Troso
Sarita ni Reynaldo A. Duque
Maika-4 a Gunggona, Salip ti Sarita
Maika-7th a Reynald F. Antonio Awards for Iluko Literature
Dagiti Hurado: Francisco T. Ponce, Joel B. Manuel, ken Juan Al. Asuncion
Naipablaak iti Bannawag Magasin, Oktubre 12, 2009

Intay man bukra-en ken bukiladen ti pakabuklanna tapno maramanan ti imasa.

ABABA A TALDIAP ITI SARITA: Nalukag ni Servando, ti mangimaton ti logging concession ken sawmill gapu iti batitibat. Alidukdoken. Mamati a madi ti panagsaad iti buksitna ti ingel ti arak isu a binatibat.

Binanniekesan ni Servando, a kaduana da Masong ken Matias Cabron, ti montero, a nagbuya iti panagpukan ti atsero iti langilangan a kayo. Idi natumba ti pinuon, binilang ti montero dagiti singsing ti kayo ket pitopulo amin – wenno pitopulo a tawenen ti kayo. Sinennaayan ni Matias ta awan pay iti tallopulo a minutos, nagpatinggan ti biag ti kayo a tinaripato ti Ina Nakaparsuaan iti pitopulo a tawen. Nagsagrap ketdi ni Matias iti kantiaw gapu iti kinasentimentalna.

Naariwawa ti logpond idi sumangpet da Servando. Adda ngamin parpartien dagiti trabahador a beklat a kasla gurong. Kinamangda ti karinderia ti asawa ni Drigo. Naitulodan da Servando iti pulotanda a sangabadehado a prito beklat. Kinantiawan dagiti trabahador ni Masong isu a nangala iti inumenda. Impalagip met ni Drigo kadagiti trabahador ti panagorbertaymda. Nagiinum iti naingel dagiti boss a nagsasaritaanda maipapan iti kabibiagda ken trabahoda a kas atsero. Immawag itay ti sekretaria ni Jack iti VHF ket damdamagenna no saan met laeng a makamtud ti perdidoda a troso. Ni Jack ti sosio dagiti Koreano iti logging concession nga imatunan ni Servando. Imbilin ti Jack a bumaba sadiay sawmill ni Servando a asikasoenna dagiti maibiahe a troso ken tabla. Iti panagawid ni Matias, pinadagas pay ni Servando iti bunkhouse ket niregaluanna iti kuarta a kas supapak ti serbisiona ket addanto pay nayunna. Nagsubli ni Servando iti karinderia tapno ituloyna iti makinninuman iti nasanger kada Drigo ken Masong.

Alassiete iti rabii, buybuyaen ni Servando ti pakabuklan ti sawmill. Maikapat a rabiinan iti sawmill. Iti transistor, maiwarwaragawag iti umadanin isasangbay ti super bagyo, a mapapati a dumalan iti Bicol ken adayo iti Santa Isabel nga adda iti arsadanan ti Sierra Madre iti daya, iti ampir ti Baybay Pasipiko. Linagip ni Servando ti kabibiagna: ti napalabas a kas estudiante, ti kinaradikalna, ti bunga ti kinaidealstikona, kas ama a nakarikna iti panagkurang iti kasapulan dagiti annak, ti panagam-ammoda ken ni Jack idi agis-iskuela, ti panangisalakanna iti biag ni Jack babaen iti paltog dagiti estambay iti ruar ti pagadalan, ti yaasidegna ken ni Jack gapu iti kapulan ti pamiliana, ti pannakatroso ti prisipiona iti biag…

Bimmaringkuas ni Servando nga apput dagiti dua dakulapna ti karabukobna, a kas man magsat ti angesna. Kas iti disierto ti panagriknana iti pannakaigaaw ti karabukobna. Nagar-arep-ep iti rinibu a lungon a mangirarem kenkuana iti kasla agkabkabut a pitak a mangsulsultop kenkuana nga awan dumana iti dakkel a gayonggayong. Madaman a duklos ti super bagyo. Layusen. Naiddepen ti silaw. Nasipnget ti aglawlaw. Nagpukkaw ngem awan ti timek dagiti trabahadorna. Nagarigengen ti bunkhouse. Naisipna iti umadayo iti yanna ta dinto ket dupiren dagiti maiyag-agus a troso ti bunkhouse. Naglangoy uray no nalamiiis ti dagum. Ngem nagriggaay dagiti naipempem a troso, a nangtibab kenkuana. Napasarunuan pay ken manen ken manen. Idi dinungpar pay naminsan ti troso ti pispisna, nakakita iti rinibribu a lungon a nangirarem kenkuana…

