Sarita ni J. M. Agpalo, Jr

AGPAMPANUNOT iti sungbat ti nutnutnotan ti mugingna: ti pannakaadda koma iti ridaw ti kabarbaro a lubong. Dayta a lubong ket saan a bunga laeng ti alikuteg a panunot no di ket nagdippa a realidad. Ridaw ti realidad iti kabarbaro a lubong. Lubong ti panagbalbaliw a nabayagen nga ar-rapaapenna, a di koma agpatingga laeng iti arapaap. Addan dayta nga arapaap, nabayagen a nakadalimanek iti barukongna, isuna laeng ta dina ammo no sadino iti ridawna, dina ammo no kasano a yaonna. Dayta kayatna a mapasamak iti biagna a maluktan.

Ket nasinga ti panagpampanunotna idi naglukat ti ridaw, ngem sabali a lubong ti dimteng. Daydiay natarabit, saan a gagangay ti introna, kasla adda iti sabali a lubong iti sabali a panawen. Uray la ngimmato dagiti kidayna a, wid matsing libbi.

Gagangay a natuktok koma iti namitlo ti ridaw wid matching voice from the outside:”Nak!nak!” sa kalpasanna, nailukat koma a kagiddan iti ‘bulaga!’ Sumarunon iti saan nga agpatingga a kuestion.

Linibbian ni Michael ti simrek a sangaili. Dina a masinuo no makasangsangit wenno kalkalpasna a nagsangit. Naannad ketdi iti panangilukat ti sangaili kasta man met laengen iti panangiserrana ti ridaw.

Nagmurareg ni Michael a nangisurot ti kanawan a taldiapna iti sarugaddeng nga addang ti nakadumog a simrek a nangkamang itan iti immaratiddog a marisan a sopa. Sarugaddeng nga addang a kunam no balud nga agturongen iti death chamber para iti maudin a kanito iti biagna. Inayad ti panagtugaw ti sangsangpet a kunam la no dina kayat iti makaaramid iti kaluskos. Rinam-edan pay daytoy ti iking ti sopa iti kiyyetna. Iti pannakatukkol ti tengnged daytoy, saanen a mabasa ni Michael ti nalawa a muging iti maratimmukel a rupa.

Simmeksek iti muging ni Michael ti dua a banag: pinagungtan ni mamangna wenno mailiw? No napagungtan, nalaka a solbaren, a kas kalaka iti mamiso a betsin. Ngem no mailiw kas karigat met laeng iti mangsolbar iti kuestion iti asignatura a calculus. Nakudkod ni Michael di met nagatel a mugingna. Muging nga agkedked a mangburak ti ulimek. Sinublian ni Michael a minira ti monitor ken minusiigan ti program a kalkalpasna nga inaramid ti debugging process. Projectna daytoy iti Computer 417 wenno Software Engineering. Maysa a software nga Ilokano nga ay-ayam iti kompiuter maipapan iti innaduan iti magatud a tabako a birhinia ken pinnartakan iti panangtudok. Sinuratna daytoy babaen kadagiti platform ti Java, Phyton ken Ruby language.

Tinaldiapan manen ni Michael ti sangailina: nakailad a nakakukot. Nakakidem. Pinagpungananna dagiti imana. Nakasikig a simmango. Ti tisiert nga asul ket nalislis a nangiparang ti napudaw a buksit ti kalalainganna a pammagi. Gagangay laeng ti tayag iti edad a walo. Nakaputot iti maong. Nalabit a tinalliawna itay ni Michael. Naamirisna ngata a serioso ti nadatnganna ta uray la intapaya ni Michael ti mulagatna iti monitor isu a di nagtimek ken nalabit a dina kayat a makasinga. Adda met uteken daytoy nga ubing ta maikadua a kanayon iti klase tunggal panagtuturpos. Nalabit nga immala iti inana a cum laude idi nagturpos iti kolehio, sa inayon pay iti kinagagetna nga agadal kadagiti leksionna. Bugtong nga anak.

“Advance happy birthday…!” Ngem awan iti nauray ni Michael a sungbat, a kunam la access denied iti kompiuter gapu iti di umno ti password. Dipay nagkir-in wenno nagkuti ti nakailad nga ubing.

