“In a world of rapid technical change, getting a job or keeping it depends as much on how well one reasons as how well one uses his hands.” —President Gloria Macapagal Arroyo

.

“Good Morning,” insungbatko iti kimmablaaw a maestro ngem impalawlawko ketdi ti panagkitak iti uneg ti kuartona imbes a kitaek isuna.

“Welcome to Nagcataman Elementary School, sir,” impapainayad manen ti maestro idinto a tinakderanna ti gargarugadenna a kikir a naipaipit iti maysa kadagiti gato a naimuntar iti maysa kadagiti work benches.

“Dika koma agisagana iti visual aids mo ta dika ketdi mangas-asa iti kikir,” imbabalawko.

“The hand saw is a very concrete teaching aid, sir,” imperrengna ketdin.

“What room is this,” pinangipaliwawengko agsipud ta saanko a natarusan ti kayatna a sawen. Binasak ti nagan a nakasurat iti nakitikitan a kayo iti rabaw ti lamisaanna. Mr. Jose R. Travajador. Master Teacher I. Dinagusko ti nagtugaw iti likudan ti lamisaanna nupay saanna pay nga inyopreser. Ita a lawas ti naituding a panangisagana kadagiti kuarto a pagklasean ken karamanna payen dagiti sabsabali a masapsapul iti panangisuro.. Isu nga agsursursurak tapno kitaek no nakasagana met laengen dagitoy para iti panangrugi dagiti klase inton Lunes. Ita la ngamin a maisar-ongak ditoy a paset ti Nagcataman Elementary School nupay makalawasakon a kas principal.

“Industrial and Agricultural Arts Room, sir,” insungbat ni Mr. Travajador. “But we are also using it for other subjects like mathematics.”

“Ngem apay ngarud a ti structure daytoy kuartom ket ad-adda a pang-Industrial Arts ken Agricultural Arts? You should put more emphasis on Mathematics because iit is a major subject.”

“Sori, sir,” insungbatna. “Ngem ti Division Office ti nangibilin a mang-structurak iti kastoy a kuarto. Kinapudnona, daytoy a kuarto ti maysa a namagsuperbisor iti sinukatanyo a principal.”

Minulamulagatak manen dagiti nakakabit iti diding. Kunam la no display a tagilako dagiti remienta ti karpintero iti akinlikud a diding. Nakadakdakkel ti nakasurat a TOOL RACK iti ngatuenda. Nakasurat met iti babaen ti tunggal aruaten ti nagan dagitoy.

Iti sabali a diding, naka-display met dagiti nadumaduma a hardwares, electrical materials, masapsapul ti tubero, modelo dagiti wood joints, modelo ti linaga ken adu pay a maipanggep iti Industrial Arts.

Naka-drawing met iti sabali a paset ti diding dagiti nadumaduma nga estilo ti panagpatubo ken panagparamut iti mula. Sabali met a paset ti diding ti  nakaipinturaan dagiti nadumaduma a klase dagiti dinguen. Eksaherado ti pannaka i-drawing ti ima a mangpekpekkel iti suso ti baka a gatasanna.

Iti met maysa a suli, napagsusukot dagiti nadumaduma a projects. Adda lamisaan ken tugaw a babassit. Nakaar-arte a shelves. Paglipit ti libro. Kaaduanna ketdi ti dekorasyon  Naaramid dagitoy iti kawayan, kayo, sabot ti niog ken addada pay landok, plastic ken sarming. Naibitin dagiti nairanta a pagarkos. Agpuspusipos ti nakabitin a naikaipintaan ti Mga Natapos na Gawain iti ngatuen dagiti proyekto.

Naipalikmot ketdi iti asideg ti bobeda dagiti napipintas a pagsasao. Tinalamitim ko ti sumagmamano kadagitoy: “Beautiful hands are those that work. Job is a self-portrait of the one who does it. Labor plus will equals success.”

“Are the pupils comfortable in those seats?” Inwagisko dagiti naintar a work benches a napalikmutan kadagiti plastic a tugaw. “Dagitay met lamisaan ti agkarpintero dagitoy?”