PAGPINTASAN TI SARITA: Nasiken ti pannakasurat daytoy a sarita. Retorika pay, nga isu ti mangipapaay iti nagpaiduma a nanam. Nagkikinnammayet dagiti pasamak manipud rugina agingga iti gibusna. Dagiti agbibiag a kas langilangan a kayo, a gapu iti kasapulan iti panagbiag ket natroso. Ngem kas iti kayo a natroso, isu daytan ti ultimo ti biagdan. Saan laeng a dagiti pinuon dagiti langilangan a kayo ti natroso no dipay ket uray dagiti tattao nga agbibiag iti sarita ket natroso ti prinsipioda ken kinataoda. Dagitoy man dagiti sumagmamano nakitami a pagpintasan ti sarita:

1.) TROSO
A) literally
B) figuratively
C) kas ti paulo ti sarita

A) Literally. Kas bagi ti napukan a kayo. Manipud iti no mano a tawen a tinaripato ni Ina Nakaparsuaan ti kayo, iti awan pay tallopulo a minutos, natroson! Nailadawan ti kinadamsak. Makapasennaay…

Inasitganda ti nagpukanan. Inamiris ti montero ken kapatas dagiti atsero daytoy.

“Pitopulo a singsing,”kinunna ni Matias, ti montero, idi agangay. “Kayatna a sawen, pitopulon ti tawenna. Tallopulo a tawen pay, sagagasutna koman…”

“Nagudas iti awan pay tallopulo a minuto,” inkatawa ni Masong.

“Sayang,”inlingaling ni Matias.

Pinabaringringan ni Servando. ti montero. “Sentimentalkan sa ketdi ita, aya, Mat?”

Kinuti ni Matias ti abagana. “Mailalaanak la ngamin kadagitoy a pinuon,” kinunana. “Kas itoy kapukpukan ita,” intudona dagiti singsing, “inay-aywanan ti nakaparsuaan iti agarup pitopulo a tawen. Agasem, mapukan lattan nga awan aniamanna. Maysa pay, narra daytoy. Maibilang iti umuna a grupo. Maiparit ti panagpukan iti kastoy a kayo. Ngem ita, siak – a montero pay met ngarud – ti kangrunaan a saksi ti pannakapapatayda.”

Puonayem a pamsaakan ken Ina Nakaparsuaan. Makapasennaay met a talaga a buya. Lalo unay daytoy, kasla tao a namasaker ti kayo, sus…!

Iti panagirig ti puon, kas man gumawgawawa nga ima dagiti sanga daytoy a kimmaway iti angin sakbay nga agtuang. Nagranipak dagiti sanga iti pannakatumbana a nangguyod kadagiti kasla takiag a lanut a nangarakup iti bagina. Naisalat dagiti aringgawis ti pinuon iti sabali pay a pinuon iti panagisinna iti tumutop a pagtupakanna koma. Nagintaer iti apagapaman ti pinuon sakbay nga intuloy daytoy ti nagtupak. Nagkintayeg ti aglawlaw iti pannakabanitogna iti daga. Kadagiti kaapiring a pinuon, nagarikiak dagiti nabuak a billit ken bakes.”

B) Figuratively. Dagiti agbibiag wenno karakter ti sarita, a natrosoda wenno napukanda manipud iti prinsipioda gapu iti kasapulan a pagbiag, iti gapu iti pagsayaatan ti pamilia, ken ti masakbayan dagiti annak. Napateg dagiti annak, ket aramiden iti amin a pamuspusan dida la ketdi lak-amen ti mapaspasaran. Isu a di mabilang ti nagbalin a Dr. Faustus, ti pasintawi a karakter a pinutar ni Thomas Mann, maysa nga Aleman.

a.) Ni Matias Cabron. Ti montero. Adda iti logging concession a paggaoanna ti pangbiagna ti pamiliana ken pagiskuela dagiti annakna:

“Siak daydiay babai a mangikalintegan a masapul nga agprosti tapno saan a matay iti bisin,” kinuna daytoy. “Ammom Ser… tallo metten ti annakko nga agbasbasa iti unibersidad. Mangal-ala iti abogasia ‘diay inaunaana lalaki, kinadoktor daydiay maikadua a babai, ken kinaparmasiutika daydiay maikatlo a babai met laeng. Siak ni Dr. Faustus a nakasagana a mangilako ti kararuana iti Diablo saan la ketdi nga agrigat ti pamiliak…”

Testamonia ti maysa nga ama nga addaan iti nangato a prinsipio iti biag ngem immulog kadayta a prinsipio gapu iti pagsayaatan a masakbayan dagiti annakna. Annak la ti annak.

