Salaysay ni Jaime M. Agpalo, Jr.

Idi kagawatna, bassit ti makita nga agpalpalama. Ngem apay itan no umasidegen ti paskua ket umad-adu metten ti agpalpalama? Ania ti rason daytoy a phenomenon? Ania aya ti makunkuna nga agpalpalama? Apay nga agpalama? Ania ti rason no apay nga agpalama? Ania dagiti wagas ti panagpalama?

Pinadas daytoy a sinurat nga iparang dagiti nagduduma nga anggulo ken nagduduma nga “ang gulo” ti agpalpalama ken panagpalama.

Ta ania ngamin aya ti makunkuna nga agpalpalama? Daydiay agdawat iti saranay, kaasi tapno adda iti pangsilpo iti anges ken dadduma pay a rason para personal wenno bukod nga interest.

Adda dua a kita ti agpalpalama. Ti passive ken active.

Passive. Isuda dagiti nakatugaw iti igid ti kalsada a pagnaan dagiti adu a tattao, uray sadino a paset ti pedestrian lane, sangi ti overpass wenno iti mismo nga overpass, tiendaan, sango ti simbaan, abay ti automated machine, wenno dagiti nakatugaw lattan wenno nakailad nga addaan iti iggem a lata, kallugong wenno ania la ditan a container. Isuda dagitoy ti maawagan iti passive wenno saan nga aggargaraw ta addada laeng iti maymaysa a lugar.

Ti maikadua a kita ti agpalpalama ket ti active wenno ti aktibo nga agpalpalama. Isu dagitoy ti agsursor iti uray sadino: agtuktok kadagiti ridaw wenno ruangan dagiti balbalay, restaurant wenno panganan wenno kadagiti groseria ken department store, sumrek kadagiti opisina wenno dagiti establisimiento, adda iti tengnga ti kalsada nga agtuktok iti tawa dagiti lugan a nagsardeng gapu iti trapiko. Isuda dagitoy dagiti addaan pay iti surat wenno sobre nga ipakita. Kadagiti dadduma, (saan a masinuo no pudno wenno saan) adda ti ipakitada a surat manipud iti DSWD, organization, religious group ken suratna (a mismo ti agpalpalama nga inaramid ti sabali a tao).

Ngem ti agdadata a pudno, ti DSWD ket dina ayunan ti panagpalama ta adda dagiti nadumaduma a proyektoda para kadagitoy nga umili iti kalkalsada, a kas koma: trening para iti panagmasahe, technical (panagistimar iti relo, silverware ken dadduma pay) ken dadduma pay a tulong tapno maingato ti kalidad ti panagbiag.

DAGITI RASON ITI PANAGPALAMA

1. EKONOMIA. Ti kinapanglaw unayen ti maysa a tao iti rason no apay nga agpalama. Kaadduan dagitoy iti adda iti kategoria iti passive wenno saan nga aggaraw a panagpalama wenno dagiti nakatugaw wenno nakailad lattan. Ti panagpalama ket ti kaudian amin a sandagan ti tao a mabisin. Awanen iti pagpilianna no di agdawat iti kaasi kadagiti addaan iti asi wenno dakkel iti panagpuspuso.

2. GAPU ITI SOCIAL CAUSE WENNO RASON ITI GIMONG

a) Organized crime. Kadagiti siudad wenno dadakkel nga ili, lalo iti yan dagiti adu nga agpalpalama, adda dagiti naipadpadamag nga iggem ti organisado a grupo dagiti agpalpalama. Saan laeng a dagiti ubbing, dagiti nataengan ken addaan iti sakit a pisikal ken mental iti aywan dagitoy ng organisado a grupo no dipay ket dagiti magemgemanda wenno maamak kadakuada isu a napilitan dagitoy nga indibidual nga agpalama. Kaadduan dagitoy nga organisado a grupo ti agukkon kadagiti nagawel wenno bayanggudaw nga ubbing wenno agtutubo.

b) Kinaawan iti trabaho. Siempre, no adda ti trabaho ti maysa a tao, kayatna ngarud met ti agpalama? Saan a. Ngem gapu iti kinakisang ti trabaho ken kinarigat ti panagbirok iti trabaho itoy a panawen, maibilang met a rason iti panagadu ti agpalama. Lalo dagitoy nga agpalama ket nagsagabada iti kinaawan ayat iti pamiliada, iti gimong, iti bukodda nga aglawlaw. Kinaawan iti trabaho: ta kasano koma a maaddaan ti trabaho ti addaan iti an-annayen iti pisikal, intellectual, (pasaray) mental, ken kinakurang iti resources a sandagan iti panawen ti kinarigat? No masolbar ti unemployment, adu ken adu la ketdi iti gerret ti panagpalama iti mapukaw.