Solo ni Michael nga agnanaed ditoy one room apartment a kukua da Myla. Trese a tawenen nga agup-upa. Dagiti man kaarubbana a babbalasang iti mangibagbaga a karuprupana ti artista a ni Piolo Pascual. Saan a nairuam a rumuar no di naurnos ken nadalus kawesna. Saan met a nairuam a nakamisuot. Talloda nga agkakabsat. Adda sadiay San Diego, California dagiti nagannakna nga agpada a nurse, kasta met ti buridekda a babai a nurse met laeng. Ti inaunaan a lalaki ket adda sadiay Ilocos Sur iti sidong ti pamiliana ken agnanaedda iti family houseda. Iti laksid a kanayon a maimbitaran iti pasken, ken masansan a pannakasiputna a palpaludipan dagiti babbalasang a kaarubana, nga adu dagiti pagayamna a babbalasang iti direkta ken indirekta a mangiparparipirip iti ayat, baro pay laeng iti edadna a sarado tallo a dies.
Adda daan a kansion a naidalimanek iti baul ti barukong ni Michael. Kayatna a yaon ti kansion ngem awanan iti bileg a mangiyaon. Daydiay koma bileg a kas iti bileg ti agus ti nagdinakkel a karayan a nangbaliw ti rupa ti maysa lugar. Awanan iti bileg a mangiyaon ta dina nga ammo no sadinon iti pakasarakan ti ridaw ti baul tapno maidaton koma ti kansion iti nakaisangratanna.Tapno saan a masagid dayta a kansion, ginaburanna ti panawenna kadagiti ubrana iti trabaho, sa ita ti panagiskuelana iti Information Technology. Isamirana iti agbasa iti rabii ta dina kayat a panawan ti bandwagon a nakatunganga iti cyber highway. Ken maysa, itoy a panawen, katakunaynay ni mannurat ti computing system. Sports editor iti linawas a pagiwarnak ti siudad dagiti saleng. Agsursurat iti feature ken essay ken fiction kadagiti nadumaduma a magasin ken pagiwarnak.

“Ania ti kayatmo a regalo, balong?” Binurakna ti makatitileng nga ulimek idi dina met la maurayen nga agtimek ti ubing.

“Diakon agbertdey, ninong…diak kayat iti agbertdey…” nupay naalumamay, kasla napidut manipud iti puseg ti kamposanto. Nalamiis a sungbat, ngem no halohalo koma ket saan met a naimas a kanen ta nalab-ay. Nagsabat dagiti kiday ni Michael a kabuyog iti libbi.

Kasangay ti ubing no bigat. Ti inana, ni Myla – maysa a human rights advocate. Agkaklase idi da Michael ken Myla iti first year agingga fourth year iti Mass Com sadiay University of the Phlippines-Baguio. ‘Best friend’ ti panagtinnawagda a dua idi estudianteda. Kanayonda’ nga agkuyog a mapan agiskuela ken agpasiar. Agtinnulad iti assignment. Agtinnulong nga agaramid kadagiti thesis, research ken essay. Agsinnakar iti uneg ti klase. Aglanglang a mangan wenno agmerienda. Idi nagreduarda, impamaysa ni Michael ti pagiwarnak, idinto ta impamaysa ni Myla ti trabahona a women’s organizer kadagiti nadumaduma a minasan iti Benguet. Ket daydiay daan a kansion iti barukong ni Michael di naikkan iti panawen a maipatangatang. Ta idi simmangpet iti maysa nga aldaw ni Myla, impakaammonan iti panagasawana.

Nakammet ti barukong ni Michael. Napespes. Ket dina inatendaran ti kallaysa ti gayyemna, nagawid ketdi sadiay probinsia ken nagpambar nga adda napateg nga asikasoenna. Makabulan santo nagsubli, ngem liniklikannan ni Myla. Sa la nagsubli ti langenda ken ni Myla idi naawis a ninong ni Junjun. Ti ama ti ubing ket manmano a makita ni Michael ta rabii no sumangpet, rabiinto man met laengen a pumanaw. Kasta iti isasangpet ken panagpanaw ti ama. Isu a di nakaskasdaaw a naasideg ti ubing ken ni Michael. Lalo no dadduma ket ipasiarna. Italek ketdi ti inana ken ti lolana a makinkukua ti five-door apartment.

Talloda nga agkakabsat da Myla a pasig a babbai. Dagiti dua ket agpada a nars nga agtartrabaho sadiay London. Ti amada ket biktima iti pammaltog sangapulo a tawenen iti napalabas. Awan iti nalawag a binanag ti kaso agingga ita. Awan iti establisado iti kinaasino ti pimmaltog. Awan iti establisado a rason no apay a pinatayda. Dadaulo iti militante a transport group ken aktibo iti human rights daydi amada.