“Dati sir ket nailasin ti lecture area,” inlawlawag ti maestro. “Arm chairs idi dagiti pagtugawanda. Ngem inay-ayatda met nga amangen dagiti work benches a mapan paglamisaanan. Isu nga inikkatkon dagidi arm chairs. Total ket nagrarasi met dagiti sumangsangpet a supplies. Abus man pay ta pamarmarunggayen dagiti us-usarenda a kayo, pinapakyaw pay ti panagsangalda.”

“Pagkunaam,” immulagatko.

“Saan ketdin a pasig a butt-joint dagiti us-usarenda, sir, saan a kas idi unana nga agusarda pay iti mortise and tennon a sug-op ti kayo.”

“Ayanna ngarud ti corner mo a para iti mathematics,” inuntonko tapno mayaw-awannan ti maipanggep iti sug-op ti kayo. Ania ket ti ammok kadagiti tentenon kada rabrabet a sasawenna..

“Addada ditoy sir,” insungona ti pisara a napigkepigketan kadagiti nai-computer a pap-papel. Napauluan dagitoy iti Related Subjects. “Ken kaaduanna a makita ditoy kuartok, sir, ket adda latta pakainaiganna iti mathematics.” innayonna

Pilosopoka, a, kunak koma ngem natangadko ti nagdakkelan a metro iti ngatuen ti pisara, Pinggan met dagiti nailansa iti diding a napagbalin nga electric meter.

“Ammom,” inridisko. “Saan unayen nga uso ti kastoy a kuarto. Laglagipem a ti Industrial Arts ken Agrucultural Arts ket paset laengen ti ti maymaysa nga asignatura. Agtitiponen ti Heograpiya, Sibika, Musika, Sining, PE, HE, Industrial Arts, Agricultural Arts ken dadduma pay. MAKABAYAN aminen dagita. Masapul nga ag-concentrate tayo kadagiti core subjects. Kas koma iti Mathematics, Science ken English. Masapul ti umno a panagisuro tapno dumur-as ti pagilian.”

“Umno a panagisuro ken natenneb a padas, kunam, sir,” inyaturna ketdin. Ti lokonattoyen, ingngernger ti kaunggak, adun nga eskuela ti nagakar-akarak a kas officer-in-charge, teacher in-charge, head teacher ken principal . Ngem daytoy pay laeng ti nakaitured a mangsungbasungbat kaniak.

“No paspasig a teorya, sir, ket amangan no maipada ti agad-adal iti daydiay electrical engineer a nakoryente iti bread toaster,” inkatawa manen ni Mr. Travajador.

“Ti Technical ken Vocational Education ket rebbengenen ti TESDA,” inyalumamayko nupay bimmaran pati darangidongko.. “Datayo iti DepEd ket para basic education tayo laengen. Isu ngarud nga inaramidda ti Republic Act No. 7796 tapno saan nga agkakambor dagiti aramid tayo.”

“Wen, a, sir, ngem saan kadi nga adda resolusion ti Regional Development Council ti Ilocos ken Pangasinan a mangaw-awis kadagiti State Colleges and Universities, Private Higher Educational Institutions ken amin a public institutions a makipartisipar iti pannaka-implementar ti ladderized education program?”

“Nangal-alaam met iti dayta!”

“RDC Resolution Number 63 series of 2006,sir,” inlangitna, “Naaprobaran idi October 26, 2006,” innayonna pay.

“Dagitay kolehiyo ti kunana, a,” imbang-esko ngem sililimed ketdi a dinayawko ti memoriana. “Ania koma met ti ammo ti elementarya iti ladderization program? Ti kayatna a sawen dayta ket  dagiti mangala iti vocational wenno technical a kurso ket mabalindanto nga ituloy a kas kurso iti kolehiyo!”

“No saantayo man a maikari nga agpaay a kas pangal ti laderization program ti gobierno, sir,” inrason latta ni Mr. Travajador. “Datayo koma ti mangisagana kadagiti mapan pumangal iti dayta a ladder wenno agdan tapno saandanto a matinnag.”

“Advance dagita! Kas nakunakon, basic education tayo laeng! Apay koma anaynayonam ti trabahom!” Immangesak iti nauneg agsipud ta nadlawko nga umulon ti darak.
“Ngem saan kadi a ti kayat ti baro a curriculum tayo, sir, ket integration,” inrason latta ni Mr. Travajador. “Kas koma iti area? Ania koma ti seserbina nga adalen ti maysa nga ubing ti area no saanna met nga ammo nga alaen ti kalawa ti minaisan. Ania koma ti serserbina nga agadal iti volume no saanna met nga ammo a kontaren no mano a board feet ti gatangenna a kayo?