c) Kinaawan iti pagtaengan. Lalo kadagiti siudad. Makita dagitoy nga agpalpalama kadagiti kariton a nagbalin a taeng, dagiti sirok ti overpass ken uray pay underpass ken kadagiti waiting shed wenno pasdek nga awan agnanaed.

d) Deskriminasion. Dakkel la unay a punto daytoy lalo iti biang dagiti Bajao. Lalo no kastoy a paskua, aggapuda pay iti Mindanao a dumanon iti Metro Manila. Dagiti agnanaed iti Dagupan ken La Union dumanonda iti Baguio ken dadduma pay a dadakkel ken matatao nga ili tapno laeng agpalimos. Iti sabali a punto, ti diskriminasion ti nagbaetan ti nakurapay kern nabaknang, ti nabileg ken naimameg ket gubuayenna met iti panagpalimos.

Iti sabali pay a punto, isu daytoy ti napisang wenno pinisang a ladawan ti nakurapay ken addaan. Adda daydiay punto a nabaybay-an wenno binay-an iti situasion iti inda koma panagtipkel.

e) Panagkasapulan ti maysa nga indibidual. Adda dagiti agpalimos laeng tapno adda ti igatangna iti rugby wenno maipairit a droga. Nakadepende dagitoy iti droga ti panagbiagda. Makitkita kadagiti siudad dagitoy kadagiti kalkalsada a pasaray madama a lumanglang-ab iti rugby ken awan ti bibiangda iti lubong ta ti mismo a lubong a pagnanaedanda ken awan met ti bibiangna kadakuada. Isuda dagitoyen dagitay nakapukaw ti namnama.

f) Ti Panagpalimos babaen iti panangilako iti kultura ken talento iti kasasaeman amin a mapaspasamak. Panangaramat iti saan a nasayaat wenno produktibo a wagas. Ania dagiti makunkuna a talento ken kultura a maaramat iti panagpalama? Kas koma iti kinalaing iti musika, agtokar lattan ti agpalama iti maysa a lugar, adda ti latana wenno karton wenno kallugong ket agdisson ti sensilio. Adda met dagiti agilako iti kulturada, a kas iti kannawidan a sala, kansion, ken dadduma pay a katutubo nga aw-awid. Saan a nasayaat a maaramid wenno di rumbeng koma a mapasamak daytoy ta kaipapananan iti panangibaba ti identidad ti puli. Maikkatan no kua panagraem kadagiti saluad ti puli iti panangaramat kadagitoy a kas wagas ken tapno makaawis iti immatang iti panagpalimos.

3. GAPU ITI PERSONAL A RASON

a) Domestic violence. Kinadamsak iti taeng wenno iti aglawlaw ti taeng. Iti pagtaengan, adda dagiti ubbing, agtutubo, nataengan a pumanaw iti pagtaengan gapu iti kinadamsak. Saan laeng nga ubbing, uray pay dagiti nataengan a kas iti nagannak wenno asideg a kabagian. Pannakairurumen kadakuada. No pumanawda iti taeng tapno laeng maliklikanda iti kinadamsak, agpannurayda iti biag ti kalkalsada. Awanen iti sabali pay a remedioda tapno agbiag no di laeng iti panagdawat iti limos ken kaasi. Iti di agbayag, mairamandanton iti mainstream iti gimong dagiti agpalpalama.

Ta ania aya dagiti makunkuna a domestic violence?
1. Physical abuse – makabil, mabugbog, madangran, makeddel, mapungot, kdp. Saan laeng nga ubing, no dipay ket dagiti nataengan ken uray dagiti addaan iti sakit ti pisikal ken mental. No dumtengen ti punto iti panagpatingga iti aanusan iti inda panagsagaba, agpanaw dagitoy iti taeng. Uray no saan a masinuo iti pagturonganda ket saan a napateg kadakuada dayta ta ad-adda a napateg iti ililiklikda iti pannakaabusoda. Iti kalkalsadada nga agtaeng ken makipulapol ken makisinninged iti kapadada. No masarakanda ti temporario nga ayat wenno permanente nga ayat, makisurotdan ti agus ti biag ti kalkalsada. No agpalpalimos ti nakikuyoganda, ditoyda metten a mangrugi iti bukod ken kabarbaro a lubongda.
2. Verbal abuse – panaglak-am dagitoy nga indibidual iti sao wenno sermon wenno unget a di pay kabaelan a tilmonen ti aso nga aggudgod. Ti verbal abuse ket nakaro unay a panangimameg iti maysa nga indibidual tapno agsagaba iti makunkuna a psychological breakdown, a masansansan a pakapukawan ti nalimbong a panagdesdesision.
3. Sexual abuse. Lalo kadagiti ubbing wenno tinedier. Adun dagiti naipadamag a ti kangrunaan a rason ti ti panagballiodong ti maysa nga indibidual ket ti pannakaabusona iti uneg a mismo ti taengda. Ket iti rigatna iti amin a rigat a karirigatan, asideg pay kenkuana ti nagabuso. No saan nga uliteg, ama, kabsat, siuman wenno asideg a kabagian wenno gayyem ti pamilia. Tapno maliklikan ti maysa nga indibidual ti pannakaabusona, pumanawen daytoy. No addan iti kalkalsada ket awanen iti sabali pay a pangalaanna iti taraon, agpalimosen daytoy no saan a sumrek iti prostitusion.