Ken daytoy pay:

“Kasapulan ti ammo,”kinuna ni Matias, “ngem naim-imbag nga adayo no addaanka iti adu nga am-ammo. Kadagiti situasion nga addaka iti nagbaetan ti agtuptupa a bato, kasapulam dagiti am-ammom a nabileg ken napipigsa a tao a tumulong kenka a mangiduron kadagitoy tapno saanka a maipit. Aglalo ta saantayo met a kas kapigsa ni Bernardo Carpio…”

Ikakapet kadagiti addaan ti kayatna a sawen, tapno maawit ti bakbaklayen a lubong.

b.) Ni Masong a kapatas dagiti atsero.

“Tsuper ti taksi daydi tatangko. Addaakon iti maikatlo a tawen iti kolehio idi mahold-ap. Limmaban iti hold-aper, pinasokanda iti gripo iti bakrangna. Saanen nga immabut iti hospital. Gapu ta siak ti inaunaan iti lima nga agkakabsat, nagsardengakon a nagbasa. Nagbirokak iti trabaho. Helper iti trak ti troso ti nastrekak. Ditoyen ti nagturposak a kas atsero. No mano a tawen a nagtalinaedak a kasta. Nagbalinak laeng a kapatas dagiti atsero idi sumangpet ditoy ni Boss Ser. Thank you, bossing!”

c.) Ni Drigo, ti foreman ti logpond.

“Itoy a biag,” kinuna ni Drigo, “nasken unay ti kinapraktikal tapno makalung-awka iti gayunggayong iti kinakurapay. Kinapudnona, masansan a dagiti gagangay laeng ngem praktikal iti panagut-utekna ti agballigi, imbes a dagiti maibilang a masirib. Uray salukagmo amin a salukag no agkurangka iti siglat, maaruska latta iti lumba ti biag.”

d.) Ngem ti kakaruan iti amin a natroso iti prinsipiona ket ti boss, ni Servando. Maysa a radikal idi agtutubo ken masansan a sumurot kadagiti rali idi agis-iskuela iti kolehio. Maysa nga idealistiko. Ngem, napukan, in-inut a natuang, sa natroso iti biag.

“Ngem naduktalanna idi agangay a maysa a nadagsen a krus a bakbaklayenna ti kinaradikalna kas estudiante. no kasta nga agaplikar iti trabaho, makutkot latta dagiti rekordna iti polisia a no mamin-ano a naikarsel gapu iti kinamilitantena, kas agad-adal man wenno empleado. Nupay makastrek met iti trabaho sagpaminsan, ad-adu dagiti gundaway a saan. Kakaasi ni baketna a mangyan-anay ti sueldo daytoy a kas gagangay a maestra iti elementaria.

Nangrugi a maburibor ni Servando idi aggigiddan nga agbasa iti sekundaria ti tallo kadagiti uppat nga annakna. Haiskul pay laeng, marigatanen a mangisakad. Kasanon inton agkolehioda?

Isu a kinontakna ni Jack. Nakaklsena. Anak ti pulitiko iti Cagayan. Nagdiputado met. Isu ti kakontak dagiti ganggannaet nga agpupuonan iti panagtroso wenno panagpukan kadagiti kayo iti kabambantayan ti Sierra Madre sada iruar met laeng iti pagilian a mapan iti Korea ken Japan. Kas ken ni Dr. Faustus, kastoy man ti panangilako ni Servando ti kararuana:

“How much do you want to sell yourself, eh?” inamad ti maysa kadagiti Koreano.

Napakidem ni Servando. Nariknana nga immulo a dagus ti darana.

Iti apagdarikmat kayatna nga arrabisen dagiti ganggannaet.

Ngem saanna naaramid dayta. “Makaammo kaniakon ni Jack,” kinunana.