“Gumatangakto iti cake ken ice cream…”

“Uray saanen, ninong. Diakon agbertdey. Madik kayat ti agbertdey”

“Intanto ngarud mangan idiay Jollibee…”

“S-saanen. Diak kayat ti Jollibee.”

“McDo wenno Chowking? Agpilikan.”

“Uray dagita madik kayat. Saanakon nga agbertdey…”

“Intayo ag-beach idiay La Union…!”

Limmawag ti rupa a naiyangad ket timpuar ti agpagbingi nga isem. Ngem apagbiit laeng dayta. Nagsubli met laeng ti nasipnget a rupa.

“Apayen? Ania kadi parikutmo?”

“Ninong, kaano a sumangpet ni papangko?”

Namnamaen ni Michael daytoy a saludsod. Lalo no kastoy a dumteng ti kasangay ti ubing, no mangawat iti pammadayaw iti eskuelaan, iti paskua ken iti baro a tawen. Ngem naglibak ni Michael. Maysa met nga arte ti panaglibak. Ta kasano koma nakapappapati ti libak no saan a manglimlimo a kinapudno? Sumangpetto no rabii, irasonna no kua. Ti di mamingga a rabii.

Kinamang ni Michael itan ti pagidaldalimanekanna iti platito ken baso. Linukatanna ti bassit a refrigerator iti suli iti abay ti para iti uppat a katao a lamisaan, sana impalawlaw dagiti matana iti kanawan a yan ti lababo ken ti oven. Inruarna ti sangapitser nga orens dius ken saggaysada nga slice iti cake. Indissona dagitoy iti center table. Ginuyodna ti pangmaysa a sopa. Dipay nagmata ti sangaili. Isu pay laeng ti posisionna.

“Bumangonka ta agmeriendata…”

“Diak a mabisin, ninong…”

“Dius…ken kek…”

Nagmulagat ti ubing. Minatmatanna dagiti taraon. Nagsennaay sa kalpasanna nagkidem manen.

“Apay madim isu?”

“Madik. Kalkalpasko a nagmirienda idiay balaymi.” Ket nagbalikid sa timmalikod.

Pinidut ni Michael ti baso. Ngem saan nga immanay ti lamiis ti dius a nangiyanud ti maal-alimutong a tutukel iti karabukobna. Adda ngamin ti dakkel a barikawwet ken tulnek a nakatugkel iti alipusposna. Nangtininedor iti cake. Nangisubo. Kasla dina matilmon no dina a pabulonan iti dius. Sangabaso man pay. Kinamangna ti 17 inches CRT monitor iti kanigid ti T.V./DVD rack. Sinublianna a pinalabsan ti program a basbasaenna itay.

Nataliawna ti panagbalikid ti ubing. Nainayad iti panangsapul dagiti saka ti nabalaga a sinelas. Tinaliawna ti ninongna ngem nagbaw-ing nga insigida.

“Agmeriendaka a…”

“Saanen, ninong. Innakon idiay balaymi…”

“Gumatangakto ti pagsasanguantayo kada, mamangmo, no bigat. Agawiska kadagiti gagayyemmo…”

“Saanakon nga agbertdey. Diak kayat iti agbertdey. Uray saanak nga agbertbertdey ta di met agawid ni papangko…”

Natilmon ni Michael ti katayna. Dumog ti inayad a pannagna ti ubing a nangkamang ti ridaw. Ammona ngata a di masungbatan? Wenno ammona ngata, a kas iti sigud, “inton rabii” manen ti sungbat?

Inayad iti pannakailukat, sa manen inayad iti inna panangirikep ti ridaw.
Idi sakbay ti panagtutudo itoy a tawen, napan ni Michael sadiay Itogon, Benguet tapno penkenna ti nalimed nga impormasion a sangsangitan ni Myla. Sinapulna ti agnagan iti Ama Wasing a nanguyog kaniana iti makinngato a paset ti Ambalanga River Basin. Adda ti lugar dita a naitalek iti lakay nasuroken a makatawen iti napalabas. Iti abaga ti Karayan Ambalanga a kinumotan dagiti pagattao nga agsabsabong a marapait iti daydi a malem, nabuak dagiti alimbubuyog iti panangsintawda ken Ama Wasing kadagiti marapait agingga nadanonada ti putong a puon ti nalayog ken narukbos a saleng. Napatak a naimatanganna ti tallo nga ekis a naikitikit iti kasla bagi ti bumaro a baka a puon ti nalayog ken narukbos a saleng. Ngem iti panangsarungkar ni Michael ti lugar kalpasan iti panagtutudo, binaliwanen ti nabileg nga agus ti nagdinakkel a Karayan Ambalanga ti rupa ti lugar. Nagbalinen a kadaratan ken kabatuan. Nagsasaruno ngamin ti napipigsa a bagyo…

NAILUKAT ti ridaw. Ngem dipay nagbaliw ti rupa ti lubong.