Pilosopo a talaga ti animal nat’toy, a, ingngayemngemko ngem nagteppelak.

“Para kaniak, sir, ket awan serserbi ti mathematics no saan a mayaplikar,” intuloy ti maestro ket nagkumpas pay. “Adda kadin nasabatmo dita kalsada a nangpasungbat kenka iti five times five? Ti adu ,sir, ket lima a sagsisingko. Kas koma no lima a turnilyo a saglilima a pisos.”

“Wen a ngem ti masapul a saganaantayo ket dagiti achievement tests. Dagiti pa-contest ti Mathematics Teachers Association of the Philippines. Dagiti quiz bee,” inlitanyak. Kagurgurak la ti maestro nga agrason rason, inyunget ti kaunggak.

“Uray dagidiay, sir, ket ad-adda a maawatan ti ubing no adda aplikasyonna,” impatangken latta ni Mr. Travajador. “Kas iti daytay ubing a saan nga interesado iti geometry ngem interesado nga agkikir. Angle ti usarem no isurom no kasano ti kaidda daydiay kikir no ipakanna. Sigurado, daydiayton kikir ti mangisuro kenkuana iti right angle, acute angle, obtuse angle ken adda pay pakasapulan iti straight angle.”

“No nalaing iti mathematics ,a, ket saanton nga agkikir,” inkontrak. “Agbalinto nga inhinyero, statistician wenno kontador.”

“Siasino ngarud ti namnamaentayo nga agbalin a kliente ti TESDA, sir,” intuloy manen ni Mr. Travajador ti mamilpilosopo kanyak. “Saan kadi a dagiti prudukto tayo met laeng it DepEd? Agpaay kadi laeng ti Tesda a pagtinnagan dagiti isarwa dagiti kolhiyo?”

Pasubsubanka kamman, ingngernger ti kaunggak ngem awan met ti mapanunotko a dakes kadagiti ibagbagana.

“O, sige ngem agannadka no nababa ti maalatayo iti National Achievement Test. Agaluadka no saantayo a makalugar kadagiti quiz bee,” impangtak. ”Bumaba met nukua ti ratingmo iti Performance Appraisal System for Teachers. Mairamraman met nukuan ti ratingko iti Performance Appraisal System for School Administrators!”

“Dayta la unay ti nakaal-alas iti sistema tayo,sir,” inwingiwing ni Mr. Travajador. “Dagiti lattan pakaidaydayawantayo ti pampanunutentayo. Pinanunot tayo kadin no ania a talaga ti masapul ti maysa nga ubing?”

“Good afternoon Mr. De Cajon,” inkablaaw kaniak dagiti adalan ni Mr. Travajdor ngem saanko ida nga inkaskaso. Dineretsok ketdi ti lamisaan ti maestro iti likudan ti klase. Adda ni Mr. Travajador iti sanguanan ti klase nga agpalpalawag..

“May I see your lesson plan,” ingngerngerko.

“Just a moment sir,” insungbatna idinto a nangisurat iti pisarra iti sungbatan dagiti ubbing.

“Nagadu ketdin nga itipon-tiponmo iti leksyon mo,” inyungetko idi mapalabsak ti lesson planna.. “Fractions ti isurom ngem apay nga ikalkalam-it mo dagiti metro ken dadduma pay a pagrukod? Ul-ulawem laeng dagiti ubbing!”

“Ngem saan kadi a kasta ti kayat a pasamaken ti Basic Education Curriculum, sir,” insungbatna. “Masapul daytay makunkuna nga integration.”

“Wen, a,” binitinko ti saok. “Ngem saanna a kayat a sawen nga ikkam unay iti importansiya dagiti dadduma a pasetna. Okay start your class,” immandarko idi agangay.
“Children,” inrugina. “We have here with us our new principal, Mr. Salvador De Cajon,” Inyingles ni Mr. Travajador idinto a tinurongnan ti sanguanan dagiti ubbing. “Ituloy tayo nga inaganan dagiti nadumduma a paset ti pulgada wenno inch.”

Nangala iti bislak ket tinurongna ti nakabitin a pagrukod.