b) Gapu iti sakit a pisikal. Di makakita. Di makangngeg. Di makapagna. Di makasao. Ken dadduma pay a sakit iti pisikal. Dakkel a gerret ti bilang dagiti agpalpalama iti passive ket dagiti addaan iti sakit a pisikal. Lalo idi awan pay laeng ti aksion dagiti agrebbeng a manglimitrar iti panagadu iti panagpalimos wenno agpalimos. Dakkel met nga ilgat ti simpatia dagitoy a grupo. Uray no passive dagitoy, awitda ti dakdakkel nga ilgat ti simpatia dagiti addaan iti dakkel a panagpuspuso ngem kadagiti active nga agpalpalama lalo dagiti addaan iti surat ken sobre ken agar-aramat iti religious organization ken dadduma pay a pirma ti gunglo, timpuyog wenno foundation wenno ania la ditan a rason ken panggep iti di met maawatan a lailo wenno sagpang ti intimidasion wenno pilit ken panagpursar a dawat a manglimlimo a panagpalimos.

c) Sakit ti mental. Daytay adda luklukaynan wenno nalukayanen ti tornilio. Ketdi, ad-adda a taraon ti kasapulan dagitoy a saan ket a kuarta. Taraon ti kasapulanda. Kadagiti dadduma, lalo dagiti saan laengen a nalukay ti torniliona no dipay ket natinnagen ken saanda payen a maidasig ti nabangles nga innapuy ken agbubuot a tinapay, kayatda lattan wenno maragsakanda lattan iti uray ania inted ti maysa a tao.

d) Maamak wenno masikor nga agdepende iti maysa a pamilia, indibidual wenno grupo. Dagitoy a grupo wenno kita ti agpalpalimos induron ida ti kasasaadda iti biag. Posible a maamakda wenno masikorda nga agdepende lattan iti kakabsatda, kabagianda, pamiliada wenno grupo. Itoy a grupo, dakkel ti posibilidad a tuntontunenda ti panagbalbaliw ti biagda ngem awananda laeng iti kapkapnekan a resources. Nupay adda dagiti makabael iti likudanda a pagsadagan, kaykayatda nga isuda a mismo iti agsapul iti kaiyariganda a lubong iti sirok ti init. Ketdi, daytoy a grupo iti kalakaan nga ikkan iti panagbalbaliw ta dayta la ngarud ti punto ti biagda, iti panagbalbaliw ti biagda.

e) Personality breakdown. Naawananen ti namnama gapu iti kinakurapay wenno sabali pay a rason. Daydiay bimmaba ti level ti panangidasigna ti umno a bileg ti kabaelanna ken ti dina kabaelan. No dadduma, no maawanan ti pammati ti maysa nga indibidual iti kabaelanna a sumaranget iti pannubok wenno maawanan iti pammati a kabaelanna nga uloden ti bantay wenno ti idioma ni Ilokano a kabaelanna nga ipusen ti kimat sana ibalatbat iti katangriban. Mairaman met a mapukaw ti naimula kenkuana a tibker; lalo no daytoy a tibker ket nagtaud kadagiti nagannak kenkuana. Wen, dumteng met no kua ti pannakarebba ti badbaddeken a kaibatogan a daga ket kumpet iti ammo wenno kaunaan nga ammo ken makita a kumpetan a kas salakan. Kadagiti nakurang iti resourcesna ken kabaelan, lalona ti kinaawan sandagan, isuda dagiti agtinnag nga agpalimos.

f) Pannakaisina iti pamilia. Pannakipusing. Lalo no awanen ti sangbayanna a pamilia. Sadino pay ngarud ti papananna? Agnaed kadagiti kalkalsada. Sadino ngarud ti pangalaanna iti taraonna? Agpalama. Tuladenna dagiti makitana ken kapulpulapolna iti dayta a lubong. Apay nga adda ti pannakaisina iti pamilia? Ania dagiti rason a maisina?