“Happy birthday!” Inkablaaw ni Michael ngem di nakalibas iti agongna ti kasla kais-isprey iti air freshner a salas.

“Tenkio, ninong,” ngem mapilpilit laeng ti sungbat. Imbaltog ketdi ti ubing ti bagina iti derosas ken immaratiddog a sopa. Pinidutna ti remote control ket iniddepna ti telebision, a karton ti maipabpabuya. Nagkukot ket dagiti imana ti nagpungananna.

Tinaldiapan ni Michael ti nangisit nga ispiker ti kompiuter a pagtataudan iti love song da England Dan ken John Ford Coley a napauloan iti “Just Tell Me You Love me.”

“Pasensiaamon. Idi pay la kalman dayta nga agmamait,” palawag ni Myla a nakamulagat iti sango ti nangisit nga LCD monitor a sumango iti amianan a semento-a-diding ti salas. Nalamiis kadagiti mata ti asul-langit a maris ti salas ken ti kusina. Iti kanawan ni Myla, ti stainless a refrigerator a dumna iti pader. Iti kanigid, divider a nakaikabilan kadagiti stuff toys ken plastic a sabsabong ken nakakakuadro a ladawan. Adda iti sirok ti telebision ti DVD player. Adda bukodna a rack ti mini-component. Naitali iti tengnga dagiti kurtina dagiti tawa iti laud a nangbaet iti ridaw ket lalo pay a nangited iti lawag iti salas kadayta agalaskuatro iti malem. Nadalus ken nasileng ti basar a puraw a tiles. Sarming ti nagtimmukel a center table iti sango dagiti de-rosas ti marisna a sopa a nagkukotan ni Junjun. Ti laksid ti nagtimmukel a lamisan a dumna iti refrigerator ken malikudan ni Myla ket nabangenan met laeng iti divider a de-sarming dagiti aludna a nakaidalimanekan dagiti nagduduma a plato ken basbaso, ken iti laksid itoy a partision ket ti paglutoan ken lababo. Ti alley nga agpaabagatan ti manglabas ti paglutoan ken agturong kadagiti tallo a siled ti apartment, iti ungto ti yan ti CR, ti dirty kitchen ken ti paglabaan. Awan ti wara wenno saan a maiparbeng nga urnos. Nasabat ni Michael itay iti ruangan ti inaladan ni Nana Lourdes nga ina ni Myla ken agdardaras a mapan sadiay marketan.

“’Pay awan met ti sangailim, balong?” Inderetso ni Michael ti nagtimmukel a lamisaan ket imparabawna ti sangagalon nga ice cream ken ti dua karton a sans rival.

“Adda insagana ni Mamang. Ice cream, salad, cake ken pansit. Ngem agmamait nga ubing. Mabusorak pay ketdin ta dina kayat nga ayaban dagiti gagayyemna.” Timmakder ti ina ket kinamangna ti cabinet iti laksid ti nagtimmukel a lamisaan ket nangiruar kadagiti platito, tinedor, cup ken kutsarita, kaud ti ice cream nga imparabawna iti stainless a tray. Kalpasanna ket linukatanna ti refrigerator ket inruarna ti naka-tupperware. Pasaray taliawenna ti anakna nga itan ket nakatallikoden ti kukotna.

“’Maykan, balong, ta mangantayo ngaruden. Naimas ti sans rival kunam sa!”

“Diak mabisin, ninong. Tenkio kadagita a regalom.”

“Ania ngarud ti kayatmo?”

“Diak kayat ti cake. Diak kayat ti ice cream!”

“Ania ngarud? Ibagam. Intayo ag-beach idiay La Union?” Kiniddayan ni Michel ti ina. Kidday a nabayagen a dina inaramid.

“Ninong, apay a di met agawiden ni papang? Dina pay la ibaga no nagasawan iti sabali ta uray no saanen nga agaw-awid no dinakamin lab ken ni mamang! ”

Natilmon ni Michael ti katayna. Nakudkodna pay ti di met nagatel a tuktokna. Nagsabat manen dagiti mata da Michael ken ni Myla.