Masapul a surotem ti agpaypayso a rukod ti pulgada kunak koma ngem naunnaannak a nagsao.

“Daytoy ubbing ket naikadakkel a pulgada,” panangilawlawagna. “Magnified kunatayo. Naipadakkel tapno makita tayo a naimbag. Kas koma met no agdrowingka iti kuton. Masapul nga ikadakkelmo tapno makitam ti pakabuklan daydiay kuton. Saan ket a kas iti napaypayso a kadakkel ti kuton.”

“Sir,” intakder ti maysa nga ubing a lalaki.

“Yes Miguel, “ intung-ed ni Mr. Travajador.

“Kabaliktadna no agdrowingtayo iti bantay, sir, saantayo met a mabalin a tuladen ti kadakkel ti bantay.

“Ngem kasanguananna,” intuloy ni Mr. Travajador. “Sublian tayo dagiti nadumaduma a ramit a pagrukod. Will you give one.” Intayagna ti imana tapno awisenna nga agitayag dagiti ubbing.

“Push-pull rule,” insungbat ti naitudo na nga ubing.

“Very good,” inyampiok ti maestro. “Will you get one push-pull rule in our tool rack and show it to your classmates.”

Nagtungpal ti naawagan.

“Ahhh,” diak naaluadan nga inyebkas. Makitkitak ngamin nga isu daydiay daytay metro ti karpintero ngem saanko nga ammo a push-pull rule gayam ti naganna. Daytay umatiddog no guyodem.

Nasuronak idi pindaenda metten nga inaganan ken ipakita dagiti nadumaduma a pagrukod. Naadalko ketdi a daytay metro a matukko-tukkol ket zigzag rule. Daytay pagrukrukod ti agdait ket tape measure. Ammok met ket a dati ti foot ruler ken meter-stick. Ngem saanko a naaluadan a pinaiyawat dagiti calipers idi isublatda dagitoy.

“This is the outside caliper, sir, while this is the inside caliper,” inyangsan pay ti ubing a nangdamagak. Ti ammona ngata ket ammok, inkatawa ti kaunggak.

Fraction ti isurom, a saan ket panagrukod, inggay-atko nga idil-ag ngem naawidko ti dilak. Minulagatak ketdi ti itudtudona. Naisurat ti nagan ti kada gerger. Adda one half, one fourth, three fourth, one eight ken aminen a nakabingaybingayan ti pulgada.

“Ania daytoy?,” Inyayugna idinto a nagitudo iti gerger.

“Five eightttt,” inkoros met dagiti ubbing.

“Daytoyyyy?” Nangitudo manen iti sabali a gerger.

“Three sixteenthhhh,” agarup inkanta dagiti ubbing.

Inulit-ulitna ti nagitudo-tudo ket nagdadanggay met dagiti ubbing a simmungbat. Maysa maysan idi agangay.

“Andress,” inyawagna idinto a nangitudo iti sabali a gerger.

“Seven eight, sir,” insungbat met ti naawagan.

“Kenneth,” inyawagna manen idinto a nangitudo manen iti sabali a gerger.

“Seven thirty seconds,” insungbat met ti agnagan iti Kenneth.

“Ammoda, a, ‘muyong ta adda met suratna,” intanabutobko.

Ne nangngegnan sa, nakunak iti kaunggak ta binaliktadna ketdin ti nakabitin nga itudo-tudona. Kas, iti bangir, naipadakkel met laeng a pulgada ti naka-drawing isuna laeng ta awanen ti nakasurat a nagan ti tunggal gerger.

“Eduardo,” inyawagna idinto a nangitudo iti gerger.

“One half, sir,” insungbat ti agnagan iti Eduardo.

Intuloy ni Mr. Travajador ti nagpasungbat. Adun kadagiti ubbing ti makatarastas nga agbasa kadagiti nadumaduma a gerger ti pulgada. Addada met dagiti madlaw nga agbilangbilang pay laeng. Adda da ketdi saggaysa a saan a makainagan.

“Denggenyo ubbing ta siak met,” kinuna ni Mr. Travajador ket rinugiannan ti aginagan kadagiti gerger.

Naisursurutak pay a di immanges idi iyangsanna a tarastasen dagiti gerger.

“Kasdiay ti kayatko a kapartakyo, ubbing,” kinunana idi mauma. “Wenno naparpartak pay,”innayonna. “Kas kay koma ken ni sir.”