Adda dagiti sumagmamano a rason:
1) siguden nga ulila iti demmang ket awanen iti sabali pay a kameng ti pamiliana
2) adayo unay ti yan ti pamilia wenno asideg a kabagianna
3) nagdisnudo nga immadayo iti pamiliana iti bukodna a rason (a kas iti nadakamat iti personal)
4) simrek iti trabaho (domestiko) ket idi saanen a kabaelan ti bagina, napapanaw ket dinan kayat iti agsubli iti lugarda, a possible a ti kinaawan iti kuartana a pagpletena nga agawid, mabain nga agsubli gapu iti pannakariknana a saan a nagballigi, awanen iti sublianna iti lugarda, wenno mabuteng ken adda ti kaamakna sadiay a sublianna, ket ti panagkatangkatang iti kalkalsada iti temporario no di man isun iti permanente a kaibatoganna a langit. Adu dagiti kaso itoy kadagiti nataengan a binaybay-an dagiti annak, kakabagian ken kakabsat. Kasta met dagiti ubbing a nagbaliodong wenno nagbayanggudaw ket saan metten a sapulen dagiti nagannak a di met makapanunot iti duma ti unnat ken kukot.

f) Maamak iti kompetision. Daytoy daydiay natulonganen. Naikkanen iti panawen ken tiansa nga agbalbaliw iti biagna ngem saanna a magaw-at ken maawatan no ania ti kaipapanan dayta a gundaway a panagbalbaliw ti biag a naidiaya kenkuana.

No dadduma, daytoy iti arungaing ti DSWD ken dadduma pay nga ima ken takiag ti saranay ta kalpasan a naited ti gundaway iti maysa nga indibidual tapno baliwanna ti taray ti biagna, ngem kalpasan iti amin ket nagsubli latta nga agpalimos kadagiti kalkalsada. Ta ania aya ti kangrunaan a rason dagitoy?

Kuna dagiti agsuksukisok iti maipapan iti taray ti gimong, ket ti kinaadda iti nangisit nga ulep iti lulonan dagitoy. Iti ababa a pannao, maamakda a makikompetision iti gimong. Maamakda a makidangadang iti biag ket kuntentoda lattan iti kasasaadda a kas agpalpalimos. Ti rason, awan iti ammoda a trabaho no di laeng ti agpalimos. Ited kadakuada amin a pribilihio ngem isu nga isu latta ti rasonda ta maamakda a makikompetesion.

g) Naiduma a panirigan ti biag. Daydiay pammatina, wenno paniriganna ket saanen a mabalbaliwan pay lalo no daytoy ket nataenganen. Posible met a bunga pay laeng daytoy ti panagsagaba iti mental a kasasaad wenno psychological disorder. Iti Siudad ti Baguio, adda daydi baket nga agpalpalama a kanayon a sentro ti angaw dagiti padak a naangaw. (Wen, masansan a sutilek met no kua, ta dina kayat nga awaten ti binting no di ket lima a pisos ti kayatna.) Kanayon iti kalkalsada nga agpalimos. Segun kadagiti kakabsatna ken annakna, saanda a maisuro daytoy a baket, ta isu lattan ti ammona nga aramiden. Agunget met kano kadakuada no paritanda nga agpalimos. Ngem, saan a napanglaw daytoy a baket, no di ket adu ti dagana iti siudad. Nabaknang daytoy. Adu nga apartment ken balay ti paupaan ti pamiliana. Idi natay, one whole page ti Obituaryna iti kangrunaan a pagiwarnak ti Cordillera. Naiduma laeng ti paniriganna iti biag a saan a mabinor dagiti annakna, kakabsatna ken kakabagianna.

Adda kadi met agpalimos a nainut ket addaan pay laeng iti namnama a mapanawanna dayta a lubongna?