“Junjun, dika kadi makaaw-awat, anak?”

“Kunam idi kalman, sumangpetto no rabii, anshi met! Sangkabagabagam a rabii, ngem di met sumangpet. Nagadun a rabii, anshi latta met! Ulbo-ulbodennak met isu!”

“Apay manenen a kastam? Imbagabagak ‘garuden a sumangpetto…”

“Ket anshi met ‘garud!”
Di nailimed ti panangtilmon ni Michael ti katayna iti panagsabat manen dagiti matada ken ni Myla. Dagiti mata ti ina a kunam la no nakatanggaya nga ima a kasla agun-unnoy iti sungbat iti agdadata a parikut.

Agkataytayag da Michael ken ni Myla iti lima a kadapan ken innem a pulgada ken addaanda iti kalalainganna a pammagi. Uray no di nagaramat iti mek-ap ket lumabaga ti pudaw ken dumerosas dagiti pingping daytoy nga Igorota – manipud iti puli ti Ibaloi. Kas karaniag ti sumingsingising nga init iti mungay ti Bantay Pulag dagiti matana lalo no umisem. Nagmarka ti kayaw ti pammagina iti kumepkep a maong a pantalon nga inasmanganna iti kumepkep a nalabaga a tisiert. Agsala dagiti pagat-abaga a buokna no aggunay. Nasileng pay laeng dagiti narasay a kasla buok ti pusa kadagiti takiagna.

Ken ni Michael, manutsutil ti kumurkurikor iti panaulpapenna nga agtaud iti ina. Nagtayyek dagiti bukelbukel dagiti mata ni Michael idi kasla nangngegna a naipatangatang ti daan a kansion iti barukongna. Ngem nagari iti lapayagna ti maipatpatayab a sonata: Many times, I wish you were here/Through the velvet shadows of my dreams/Many times I wish you were near/ through the darkness as it came but it seems that you/You never said what I needed to hear/ just tell me you love … Sutil! inyikkis ti muging ni Michael. Apay ngata a daytoy a musika ti patpatokaren ni Myla? dinamagna iti bagina.

Nalidem ti rupa ni Myla a nagikabil iti dius kadagiti baso. Pinaliiw ni Michael ti panaggunay dagiti naannad a kimmandela ken lumabaga ken napipino a ramramay. Saan a nagbaliw ti kayaw ti lap-it ti immal-o a pammagi. Kayaw a kanayon idi a mangriing iti baro iti ubing a parbangon no di man mangipaay iti puyat wenno panaguper iti inna panagdigos. Inisemanna ti nangisit a kasla kadakkel ti balatong a sallapiding a naipatnga iti timid. Kalpasan a nakargaan dagiti platito iti buko salad ken ice cream kadagiti cup, nagsublin ti lawag ti maratimmukelen a rupa ti ina.

“Bumangonka ditan…ramanamon dagitoy regalo ni ninongmo…”

“Madik kunak ‘garuden!”

“Osiangna daytoy nga ubingen ‘ya…!”

Nagpusipos ti anak. Bimmangon. Sinapul dagiti saka dagiti sinelas. Kalpasanna timmaray. Saan a nakalibas kadagiti sarang ni Michael ti kanalbaag ti bulong ti ridaw.

“Ayye! Kalajo man sina!” Suroten koma ni Myla ti anakna, ngem nagdisso ti kanigid a dakulap ni Michael iti kanawan nga abaga ti ina.

“Baamon. Mabiit nga agbaaw ti gura ti ubing…”

Nagsabat dagiti matada. Immanges iti nauneg ti ina. Nagtugaw. Nagpannimid ket babaen iti kutsarita, inay-ayamna ti ice cream a naikabil iti cup. Nagari ti ulimek iti nagbaetanda.

Nagtugaw metten ni Michael. Namindua a ginandatna nga isubo ti sangakutsarita nga ice cream, ngem di a naglayon iti ngiwat.

“Apay a dimo ipudno?”

“Nasaysayaat ngata?”

“Apay ketdin a saan? Nasken a maammoanna ti kinapudno…”

“Nasaysayaat siguro no saanen, nga awan iti maammoanna a pulos.”

“Pagkunaam, makatulong kenkuana dayta?”

“No guraenna ti amana, nalaklakana a lipaten.”