Kasla bimmassitak iti nagtugawak. Naduktalak ngamin nga agpatinggaak la gayam iti one half, one fourth ken three fourth idinto a dagiti ubbing ket addada pay mangtarastas kadagiti eights ken uray pay dagiti thirty seconds.

Insarunoda nga inusar dagiti pudpudno a pagrukod idi agangay. Nadlawko a medyo narigatanda iti damdamona. Pattapattak a maigapu iti kababassit dagiti actual a pagrukod.

“Ammoyo ubbing,” kinuna ti maestro idi agangay. “No mapadanumyo ti mangbasa kadagiti paset ti pulgada ket nalakayo a maawatan dagiti fractions. Kas koma no imutektekam a naimbag daytoy one half, maamirismo a ti one half ket dua a one fourth. Di ngamin?”

“Yes sir, inkoros manen ti sangabukel a klase.

Saanko pay koma a takderan ti klase ni Mr. Travajador ngem nagbatingtingen ti kampana.

“Your assignment for tomorrow, class, is to review the different tooth-cutting tools,” imbilin ni Mr. Travajador sakbay a pinalubosanna dagiti ubbing.

Ania,  inngernger manen ti kaunggak. Fractions ti leksiyonda, tooth cutting tools ketdin ti assignmentda?

Minarkaak iti nalabaga a question mark ti parte ti lesson planna nga ayan ti assignment ngem inrasonna ketdin nga integration kano.

Agingga a siak ti prinsipalmo ket saanmo a mabalin nga ipapilit ti kaykayatmo, impangta ti kaunggak. Ngem naikulengak idi awan ti mapanunotko a pagannurotan a mangipawil iti ar-aramidenna.

“Obserbarenkanto manen,” kinunak ket timmallikudakon.

“All the time, sir,” insungbatna ketdin.

Bay-am man ta pagdudukotak nga umay tugtugawan, impangta ti kaunggak.

Dinaguskon ti rimmuar. Kunam la no commercial a nursery ti sanguanan ti kuartona iti kaadu dagiti patubona. Adda ornamentals, kayo, kayo nga agbunga. Sabali laeng dagiti bunubon a nateng ken ti mismo a kanatengan.

“Before we continue our topic about fraction,” panangirugi ni Mr. Travajador iti klasena. “Let us review the different tooth cutting tools. No tooth cutting tools kunatayo ubbing, ad-adda a dagiti kikir wenno ragadi ti kayattayo a sawen. Dagiti adda ngipenna.”

“Cross cut saw,” intayag ti maysa nga ubing ti pangatiddogen a kikir idi imbaga ni Mr. Travajador a mangipakita iti maysa a klase ti kikir. “For cutting woods across the grain,” innayonna pay idi damagen ti maestro no ania ti pakausaranna..

“Rip saw,” intayag met ti sabali pay nga ubing ti pangatiddogen ngem ak-akaba a kikir idi mabatangan a mangibaga iti maysa pay a klase ti kikir. “For cutting woods along the grain,” innayonna pay idi damagen ti maestro no ania ti pakausaranna.

“Wen, ti rip saw ket pagtistis idinto a ti cross-cut saw ket paggupong, inyayon ti maestro. “Ti pagdumaanda ket dagiti ngipenda,” panangilawlawagna pay. “Ti rip saw ket diretso dagiti ngipenna idinto a ti coss-cut saw ket bisabis.”

“This saw is for accurate cuts,” impangas met ti ubing a babai idinto nga intayagna ti kikir a pukek ngem adda patibker ti likudanna. “It is called back saw.”

“Wen,” inkanunong ni Mr. Travajador. “Isu dayta tay kunkunada a sarrutso. Ammoyo, idi uso pay la’ng ti Komedya Ilocana, adda bulbullagaw nga agnagan iti Sarrutso, mangan ngamin no mapan ket mangan to manen no agawid.”

“Daytoy ngarud,” dinamag ti maestro idinto nga inuyosna ti nagkuntirad a kikir manipud iti balayna. “Compass Saw,” insungbat ti ubing iti sango. “It is used to cut curves,” innyonna nupay awan met nagdamdamag no ania ti usarna.

Naisaruno pay ti copping saw a para pakurba iti ply wood ken ti hack saw a para kikir iti landok.

