Sangapulo ket Tallo a Lagip iti Sakaanan ti Kapitakan a Tanem
Sarita ni Efren A. Inocencio
Maika-3 a Gunggona, Salip iti Sarita
7th Reynald F. Antonio Awards for Iluko Literature
Dagiti Hurado: Francisco T. Ponce, Joel B. Manuel, Juan Al. Asuncion

PAKAUNA: Maipapan iti deforestation manen. Panangkalbo kadagiti bantay. No panggep ti tao kontra nakaparsuaan iti pagsasaritaan, nabaknang iti kapanunotan kadagiti mannurat nga Ilokano kas maibasar kadagiti paniriganda kadagiti nangab-abak a sarita, nangruna kadaytoy maika-7 nga RFAAFIL. Panirigan iti nangato nga agpang ken mankonkondena iti kastoy a di naintaoan nga aramid ken Ina Nakaparsuaan…

Bueno, irugitayo ngarud a siripen ti sarita…

ABABA A TALDIAP ITI SARITA: Nanglimlimo ni Andres Galano wenno ni Andy Gale iti isasangpetna manipud ballasiw taaw. Saanna a kayat nga adda ti makailasin kenkuana, iti laksid a nagpakolor iti buokna, nagaramat iti artipisial nga iming, ken no agsao English, a kunam la no talaga a foreigner. Isu ngamin ti sigud a mayor ti La Purisima iti Cadungunan Valley. Dina kayat nga adda ti makabigbig kenkuana. Kiddis ti konsensia. Ngem ti kangrunaan iti amin, ti isasarungkarna iti Cadungunan Valley a yan ti nakapasamakan iti nakaam-ames a mudslides. Karaman a nagaburan ni Hilda nga ina ni Andy nga anakna, ti apokoda ken ti manugangda a ni Ethel…

AGTURONGEN ni Andres iti calamity area—Cadungunan Valley – naglugan iti taxi.

UMUNA A LAGIP: Maipapan iti ipapasiarna ni Andres iti aglaklako iti kakaisuna a tianggi iti lugar a ni Hilda. Simmapit iti saritaanda ti maysa a lakay, dina pay am-ammo nga isu gayam ti ama ni Hilda. Sarkastiko ti panagsarsarita ni Andres iti lakay. Kuna ti lakay tinto met Cadungunan ti agsagrap iti dusa ti nakaparsuaan…

MAIKA-2 A LAGIP: Ti panagpakaasi dagiti agama a tulongan koma ida ni Andres nga isu ti operations manedier ti logging concession. Agpakpakaasi ti lakay a naospital ti asawa daytoy gapu iti eltor ket awan ti kuartada a pangiruarda iti baket. Uray ibatinan ti dukomento ti nuangna. Ngem di kayat ni Andres ta dina nagustoan idi ti panangpilpilosopo ti lakay, dina met kasapulan ti dokumento ti nuang ta di met agtaltalon. Ni Hilda ti nagpakaasi ken ni Andres. Imbaga ni Andres nga agserbi ni Hilda iti dagus daytoy tapno iserbianna. Nayat lattan dagiti agama iti kayat ni Andres…

MAIKA-3 A LAGIP: Ti panagnagballigi ni Andres a nangiwayat ti gartemna ken ni Hilda…

MAIKA-4 A LAGIP: Kalpasan a naggatang da Andres ken Hilda iti abastoda, nagtugawda iti sirok ti bittaog iti pantok ti turod iti nagbaetan ti Caangilan ken Cadungunan. Imbaga ni Andres nga idi ubing ket arapaapna met ti agbalin a mannaniw. Linawlaw dagiti bantay ti Cadungunan, isu a naawagan ti Cadungunan Valley. Ngem iti isip ni Andres, sayang laeng ti lugar…

MAIKA-5 A LAGIP: Ti pannakaammo ni Andres nga aginaw ni Hilda. Daydi met ti sipudna a tinaktakna dagiti taona iti trabahoda tapno agsapul kadagiti narigat a masapulan a masaramsam a paggugusto ni Hilda…

MAIKA-6 A LAGIP: Ti panaganak ni Hilda iti maysa nga ospital iti maysa a probinsia nga adayo iti logging concession. Nagsarakda ti sigud a kaduana iti logging concession ket isun ti administrative officer ti ospital. Inamin ni Andres a maikadua nga asawana ni Hilda. Dinamag ni Andres no apay a nauman iti logging. Insungbat met toy sigud nga am-ammona a gapu ta makonkonsensian.

