Komentario ken Panirigan ni Jaime M. Agpalo, Jr.

Ne, ta nalpas pay gayamen ti maika-pito? Kayatna sawen a naandur met ken nakaibtur iti kastoy a kapaut ti panawen ti Reynald F. Antonio Awards For Iluko Literature (RFAAFIL). Nabara a kablaaw ken ni Reynald kasta metten ken ni Tess a kaingungotna ta napingetda a mangtultulong ti irarangpaya ti Literatura Ilokana ken dakkel ti panagpuspusoda a mangtartarabay iti itatadem ti pluma dagiti mannurat lalo dagiti makisalsalip itoy a pakontes. Sapay koma ta agtultuloy daytoy a panggep a panangtagiben iti Literatura Ilokana. Agbiagkayo!

Ti tema ti sarita a nagsasalipan ket maipapan ti tao kontra nakaparsuaan. No pampanunoten ket nakaal-alinggaget a tema ket rumbeng la unay a mailamina dagiti sinurat a maipapan itoy ta saanna laeng nga ited ti ballaag no dipay ited ti pannakabukirad dagiti mata iti kinapudno. Maipasagepsep koma dagiti mensahe. Kadagiti saan pay a naluktan dagiti matada iti kinapudno maiyagusda koma iti agdadata a peggad a pakaikursongan. Imdengan koma ti timek manipud kadagiti mannurat.

Bumales aya ti nakaparsuaan? Apay ket a saanen? Bumales a. Asinoman a malipit ket ipakdaarna iti pannakalipitna. Asinoman a masinit ket ipakaammona ti nasaniit. Agannay ti masaktan, kasta met ti nakaparsuaan. Bumales met no saannan a maibturan ti sagsagabaenna a kinadangkok nga ipaay ti tao kenkuana. Nagkaadun dagiti sagubanit nga ipalpalak-am ken ni Ina Nakaparsuaan. Apay a mapasamak ti climate change? Apay nga adda ti flashflood? Ti layus? Ti panaggidday dagiti bantay? Ti iseserrek ti danum kadagiti usok? Apay a mapasamak ti panagreggaay ken panagkusukos dagiti daga? Apay a narugit metten ti angsen nga angin lalo kadagiti siudad? Apay ti tikag? Apay a ngimmisit metten dagiti baybay? Apay ti tsunami? Ti red tide? Ti kinaawan makalapan? Ken dadduma pay a diakon ida inaganan. Amin dagitoy ket palagip a ni Ina Nakaparsuaan ket marigatanen, agngangabit ken nasken la unay unay nga itednan dagiti palagip nga isuna ket marigatanen. Nasken a unay iti panagpanunot para iti masakbayan.

Ania ti akemmo ti maipapan itoy? Kas maysa a mannurat, naawaganka a lumaok ken makipartisiparka iti daytoy a ganuat, iti daytoy a pasalip. Uray saanka a nangabak iti pasalip no laket ta naidanonmo ti akemmo itoy a tema, tao kontra nakaparsuaan, ket naaramidmon ti akemmo a kas mannurat. Ti pannakipartisipar ket panangiyebkas ti timek ti Ina Nakaparsuaan. Impukkawmo babaen iti sarita ti nalabes unayen nga inaramid ti tao ken Ina Nakaparuaan. Dagiti marikrikna itan a didigra ket palagipna, wenno pammales iti aramid a nalabes. Ti panirigam ken kapanunotam itoy a banag ket isu ti ipartisiparmo itoy a ganuat. Nasken nga agallangogan dayta timek tapno mangngegdaka, iti kasta, maapresiar ti kinapintas ti inka pinutar a sarita. No agkubuar ti rurod ni Ina Nakaparsuaan, aysus, pudno la unay a nakaal-alingaget.

Iti sabali a panirigan, ti panagballigi ti tao kontra nakaparsuaan ket pasamak mangimutektek ti biag ket saan a pasig a kinaimas. Dumteng met ti panawen ti kinapait, kinaapgad, kinaalsem, kinatamnay, ken dadduma pay, ngem iti laksid itoy, nasken a makidangadang ti tao tapno agtultuloy ti sikolo ti biag ket maaturna dagiti biddutna. Ti eksperiensa ket dakkel a pakasursuroan ti tao para iti ad-adu pay a pannakidangadang. Ta ti biag ket napno iti pannakidangadang no dipay ket ti biag ket dangadang a mismo. Saan nga agnanayon nga agin-init, dumteng met ti panawen ti dugudog. Isu a nasken a natibker a kankanayon ken sitatakder ken siisem aniaman ti dumteng a pannakibakal iti biag. Inton agsalogen ti bagi ken pigsa, iti malem a panaginana, bukraden a saggaysa dagiti eksperiensa a nangabakan iti dangadang ti biag. Wenno, ikur-it iti papel tapno dagita nga eksperiensa ket pagadawan dagiti sumarsaruno a kaputotan iti adal ken sursuro, tapno agbalinda natibker a sumango iti aniaman a dangadang ti biag. Isu dagita dagiti tugot nga intay ibati…

Ala ngarud, rugiantayon a siripen dagiti nangabak…

TI PANNUBOK ITI USOK
Sarita ni Clarito de Francia
Maika-5 a Gunggona/ Salip iti Sarita
7th Reynald F. Antonio Awards for Iluko Literature

Dagiti Hurado: Francisco T. Ponce, Joel B. Manuel, ken Juan Al. Asuncion
Naipablaak iti Bannawag, Oktubre 5, 2009.