“Ania ngarud ti kikir ti tuppol,” nakaserseryoso a dinamag ni Mr. Travajador.

Uray siak ket nagmalangaak met.

“Pusti Saw,” inkatawa ti Maestro idi awan ti makasungbat ket nagpapaggaak dagiti ubbing.

“Ti ngarud kikir ti ubing,” insarununa a dinamag.

“See saw,” inriawen ti kaaduanna kadagiti ubbing.

Ammoda gayam, nakunak iti nakemko. Ti ammoda laeng itay ket saan nga agang-angaw ti maestroda.

“O sige kinuna ti maestro idi agangay idinto a napanna binagkat ti maysa a sibubukel a ply-wood. Pinaltikanna ti tengngana, kalpasanna ket pinagsusublatna dagiti ubbing a nangtistis.

“Ania ti pangawagam iti maysa kadagiti pisi,” dinamagna idi agangay.

“One half, sirrr,” inkoros met dagiti ubbing.

“Saan nga umanamong ti riknak iti ar-aramidenda ngem saanko man nga ammo ta intakderko pay ti nangbuya iti panangtattatekda iti ply-wood. Adda one half, one fourth, one eight, one sixteen ken one thirty second. Inulit-ulitda nga innaganan dagitoy

Ngem ne, insaruno na met manen nga insuro ti panagliha. Immawer manen, a, tay mathematics. Ngem nakaar-arisga man dagiti ubbing.

“Siak man dayta, one fourth,” adda nagkuna.

“One thirty second laeng kaniak,” binagi met ti impapanko a panadsaduten.

“Pagrarangasantayon daytoy one half,” inyariangga ti maysa a grupo.

Saanko nga ammo no ania ti naknakanko napanak ketdin a para puyotda.

Panpanunutek iti dayta nga aldaw no kasano a maatipak ti panagyintegrate ni Mr. Travajador iti Industrial Arts idi adda dumateng a superbisor manipud iti division office.

“Ipasubok ita ni trabahador,” inkatawa ket uray la a nagmulagat ti superbisor.

“Bring out your Rag Dolls,” immandar ni Mr. Trabajador idi makatugawkamin iti superbisor iti likudan ti klasena.

Sililimed a dinayawko ti saanna a panagnerbiyos nupay adda ti superbisor ti dibisyon iti mathematics nga agobserbar,

Maysamaysa ti nagiruar kadagiti kunada a Rag Doll. Impagarupko no munieka ngem lupot met a naiputipot iti bislak.

Kas review a kasapulan ti maysa a klase aglalo no kastoy nga adda agobserbar, linagip dagiti ubbing no kasano nga inaramidda dagiti Rag Doll.

“Ngem kasanguanan ti amin,” inyampara ni Mr. Travajador. “Ibagayo pay no ania ti pakasapulan iti Rag Doll.”

“Maysa nga aramid a pangammo iti porsiento ti agtubo a bukel, sir,” insungbat ti agnagan iti Christopher.

“Ania di immuna nga inaramidtayon?” Intaytayag manen ti maestro ti imana tapno karitenna nga agitayag dagiti ubbing.

“Nagloko, daytoyen,” insakuntipko. “Percentage ti leksiyonna ket bukbukel metten dagiti tantanawtawenna!”

“Buyaem latta ngamin,a,” inyanawa ketdin ti superbisor.

Pimmirit tayo iti bukel manipud iti bin-I , sir,” inyayug ti agnagan iti Miguel.

“Kalpasanna?” Ni manen Mr. Travajador.

Inyurnostayo iti naisagana a lupot, sir,” inggarikgik ti maysa a babai.

“Kalpasanna ket inlukottayon iti maysa a bislak,” insaruno ti kaab-abayna nupay awan pay met ti nangpaspasungbat iti daytoy

“Yesss,” inyayug met ti maestro idinto nga intudona ti maysa nga ubing a lalaki tapno ibagana ti sumaruno.

“Pinarautanmi dagiti ungto ken ungto, sir,” insungbat ti naitudo.

“Binabasami, sir,” ni manen Miguel ti nagbulontario. “Binasbasami aginga ita nga aldaw.”

“Ania ngarud ti naobserbaryo kadagiti rag dolls yo,” dinamag ni Mr. Trabajador.