Naggapu iti rigat, di kayat ni Servando a pagpasaranto met daytoy dagiti annakna. Inkidemna ti panangawatna iti diaya dagiti Koreano, malaksid laeng iti sueldona iti konsesion a dina mapagkedkedan. Kasta met nga inikkan ni Jack iti sueldo a dina mapagkedkedan.

Iti kasta a gundaway a rinitrit dagiti ragadi iti konsesion ti troso ti kinaidealistiko ken kinaradikalna.”

Ni Servando ti kangrunaan nga agbibiag itoy a sarita. Kasta ti panangiladawan ti author ti panangilakona ti prinsipio ken kinataona.

C.) Ti troso kas paulo. Umno la unay, a kas kaykayo a napukan manipud iti bantay wenno maipapan iti trabaho iti logging concession ken sawmill, ken iti figuratively, dagiti agbibiag a kas natroso ti prinsipioda gapu iti ayatda a nam-ay a saan ket a rigat ti lak-emen iti pamiliada. Isu nga adu ti agbalin a Dr. Faustus a mangilako ti kararuana gapu iti panagayatna iti nasayaat a masakbayan dagiti kameng ti pamiliana. Iti biag, maysa daytoy nga agdadata a kinapudno ken mapaspasamak…

2. PREMONITION. Wenno seniales. Ti sabali pay a pagpintasan ti sarita ket ti premonition a mapaspasamak ken ni Servando sakbay ti kalamidad. Maysa a forewarning kenkuana nga adda ti dakes a mapasamak kenkuna no dina ikaskaso dayta a banag. Inkabil pay ti author iti rugi ti sarita a kas foreshadowing ti sarita Ta iti gibus ti sarita, sinublian wenno insubli ti author dayta a paset ti sarita a kas panangilawlawag wenno pannakawarwar ti foreshadowing. Saan ngamin nga inikkan ni Servando ti kaipapanan ti forewarning wenno tagainepna. Naggibus a trahedia ti sarita ta di naikankano dagiti ballaag wenno saan a maawatan dagiti agdidiaya a sumaruno a pagteng.

Ti premonition ket balido a pagteng sakbay ti desgrasia wenno kalamidad. Kas koma iti kinaadda ni Servando iti bangka, ngem naibbatanna ti gaud ken tekken, inanud ken ginuyod ti alinuno ti bangka. Ti kayat a sawen dayta ket palagip nga immulog “iti bangka ti biag a napan iti aliluno.” Wenno ti nalawlawag a kayatna sawen, ti panangidissona ti prinsipiona. Isu nga adu nga igges nga agkuyamkuyam iti paglanglangoyanna. Ket iti udina, naibilangen kadagiti natay wenno dagiti nailungon.

3.) DAGITI NABILEG. Iti ay-ayam ti biag, nabileg latta dagiti nangato a tattao. Kabalinan nga ipatapaw dagiti nabileg, dagiti nababa ken aginbibileg a tattao:

“Ni Jack iti nakaammo iti ospital. Inako ni Jack nga intaya ni Servando ti bagina gapu iti daytoy. Lima nga aldaw a pinalabasna iti ospital.

Idi agsubli iti klase, natakuatanna nga awanen dagiti tambay a miron iti aglawlaw ti unibersidad. Kasta met a kalpasan iti agarup dua a lawas, naduktalan laengen ti bangkay ti nakapaltog kenkuana nga agtatapaw iti Karayan Pasig.

4.) DAGITI AWANAN BILEG. Ti puersa nga agpanggep a magdupar iti pader.

“Katulongan laeng a kapatas ni Drigo iti log pond idi dumteng ni Servando. Naduktalanna a ti dati a foreman ti nalimed nga ima iti pannakabukel ti union dagiti trabahador. Binirokanna daytoy iti lussok babaen ti nalimed a pannakitinnulong ni Drigo. Natakuatan ni Drigo ti panggep ti union nga agwelga nga adda pannulsol ti foreman, inkissiimna daytoy ken ni Servando. Riniputda dagiti dadaulo ti welga, kasta met ti dati a foreman a kain-inninumanda iti daydi a kanito. Iti dayta met laeng a kanito, inikkat ni Servando ti dati a foreman ken dagiti dadaulo dagiti agpanggep nga agwelga. Nagkamang dagiti unionista ken ti dati a foreman iti Departamento ti Trabaho, ti ama ni Jack ti nakaammon a nangimameg iti kaso.