ABABA A TALDIAP ITI SARITA: Minasan. Iti kauunegan nga usok wenno Level 700, dita ti nakadanunan da Mark, ti kasinsinna a ni Enteng, Joe ken Noel. Dita ti napananda ta nangato ti kalidadna a naba ti maalada.

Agparparikna ken ni Mark ti karkarna a mapaspasamak gapu iti napaliiwna a ititinep ti danum iti botasda ken ti mangmangegna a karasakas ti danum. Naglak-am laeng iti kantiaw. Kinamangna ti man way. Napaliiwna nga agpeggadda. Kasla pumipigsa ti karasakas ti danum. Dinagdagna dagiti kaduana nga umaonda. Ibatidan dagiti naba, ngem nangibaklay latta da Noel ken Enteng. Pinartakanda iti immuli. Nakalabasdan iti sumagmamano a nagsasangaan ti usok idi malipunosen ti botas ni Mark.

Gapu ta pumigpigssa ti mangmanegna a karasakas ti danum, napanunotna a sumrekda laengen ken Joe iti nabatoganna a sanga ti usok. Limmagto a nanglisi ti nagsangaan, ngem binagkat ti napigsa ken marapitak nga allon ni Joe. Inalistuanna iti nagpangato. Pinukkawanna dagiti kasisinna, ngem awan sumungbat.

Naginana. Bareng no umbaas ti danum. Iniddepna payen ti spotlightna. Ngem dimmegdeg ti danagna idi nadlawna ti danum iti yanna. Marigatan payen nga umanges. Nakasapul manen iti sabali nga usok. Sinurot ket limmukay ti aangsanna. Nakasarak iti manway nga umulianna nga agpangato. Naginana.

Nalagipna ti napalabas iti biagna. Ni Viring a kaingungotna. Ti aramidda nga agminminas. Nagna manen. Kimapsuten ti silawna. Nagna latta. Naipatikleb, ken naipuruak ti skullguardna, inarikapna. Ginangtanna ti silaw ngem saanen nga agsilaw. Agtignayen iti kasipngetan.

Nagar-arikap iti pannagna. Agibarsak iti bato tapno paliiwenna no natangken ti lugar a papananna. Nalagipna ni Apo Mugna, ket nagkararag, nagbabawi. Adda mariparna kasla dagum a lawag ngem nakapsuten. Naawanan iti puot.

Dimteng dagiti immarayat. Insalakanda ni Mark. Ngem iti panunot ni Mark, iddiannan ti agminas ket agsublida laengen nga agassawa sadiay Banaue, ken dumagasdanto idiay Cauayan, Isabela a lugar da Viring.

PAGPINTASAN TI SARITA: Nasiken ti pannakaiparang ti nalabes unayen nga aramid dagiti agminminas ken Ina Nakaparsuaan, mabasa daytoy a :

“Mautobnan a kaarngi dayta ti panangpasakitda iti nakaparsuaan. Sinsilen wenno bungbongenda ti nakatangtangken a bantay. Arigenggenen, panalbuongen, pabettaken ken derderenda ti lasag ti daga. Karamanda a nangparnuay kadagiti rikki, agbitbitin, matmatnag, natatadem a batbato. Rumekenda dagita a kasla tangan-saka sa iruarda nga ipagiling a pangalaanda iti tapok a lutuenda nga agbalinton a balitok.”

Maibugasan dita iti panagibtur ni Ina Nakaparsuaan gapu iti aramid dagiti agminminas. Saan laeng a pagbalinen dagiti minero a kasla pagsusungkaan dagiti bangtay no dipay ket mairaman a mapugipog dagiti kayo a mausar a pagistaka kadagiti usok. Dagiti usok a nagsasallupang nga isun ti sugat-laslasag ni Ina Nakaparsuaan. Kastoy ti pannakaladawanna itoy a sarita:

“Ngem ti mawangwanganda agbalin a sugat: Nangato, nababa, nalawa, babassit, kuadrado, rektanggulo, nagarko, awan sukogna, namaga, agtedted, napudot, nalamiis, natalged, narisgo wenno marba nga usok a panawan ken baybay-anda kalpasanna… Nalabit a nauman nga agiturtured ti Nakaparsuan…”

Wen, nauman iti panagituredna ni Ina Nakaparsuaan.