MAIKA-7 A LAGIP: Ti iruruar ni Hilda iti ospital. Ti buniag ti anakda, a pinanaganan ni Hilda iti Andrew…

MAIKA-8 A LAGIP: Nabotosan ni Andres ti mayor iti Cadungunan babaen ti tulong ni gobernador ken makinkukua ti logging concession. Ni met Andew ti kasiriban iti klasena…

MAIKA-9 A LAGIP: Ti kinaaddan ni Andres iti ballasiw taaw. Ken ti pannakaawatna iti surat ni Hilda. Ti pannakabasana iti pagiwarnak a rinibu iti natay iti mudslide iti Cadungunan…

NAKANGTENGDA da Andres iti pagpatinggaan ti lugan. Masapul a pagnaenda iti maysa a kilometro sakbay a madanunda ti Cadungunan… Imbaga met ti taxi driver a ti napasamak a kalamidad ket bunga ti deforestation… Nagindidiaammo ni Andres..

MAIKA-10 A LAGIP: Ti panagung-unget ni Andres iti kapatas ti logging concession ta ipalpalagip daytoy ti selective logging. Ngem impapilit ni Andres a no select kunana, ket pukanaenda amin a kayatda. Imbalakadna a gumatangen ti anteohosna ti kapatas ket inikkanna ti sangapaldo a kuarta.

MAIKA-11 A LAGIP: Ti panagung-unget ni Andres kadagiti trabahadorna gapu iti panagmulada iti kayo…

MAIKA-12 A LAGIP: Ti pannakabotos ni Andres a mayor ti La Purisima. Tinulongan ti gobernador a makinkukua ti logging concession. Kuna ti gobernador a nasken nga ikalawada pay ti concessionda…

MAIKA-13 A LAGIP: Bililinen ni Mayor Andres ti district forester a puoranda dagiti immulada a kaykayo tapno makadawatda manen iti pundo manipud iti gobierno para iti reforestation…

NAKAGTENGEN da Andres ken ti taxi driver iti Cadungunan. Ket nasaksian ni Andres ti nakaay-ay a buya…

PAGPINTASAN TI SARITA: Sumagmamano laeng dagitoy a nasiripko…

(1) TI PANNAKAISURATNA. Ikonsiderarko ti presentasion ti sarita a saan a kas iti gagangay. Nupay ti ad-adda masarsarita ket maipapan iti sangapulo ket tallo a lagip iti kapitakan a tanem, a kas ipasimudaag ti paulo ti sarita, saan ket a pasig a lagip. Nagkadua a pasamak ti sarita: dagiti sangapulo tallo a lagip wenno sakbay a napasamak ti kalamidad ken ti agdama, a napasamaken ti kalamidad. Ababa ngem namsek dagiti balikas a naaramat, diretsa a naisawang ken nakailadawanan ti kayat nga iyallatiw ti author kadagiti agbasbasa. Nalaka a maawatan…

2) TI AYAT … KEN LIPUT. Ti ayan-ayat da Hilda ken Andres ket nasiken kadagiti nasutil a gundaway. Nupay addan pamilia ni Andres, impateg latta ni Hilda agingga iti tanem. Mabasa a kas paset ti iti surat ni Hilda ken ni Andres:

“…Saanko a mailibak a sika pay laeng ti agikut itoy pusok iti laksid dagiti naglabas a tawen. Pammaneknek ti saankon a panagsapul iti sabali nga ayat.”

Ni Andres, nupay addaanen iti pamilia, dina pulos a binaybay-an da Hilda ken ti anakna a ni Adrew, impategna ida. Uray idi isun ti mayor La Purisima. Naggagar a nagawid manipud iti trabahona a pagaramidan iti kotse iti sabali a pagilian idi nabasana ti nakaam-ames a mudslide.

Iti katatao ni Andres, a pagubbogan iti ayat, pagubbogan pay iti liput ta saan a napudno iti asawana.

3) TI KINAPATEG DAGITI KAYO. Ni tatang ni Hilda:

“Ti danum, maurnong kadagiti ramut dagiti kayo. In-inutento dagiti kayo nga iruar dagita a danum inton dumteng ti tikag. Umunanto a markna ti Cadungunan dagiti umay a tikag a sungbatanto met dagiti dadakkel a layus.”

Ken daytoy pay, iti panagsarsarita ti ama ni Hilda ken ni Andres.

“Dagiti ramut dagiti kaykayo ti agpaay a tulang ti daga. Ay-ayto pay ti Cadungunan ni agrunoten dagita a tulang. Saanton a maigawid ti pannakalbo ti daga. agbalinto ti Caduunan a sementerio nga awanan padeppa.”

Nagserbi metten daytoy nga insawang ti lakay a kas pre-figure iti sibubukel a pakasaritaan.

Ken ni Andres, kinunana ken ni Hilda idi dimmagasda iti sirok ti higante a bittaog iti pantok ti turod a nagbaetan ti Cadungunan ken Caangilan idi napan nagatang iti abastoda:

“Maysa a naindaniwan a lugar ti Cadungunan, Hilda…”

4) KURAPSION KEN EKSPLOYTESION. Ti kurapsion dagiti nababa a tattao babaen kadagiti nabileg. Inusar ni Andres ti bilegna kadagiti awanan gaway…

“No kaya ni Hilda a ket umay agyan idiay opisinak ta umaynak ibueltaan…”

Dayta ti sarkastiko a pannarita ni Andres iti ama ni Hilda. Ket daytan ti nakaipasngayan ti illehitimo nga ayan-ayat.

