega ken pagaramidan iti produktoda. Addan iti Belgium dagiti dagiti dua nga electronics and communications enginneer a lallaki nga annakda. Adda iti London ti nurse nga anakda a babai. Kappasa ti buridekda ti Licensure Examinasion for Teacher, ngem agisursuron daytoy iti maysa pre-school. Nagtaud iti mani – iti “Pilo N Sofie’ peanut products iti pinagiskuela dagitoy nga annak.

Daytoy ti pakasaritaan ti ‘Pilo N Sofie’ peanut products. Ti negosio a sinanama nga intayok dagiti makaparegta a balikas. Ti negosio a tinarabay ti gobierno ken tattao nga agregget a rumang-ay ti biagda. Narang-ayen ngem agtultuloy pay laeng iti inna irarangpaya. Saan laengen nga iti Rehion I ti nakadandanonanna, no dipay ket iti Manila, Baguio, Subic ken Clark. Adda pay ti tallo nga eksporter iti native delicacies nga agang-angakat kadakuada.

Basta peanut butter, peanut brittle, non-greasy peanut in paper foil, cranchy peanut, sweet choco peanut, sweet coco-peanut ti pagsasaritaan, ‘Pilo N Sofie’ Peanut ti kaiimasan. Basta Pilo N Sofie peanut, okey ta ngatingat!
## (30)
(Impablaak ti Tawidnews)