Adda. Ni Mang Gorio. Inawagak iti Mang Gregory. Taga-Iba, Zambales. Dua ti muletana. Agpalimos ti aramidna nga agmalmalem. Kasla kiring no magna. Aglunggilunggi. Ngem, ketdi ammona nga idulin iti bangko ti napalimosanna. Saan a bumababa iti walo gasut a sensilio ken papel iti ipabilangna no agibangko. Pasaray mamitlo iti makabulan. Agtrabahoak idi (1985-1986) iti Bangko Filipino iti puseg ti Session Road. Siak ti para bilang ti ibangkona! Siak pay iti nangaramid ken nagsurat iti information sheet maipapan kenkuana. Agpuesto iti sanguanan ti banko. Naisem ken nadayaw a makisao wenno pagunianna amin nga am-ammona wenno ti mailasinna a nangteden kenkuana iti tulong. No panawen ti paskua, adu iti agited kenkuana. Amin a kuarta ket ibangkona. Ammona met ti agyaman kadagiti nangted kenkuana isu nga adu iti agited kenkuana a tulong. Ngem ti sangitnan idi nagserra ti bangko. Ketdi, saan a nagliway ti bangko (dagiti empleado). Isu iti kaunaan a nakaawat manipud iti Philippine Deposit Insurance Corporation idi nagbayad ti insurance dagiti naideposito a kuarta. Naisubli ti amin a kuartana. Kalpasanna, nagpakadan nga agawiden sadiay Zambales. Agtalon la kanon ken agtaraken iti dingo ta adda metten pagpuonanna. Daydin ti naudi a pannakakitak kenkuana.

Saan amin nga agpalimos ket agpapada iti panirigan. Adda dagiti agnunog ken adda met dagiti kimpet laeng iti dayta a patadem iti dayta a panawen; ket iti idadateng ti panawen a a makalung-awda, gundawayanda met dayta a banag.

DAGITI NAGDUDUMA NGA OPINION TI PUBLIKO.

Saan laeng nga iti local a gobierno, ti pagilian no dipay ket ti sangalubongan. Maysa daytoy a dakkel nga isyu no ti panagpalimos ket maysa a krimen wenno maikanniwas iti linteg. Adu dagiti pagilian, siudad ken ili iti naaddaan iti linteg a pannakaiparit ti agpalimos no di man maiparit iti agited iti limos.

Magudua ngamin ti kapanunotan ken panirigan tunggal maysa itoy a banag. Kadagiti mangiparit, ibatayda ti rasonda kadagiti organisado a grupo nga adda iti likud dagiti agpalpalama, no saan met ket addaan met ti gobierno kadagiti addang a mangsolbar itoy a parikut ti gimong babaen iti panangidiayda kadagiti tulong pinansial, teknikal ken moral iti panagbalbaliw dagitoy nga agpalpalimos.

Iti sabali a punto, adda met ti agkuna a karbengan met dagitoy nga adda iti tukot ti gimong nga agbiag; ken karbengan iti asinoman nga indibidual a tulongan ti padana a tao nga agkasapulan, ta ti akem ti maysa a tao ket isu dayta iti panagbalinna a mismo a tao. Ket ti kangrunaan iti amin tapno agbalin ti tao a kas tao ket ti pannakaammona a mismo nga isu ket tao ken saan laeng nga isu-isu no dipay ket adu. Ammona a paset ti gimong. Ammona a taliawen ti padana a tao.

Isu a ti isyu, a tulongan wenno saan a tulongan ti agpalimos ket maysa a discretional wenno keddeng la ngatan dayta ti maysa nga indibidual. Adda man linteg wenno awan maipapan itoy.

Umadani manen ti paskua. Umadu manen ti agpalimos. Saan a masinuo no sadino a lugar iti naggapuanda. Saan a masinuo ti kinaasinoda. Saan a masinuo ti anniniwanda ken anniniwan a mamaggaraw kadakuada.

Ngem maymaysa laeng ti iladawan ti panagpalimos. Ti kinaadda ti maiduldulin wenno indulin nga anniniwan iti likudan ti narang-ay a gimong. Adda dagiti ladawan a nabaybay-an no di man saan a tinaliaw wenno tinaliaw ngem saan a nagballigi iti pannakabalbaliw dayta a paset ti rupa ti gimong.

Tapno maikkat wenno mapunas ti lubong ti agpalpalama no diman uray no maksayan man laeng iti bilangda, nasken a solbaren nga umuna dagiti naidatag a rason no apay nga adda ti agpalimos. Ngem nabayagen daytoy a parikut sipud pay idi punganay agingga ita. Daytoy pay laeng a sakit ti gimong, kinakurapay iti saan a masolsolbar. No dadduma nagbalin payen a political issue wenno political strategy ti kinakurapay imbes a solbaren.

No nakurapay ti pagilian, adu la ketdi met ti agpalpalama kadagiti matatao a lugar a kas iti siudad ken dadduma pay a dadakkel nga ili ken aduan dagiti tattao.

Umadanin ti paskua, umadu manen ti agpalpalama…#

(Manipud iti Tawidnews)