“Panagkunak, biddut. Dakkel ngata a biddut dayta.” Nagsabat manen dagiti matada. “Saanmo koma a mulaan ti gura ti panunot ti ubing tapno awanto met ti maapit a gura. Aniaman nga imulam iti panunot ti ubing iti agdama, isunto met laeng ti apiten.”

Saan a nagtimek ni Myla. Nangisubo laeng iti bassit nga ice cream. Nangisubo met iti ice cream ni Michael. Ulimek, pinnaliiw, ngem namitlo a daras a nagsabat dagiti matada. Nalawagen a mangngeg ni Michael ti daan a kansion iti barukongna. Pumaspaspas pay iti inna panaganges. Sutil pay ti nagtaud iti bagi ti ina a mangkurkurikor iti panulpapen ni Michael.

Anit-it ti nailukat a ridaw. Naiturong dagiti matada iti alley iti abagatan. Ni Junjun nga agsasaibbek ken manglidlidlid kadagiti matana babaen iti kanawan a bangad ti imana.

Timmakder ni Michael. Inlisina ti tugaw. Inarakop ti ubing. Nairut. Kinuso ni Michael ti panguloten. Nakatakder metten ni Myla.

“S-sori, ninong…” Insaninglot ti ubing.

“Isuna ngaruden. Dikan agsangit, wen? Kayatmo nga intay ag-beach idiay La Union?”

Inyangad ti ubing ti rupana ket nagtungtung-ed.

“Punasemon dagita luam. Agsorika ken ni mamangmo…”

Immarakop ti ubing iti inana. Nupay saan a nagtimek, nairut ti arakop daytoy. Inarakop met ti ina ti anakna sana inagkan ti tuktok daytoy.

“Igaw-anka iti ice cream ken cake…” inukasna ti arakop ti anakna.

“Makakaugipak…” kuna ketdi ti ubing.

“Napuyatan a….” kinuna ni Myla idi nagsabat dagiti matada ken Michael.

“Kayatmo iti maturogen, balong?” binagi ni Michael. Nagtungtung-ed ti ubing.

“Inka ‘garuden, riingenkanto no panangrabii…”

Naisurot dagiti mata iti likudan ti ubing agingga naitangep ti ridaw.

Nagtugawda da Michael ken Myla. Naituloy ti pinnaliiw.

“Ti anakmo ket agsagsagaba iti silab ti rissik ti dua nga agtuptupa a bato. Di rumbeng a mairaman…”

“Di kad’ nasaysayaat no pidutenna ti kumpay a naibbatan ti amana…?”

“Iti panagkunak saan.” Ulimek manen. Dinumogan ni Myla ti ice cream ket inayad iti inna panangipuspusipos ti kutsarita.

Iti maratimmukelen a rupa ni Myla iti nakaipigketan dagiti paningkiten ni Michael ket ur-urayenna iti panagsaip manen dagiti matada.

“Apay a dimo kayat a mairaman?” Nagtimek ti ina idi kapaminduan a nagsabat dagiti matada.

“Agsipud ta dayta ti ammok a maitutop ken rumbeng.”

“Apay a maitutop ken rumbeng?”
“Saan kadi a nasaysayaat ti nawaya a panagay-ayamna iti nalawlawa a playground ngem iti nakipet nga adda dagiti mata a nalimed a mangsipsiput kenkuana?”

“Ket siak, saan kadi a rumbeng ti ar-aramidek?”

“Rumbeng. Apay ketdin a saan? Ngem palagipanka laeng nga adda ni Junjun ken ni Nana Lourdes iti biagmo…”

“Ni Junjun…ni Mamang…” di naituloy ti ina ti kayatna a sawen ta nanglangit, sa idi kuan pinaludipanna ni Michael a mangisubsubo iti ice cream.

Ulimek manen. Pinnaliiw. Kiwar, tudok, pusipos iti kutsarita iti agrunawen nga ice cream. Sumagmamano dagiti nagandat a subo ngem di nagdiretso iti ngiwat. Iti kapamitlo a panagsabat dagiti matada, naggiddanda a nagkatawa iti apagapaman.

“Nakakatkatawaak kadin iti panagkitam?” Immuna a nagtimek ti baro.

“Osiangmo! Isu koma met ti damagek no nakakatkatawaak iti panagkitam!”

Ket nakidinnaer ti katawada iti maipatpatayab Nights Are Forever Without You manipud met laeng kada England Dan ken John Ford Coley.

“Awan iti nailimedko kenka. Namnamaek ngamin nga isakitnak a kas kabsat…a kas sigud a best friend…”

“Agingga sibibiagak, dikayto baybay-an nga agina.”