Ti nangirurumen ken Ina Nakaparsuaan ket dumteng kenkuana iti panagbabawi. Dumteng dayta no mautoben ti agdadata a kinapudno. Ket mapasamak iti panagbabawi iti panagbiddut.

“Liniklikannato met ngamin ti kainaran. Kinaykayatna ti panagminas nga enes-estoria dagiti kakasinsinna. Pakairanudan kano a dagus, dakkel ti sapul ken adu a paimas iti biag. Adda koma ita idiay Banaue. Ania la ket dagitan a biddut…”

Ni Mark, ti bida ken maysa nga Ifugao. Nakaasawa iti maysa nga Ilokana a taga-Cauayan, Isabela. Kas kadagiti agtutubo a nasapa a naasawaan, limmabas iti biagda ti nalabes a kinaderrep a puon iti saanda a nakatuloyan ken ni Viring iti kursoda nga agrikultor.

“Nakapagturposda koma idiay Santiago no dida nasulisog iti ayan-ayatda. Pettat ti panagtaray ken panagkasarda iti hues nga isu ti nakaatakean ni amangna. No impangagna koma dagiti pammagbaga dagiti dadakkelna…Agrikulturista koma itan. Matultulonganna koma itan ti inana iti talon a napanawan ti amana…”

Ngem iti laksid ti amin a babawi kadagiti nagbiddutan, dumteng latta met ti isip nga adda sadiay ti Mannakabalin a pangitalkan ti amin. Ni Apo Maknongan, ti Supreme God wenno kangatuan a diosen dagiti Ifugao. Ket kastoy ti makaterred lua a nagaon manipud iti lansad ti barukong ni Mark:

“Apo Maknongan, agyamanak kadagiti paraburmo: ti biagko, da Amang ken Inang, ni Viring, da katugangak…Adu dagiti nagbasbasolak kenka. Nagkurangak kadagiti nagannakko. Natay ni tatang gapu iti panangasawak iti maysa nga Ilokana. Pinanawak ni Inang nga agpatpatulong. Dinadaelko ti panagadal ni Viring. Liniklikak dagiti nakaikamagak. Pinanawak dagiti kakasinsinko. Pinangpang-or ken binungbongmi ni Ina Nakaparsuaan. Pagbabaywak dagitoy a naar-aramidko. Pakawanennak koma…Ket no matayak, pangngaasim ta alaennak iti dennam…”

Uray idi nakalasaten ni Mark ket agtultuloy latta iti kinaasidegna ken ni Apo Maknongan ta naaramidna nga ikararagan dagiti pimmusay a kakasinsinna.

“Apo Maknongan! Alaem koma ida iti dennam…!”

Ket iti paggibusan, dumteng ti naminpitla a panagbabawi iti nagbiddutan ket dumteng metten ti panangabaruanan iti biag.

“Narikna ni Mark ti dakulap ni Viring iti dakulapna. Inlagana dagiti ramayna kadagiti ramay ti asawana. Wen, agawiddan idiay Banaue—ken sumarungkardanto idiay Cauayan.”

Nupay daytoy a sarita, trahedia ti nangipaay iti panagbabawi. Ti naimpusoan a panagbabawi. Pudno la unay nga awan iti umuna a babawi no di pasig a maudi. Ngem adda latta panawen ti panagbabawi, uray iti maudi nga anges. Ti naimpusuan a babawi ket naikonektar ken naibudi kadagiti anges. Isu a no umang-anges pay la ti tao, adda kenkuana dayta a babawi. Saan a maawan. Isu nga aramiden ti panagbabawi kabayatan nga umang-anges, ta no saan, mapukaw ti tiansa no mapukaw metten ti anges.

Iti laksid a madama ken kainget ti trahedia, saan a nalipatan ni Mark ni Apo Maknongan. Maluktan latta ti Ruangan kadagiti agtuktok iti ridaw. Dimteng ti panagbabawi. Ti nalaus unay a panagbabawi. Ken araraw nga iti kanibusanan iti biag, makipagnaed iti Mannakabain. Nauneg ti relasion ken pammati ni Mark ken ni Apo Maknongan.

Sabali a talaga no bumales ni Ina Nakaparsuaan. Itedna ti didigra wenno kalamidad. Kadagiti saan a nagbabawi, isuda iti aglak-am iti pannusa. Ti agbabawi, isu ti mangabaruanan iti biag.

Naasi pay laeng ni Ina Nakaparsuaan kadagiti tao iti laksid iti ipalpalak-am ti tao a sagsagabaenna.

Ti mensahe ket adda amin itoy a sarita ken naidanonna kadagiti agbasbasa. Nagballigi ti author kadagiti mensahe a kayatna nga iyallawat kadagiti agbasbasa.

Ti panagayat iti Ina Nakaparsuaan ket kas met laeng iti panagayat iti Namarsua.

Naminas daytoy a sarita manipud iti urat dagiti naba iti usok Level 700, naidaya a kas balitok a kapanunotan ket pinabaknangna ti kamalig ti Literatura Ilokana.

Nabara a kablaaw iti author!