Iti maika-10 a lagip, maika-11 a lagip ken iti maika-13 a lagip ket pasig a maipapan iti kinabileg ni Andres. Iti maika-10 a lagip ket ti eksploytesion ti kapatas babaen iti selective logging. Iti maika-11 a lagip ket ti eksploytesion iti trabahador nga agmulmula kadagiti bunubon nga ipil-ipil. Iti maika-13 ket ti eksploytesion iti district forester a bilbilinen ni Andres a puoranna dagiti naimula a pagatsiketen a kaykayo tapno makaalada manen iti pundo para iti reforestation. Nasiken ti pannakaisuratna ken nalawag a maawatan ti eksploytesion dagiti nababbaba nga empleado babaen kadagiti nangato iti takem. Inaramat ni Andres ti bilegna kadagiti adda iti babaenna para iti pagsayaatan ti akinkukua ti logging concession ken pakairamananna metten.

Iti maika-12 a lagip ket maipapan iti eksploytesion ni Mayor Andres babaen ken ni Gobernador nga akinkukua ti logging concession. Bilbilinen ti gobernador nga ikalawada ti masakupanda a pagtarikaywan ta nagtaud iti logging concession ti kuarta a binusbosna iti itatapogna iti pulitika.

Iti kurapsion ken eksploytesion ket kanser a sakit ti gimong a saan a maag-agasan.

5) KIDDIS TI KONSENSIA.

Ti kinuna ti administrative officer iti ospital a naganakan ni Hilda ken ni Andres idi dinamag ti naud-udi no apay a nauma iti logging:

“Konsensia, Partner,” inlingalingna. “Saanto a datayo iti agsagrap ngem dagitinto dadduma a parsua a pakairamananto dagiti sagibotayo.”

Uray ni Andres ket ay-ayamen ti konsensiana. Iti maki-4 a lagip, iti panaglinong ket Hilda iti sirok ti higante a bittaog iti nagbaetan ti Caangilan ken Cadungunan.

“Sayangka, Cadungunan.”

Ket iti udina, idi naimatangan ni Andres Galano ti buya ti Cadungunan Valley.

“Iti itatan-awmo, naipasabat iti imatangmo ti buya a saan sa pay a simmiplot uray iti kaalikutegan a pampanunot dagiti pintor ken sumasarita a mangiladawan iti kunkunada nga impierno.

Agay-ayus pay laeng ti kolor-kape a pitak iti adayo a baba. Sumagmamano a bubongan ti ipaspasirip dagiti nagkukuros a kaykayo a namalamalan iti pitak. Ad-adda a dagiti kasla nakabutbuteng a ramut dagiti kayo ti agpakpakita imbes koma a dagiti nalalangto a bulbulongda…”

Iti saan a pannakasarak dagiti bangkay da Brgy. Chairman Andrew Gervasio ken ti pamiliana ken uray ti inana a ni Hilda Gervasio, timmulangen ti kiddis ti konsensia ken Andres Galano alias Andy Gale.

“Nagsublika iti sirok ti bittaog. Nagtakderka a simmango iti baba. Inukradmo dagiti takiagmo a kunam no adda sabatem nga arakupen. Naglulok dagiti tumengmo ket nagdissoda met iti daga.

Hilda! Andrew! inriawmo iti panunotmo; pinungotmo ti nakoloran a buokmo.

Iti alintatao, nagparang dagiti agtumban a higante a pinuon; mangmanngegmo ti wanerwer dagiti makina a mangilalaaw iti pannakaungaw.

6) TI TEMA TI DEFORESTATION. Ti mapaspasaran itan a layus, flashflood, mudslides, landslides ket bunga amin dagitoy iti nakaro unayen a deforestation wenno pannakapukan dagiti kaykayo. Iti rigatna, urayen iti pinullo a tawen santo maisubli ti inungaw a kabakiran. Ken saanto a maisubli dagiti inungaw a kaykayo no addanto pay laeng dagiti nakabarong tagalog nga addaan iti dakkel a buksit ken atiddog nga ipus.

7) TI KATATAO NI ANDRES GALANO. Wenno Andy Gale a manglimlimo ta dina kayat nga adda iti makailasin kenkuana. Manipud iti kinataona a kinurap iti material a banag ken bileg nga awan mamaayna, pinarukno ti bales ti Ina Nakaparsuaan. Nabileg ti karakterisasion a naikawes kenkuana.

Manipud iti mangliwengliweng a tanap ti panagsuratan, naiyaon daytoy a sarita manipud iti mudslide dagiti sinurat ket naidiaya iti 7th RFAAFIL tapno kirkiranna dagiti naalikuteg a pampanunot nga agpanunot iti pagimbagan ti sapasap.

Nabara a kablaaw iti author!