“Tenkio. Ken s-sori gayam…” arig di naibalikas ni Myla ti sori, dina naituloy ti sumaruno a sawenna. Nagsabat manen dagiti matada. Nagdumog ti ina ket inulitna manen: “S-sori, Mike…”

“Sori…? Apay ti sori? Saan a rumbeng a dumawatka iti pammakawan ta awan met iti nagbasolam kaniak. Adda aya?”

“Adda. Dakkel. Nakadakdakkel. Ita laeng a maibagak. Awan turedko a mangibaga, idi ‘ya. Namin-adu a ginandatko iti dumawat iti pammakawan kenka ngem awananak iti tured, kasla awanak iti pigsa a mangibaga. Kasla rikna iti mabain ngem diak met ammo no ania iti rason no apay a mabainak. Ngem ita iturturedkon nga ibaga. Sori taltalaga, Mike. Please forgive me. Ammok a nasaktanka idi nagasawaak. Ti kunam diak ammo? Natadem ti panagriknak ken paliiwko, b-best friend. Ngem ammom kadi, a saan laeng a siksika iti nasaktan, uray siak…”

“Apay a nasaktanka?”

“Madik ammo, ‘ya. Basta nariknak ditoy…” tinudok ti kanigid a tammudo ti kanigid a paset ti nakarit a barukong. “Nasakit, Mike, nakasaksakit. Agsangsangitak no kua lalo idi dinak man la pulos pansinen. Nasakit gayam ti mapukawan iti best friend. Malagipmo pay ngata nga urayak la nakalua idi nayatka nga agbalin a ninong ni Junjun. Lua ti ragsak daydiay, ta ammok a dumteng daytoy a gundaway nga innak idadawat iti pammawakan. Adu a tawen nga inurnongko ken inreserbak ti pigsak para itoy a gundaway. Maawatannak koma…”

“Maawatanka. Saanmo a basol dayta. Iti biag, adda dagiti dumteng ken adda met dagiti pumanaw. Ni Armando Sil-ew, dimteng iti biagmo…”

Ulimek. Pinnaliiw manen.

“Ngem diak laeng maawatan, Mike, no apay a baroka pay agingga ita. Awansa pay iti inyam-ammom ken ni mamang? Apay?”

“Kas kenka. Nabayag met nga inurnongko ken inreserbak ti pigsak para iti dayta a gundaway, ngem di dimteng ti gundaway…agingga ita, ur-urayek pay laeng dayta a gundaway…”

Immanges iti nauneg ti ina. Nakipinnerreng ngem ita laeng a naabak. Nagdumog. Ulimek. Intuloy ni Michael iti nainayad a pannanganna iti ice cream. Ngem saan a pumanaw ti nasutil a kumurkurikor iti agongna nga agtaud ken ni Myla. Ur-rayenna nga agsaip manen dagiti matada.

“Ipudnok ngem saan pay nga ita. Panagkunak, ubing pay unay.”

“Masirib ti anakmo, Myla. Immala kenka…”

“Siak ti ina. Ad-adda nga am-ammok ti anakko. Panagkunak, dina pay la maawatan ti panagtalaytay ti ama kadagiti tambak dagiti payyo; ti panagdaliasat ti ama kadagiti akikikid a desdes kadagiti narangkis ti kabambantayan iti man kabus wenno lenned; dina pay la maawatan ti panagtalaytay ti ama kadagiti troso a rangtay kadagiti nasabidongan a karayan iti Cordillera. Michael, kasano a maawatanna a mailasin ti ama dagiti pakdaar ti kabassitan a risak ken kalasawan ti danum ti karayan ken waig ken uray dagiti babassit a rippiis dagiti ruting iti kangitingitan ti rabii? Kasano a maawatanna a nasken a gaburan ti ama ti temtem a panawanna?” Nakaun-uneg a sennaay iti binulosan ti ina. Kimmutsarita iti ice cream, ngem nagandat laeng iti pannakaisubona.
Napaumel ni Michael. Linaon ti mugingna a nasaysayaat a dina biangan itoy a keddeng. Dina ammo no umno wenno saan, ngem itoy a gundaway, kaykayatna iti nagulimek.

“Mamatiak iti kuna ni mamang, in-inutenmi nga ipalawag kenkuana.”