Kanayon nga awanan gaway dagiti awanan bileg, ket naynay met nga agsagrapda iti panagannay.

5.) TI KURAPSION. Lalo la unay iti pannakaipatungpal ti annuroten kadagiti environmental laws.

“Immisem ti montero iti bangbangir. Saanen a nagtagari. Namrayan daytoy nga impasir ti daya-nga- abagatan a paset ti konsesion ti logging company da Servando. Dati, umasul-asul dita. Ngem ita, mangrugin nga agmaris-ilam ta naikisapen dagiti atsero dagiti pinuon. Kasta met a saan a sursuroten ti logging company da Servando ti selective logging ken reforestation. Agpatingga laeng iti papel ti pannakatungpal dagitoy a maisumite kadagiti maseknan nga opisina ti gobierno. Ket masinuona no apay.”

Kurapsion nga agpaysu, runotenna ti kinatao ken prinsipio.

Iti rigatna, imbes a mausar koma dagiti kayo para iti konsumo dagiti Pinoy, saan met ta mairuar iti pagilian.

“Agsaruno a sumangpet itoy masungad a bulan ti dua a dadakkel a barko manipud Korea ken Japan. Ti umuna, agkarga kadagiti naritriten a tabla nga agpa-Korea; ti maikadua, dagiti sibubukel ngem narukodrukoden ti kaatiddogna a troso a maibiahe idiay Japan.”

Gapu iti kurapsion agtultuloy iti pannakatroso dagiti kayo kadagiti kabakiran. Ket inton dumteng ti kalamidad agtitinnudanto no asino iti nakabasol dagitoy a nakabarong tagalog a dadakkel ti buksitda ken agdawdawadaw ti atitiddog nga ipusda. Ngem dagiti nagsagrap iti kalamidad, nakamulagat nga agmalmalanga no di man agsasaibbek…

6.) DAGITI PAGPAMPANUNOTAN ITI BIAG. Daytoy ti inlaga ti author nga ibatina kadagiti agbasbasa a pagutoban iti pangngeddeng. No aniaman dayta a keddeng, isun ti tinakderan iti dana ti biag. Dakamatek dagiti sumagmamano.

a) Nagkatawa ni Matias. Insubo daytoy ti naprito a beklat. “…No addaka iti bakir, sursuruem amin dagiti panglakagan ti pannakaisalakan tapno agbiagka. No saan, sika ti aluonen ti beklat…” Wenno ti aw-awaganda iti “survival of the fittest.”

b) “Siak daydiay babai a mangikalintegan a masapul nga agprosti tapno saan a matay iti bisin,” kinuna daytoy. “Ammom Ser… tallo metten ti annakko nga agbasbasa iti unibersidad. Mangal-ala iti abogasia ‘diay inaunaana lalaki, kinadoktor daydiay maikadua a babai, ken kinaparmasiutika daydiay maikatlo a babai met laeng. Siak ni Dr. Faustus a nakasagana a mangilako iti kararuana iti Diablo saan la ketdi nga agrigat ti pamiliak…”

c) “Kasapulan ti ammo,”kinuna ni Matias, “ngem naim-imbag nga adayo no addaanka iti adu nga am-ammo. Kadagiti situasion nga addaka iti nagbaetan ti agtuptupa a bato, kasapulam dagiti am-ammom a nabileg ken napipigsa a tao a tumulong kenka a mangiduron kadagitoy tapno saanka a maipit. Aglalo ta saantayo met a kas kapigsa ni Bernardo Carpio…”

d) Daytoy a sarita, a pakasaritaan ti tao a radikal ken idealistiko, ngem napukawna dagita idi mariknanan a mas napatpateg ti masakbayan pamiliana.

e) “Itoy a biag,” kinuna ni Drigo, “nasken unay ti kinapraktikal tapno makalung-awka iti gayunggayong iti kinakurapay. Kinapudnona, masansan a dagiti gagangay laeng ngem praktikal iti panagut-utekna ti agballigi, imbes a dagiti maibilang a masirib. Uray salukagmo amin a salukag no agkurangka iti siglat, maaruska latta iti lumba ti biag.”

Dakkel a kayo a di madeppa ti sumagmamano a katao daytoy a sarita, napukan iti mangliwengliweng a birhen a kabakiran ti panagsuratan, natroso iti maika-7 nga RFAAFIL ken naidaya iti duyog ti Literatura Ilokana.

Nabara a kablaaw iti author! @