Inyibus ni Michael ti sangabaso a dius kalpasan a nakaawat iti teks meseds manipud iti pablisierda a nasken a mapan ita met laeng iti opisinada. Nagpakada. Sinapul manen dagiti matana ti ladawan a buklen ti ama, ti ina ken ti anak ngem napaay latta. Solo ti ladawan ni Junjun ken solo ti ladawan ni Myla dagiti nakaparabaw iti telebision. Iti muging ti baro, pilitna nga inaninaw ti kaing-ingas ni Che Guevarra. Sinurotna ti likudan ti ina a nangkamang itan kadagiti tawa a nangbaet ti ridaw ket binuyana ti pannakailukat dagiti jalousy. Inukarkar ti ina dagiti tali dagiti kurtina. Inurnosna. Apagapaman a simmipnget ti salas.

“Agayamak unay iti pannakaawatmo, Michael…b-best friend…tenkio ti regalom…” nakaiggemen ti kanawan ni Myla iti serradora ket sidadaanen a mangilukat ti ridaw. Panangilukat a kas iti sidadaanen a pannakailukat ti ridaw ti agdama ken ti napalabas.

“Awan aniamanna,” nagsabat manen dagiti matada, napaut a panagsalip. Panagsalip a dagiti laeng bukelbukel dagiti matada iti aggunggunay ken agsarsarita. No idi ket marunaw ni Michael iti raniag dagiti mata ni Myla ngem ita saanen. Kabaelannan a perngen iti nabayag. Bimmilegen. Bimmileg a kas kabileg ti agus ti agdinakkel a Karayan Ambalanga a nangbaliw ti rupa ti maysa a lugar. Bimmileg a kas kabileg ti angin a mangimula ti bukbukel dagiti marapait kadagiti kabambantayan ti Cordillera. Bimmileg a kas kabileg ti arbis a mangtaraken kadagiti marapait a nangkumot kadagiti rangkis ken kapanagan. Bimmileg a kas kabileg ti angin a mangilili kadagiti bimmalitok a sabsabong ti marapait.

“Sapay koma ta dika mauma kadakami nga agina…” pinangburak ti ina ulimek.

“Agingga sibibiagak diakto mauma…”

“Mangrabiikanto ditoy. Ammok a paboritom ti bulalo. Nagpagatangak ken ni Mamang. Siakto ti mangluto.”

“No maikariak la ketdi a makipangrabii…”

“Osiangmo, itatalnam adi…!” Nagdisso ti batting a kuddot iti kanigid a bakrang ti baro. Tiniliw ti baro ti dakulap ni Myla. Pinaliiwna no agkitakit ngem saan. Pinetpetanna. Piniselpiselna. Ni Myla pay ketdin iti nangilaga kadagiti ramramayda. Nairut iti inda panagpinnetpet.

“Laingem ngarud a timplaan, wen?”

“Laokakto pay button mushroom ken young corn. Isu nga umayka nga umay. Pangaasim ta dika agpalta.”

“Ket no pumaltaak?”

“Pangaasim ta dimo aramiden. Amangan no guraennaka ti anakko…”

“Diak kayat a guraennak ni Junjun. Sika, kayatmo kadi a guraennak?”

“Madik adi!” Kunana ket nagarimasa dagiti dumerosas a bibig a dinilpatanna. Nagsaip manen ti bileg dagiti matada. Naulit iti panangdilpat ni Myla kadagiti bibigna, a kunam la natikagan a talon a dinilpatan ti arbis. Simmaruno dagiti agkubkubuar nga anges – dagiti nakasamsam-it nga anges gapu iti bileg dagiti nagsaip a mata, a kas iti bileg ti nagdinakkel nga agus ti Karayan Ambalanga. Awan ngatan iti makalapped ti agkubkubuar nga agus ti agdinakkel a karayan a mangbalbaliw ti rupa ti maysa a lugar, a kas iti bileg iti agus ti ‘agdinakkel’ a rikna no baliwannan ti rupa masakbayan. Ket situtulok dagiti panglabbagaen a kurtina iti salas nga ay-ayamen ti angin manipud iti nakanganga a jalousy. Iti nagkabatoan ken nagkadaratan nga abaga ti Karayan Ambalanga sadiay Itogon, Benguet awanen ti nagtubo a marapait. Nupay kasta, nagtubo latta dagiti marapait nga immula ti angin, a sinibugan ti arbis iti sabali a barukong ti daga ket addanto latta dagiti duyaw a sabong nga ilili ti pul-oy. Ket simrek ti sang-aw dagiti saleng iti nangayed a nganga ti nailukat a ridaw – ti ridaw ti kabarbaro a lubongda… #

(Manipud iti Tawidnews)