“Nagrusingen dagiti bukel, sir,” insungbat ni Christopher.

“Nagrusing, aminnn?”

“Saan, sir,” impukkaw ti kaaduan

“Malagipyo met laeng no mano a bukel ti impatuboyo?

“Yesss sirrr,” nagdadanggay manen dagiti ubbing

“Ita ngarud, bilangenyo no mano amin dagiti nagrusing,” imbilin ti maestro.”No nabilangyon, i-divideyo iti kaadu ti bukel nga impatuboyo.”

“Isu daydiay nukuan ti percentage of germination, sir,” inamad ni Miguel.

“Saan pay, a,” inwingiwing ni Mr. Trabajador. “Ti answeryo ket decimal, di gamin.”

“Yes, sir,” insungbat ti kaaduanna kadagiti ubbing.

“No kasta ngarud ket i-multiplyyo iti 100 tapno agbalin a percentage.”

“Sir!” Nagagulgulpe a timmakder ni Christopher. “Saan a mabalin nga ikkaten lattan daydiay tugkelna sa ikkan iti sign of percent?’

“Generally, yes,” intungtung-ed ti maestro. “No adda two decimal places, mabalin nga ikkatenyo lattan ti tugkel kalpasanna ket ikabilyo lattan ti sign of percent. Ngem no adda immuna a maysa a zero, ikkatem ‘diay zero kalpasanna ket ikabilmo daydiay sign of percent. As a general rule, you move the decimal place two places to the right.”

“Oh what an integration,” intakder pay ti superbisor ti nagsipat.

“Maysa met ni daytoy,” indayamudomko idi daydayawenna ketdin ni Mr. Travajador.

“Dumanonkayo, sir, “inyalamano ni Engr. Miguel Galano apaman a nakastrekkami iti ruangan ti pimmalasio a mansionna. Kaduak dagiti amin a mangisursuro iti Nagcataman Elementary School a dumar-ay iti pannakabendisir ti kabarbaro a mansionna.

Apagaman a nagsarimaddengek ta tinangadko ti nakasurat iti arko iti ngatuen ti ruangan: KATAS NG TVET. “Technical and Vocational Education and Training,” intalamitimko.

“Apay awan ni Mr. Trabajador, sir,” dinamagna apaman a naitundanakami iti maysa a lamisaan.

“Ay saankami met a nakapagkikitan,” insungbatko. “Manipud idi naapointaran nga Education Supervisor for Livelihood Education ket manmano laengen a dumaw-as sadiay eskuela. Idi laengen immaynakami  vinalidate.”

“Ah, adda gayamen sadiay Division Office ni sir,” inkatawa ti maysa a lalaki a timmakder itay sumangpetkami.”

“Agurayka,” intangad ti Grade Six Adviser. “Saan kadi a sika ni Kenneth? Ti maysa kadagiti na-pupilsmi a kaklase ni Miguel? ”

“Wen. Ma’am,” ni Miguel ti simmungbat. “Ni Engr. Kenneth Marzan. Ti Employer ko sadiay Riyadh. Adu a ka-batch mi ti adda iti babaenna. Kasla extension ti Nagcataman Elementary School ti construction firmna.”

“Adda kad’ met Filipino nga employer sadiay Saudi Arabia?” Intakderko ti nangalamano ken ni Kenneth.

“Ket siak ngarud ,sir,” inkatawa ni Kenneth.

Kayatko koma a damagen no kasano a naragpat dagiti dua a dati a pupilsmi ti balligida ngem isu metten a mairugi ti seremonya ti pannakabendesir ti mansion. Naisaruno ti pangrabii kalpasanna.

Bayat ti panangsangomi iti nabaknang a sagana, dimngegkami iti musika manipud iti maysa a pagtokar a saanko pay ketdin nga ammo ti naganna. Impapanko lattan nga insangpet ni Miguel daytoy manipud Saudi Arabia a pagtartarabahuanna.
Out in the world we are going
Striving in life’s glorious din
Joy and success ever seeking
Hoping to conquer and win

Madama pay laeng ti kakaan idi maputol ti kanta ket agsao ni Miguel iti mikropono.

“Gagayyem ken kakabsat, sidadayawak nga agyaman iti idadateng ti tao a nakautanganmi iti sangkabassit a naragpatmi iti daytoy a biag. Awan sabali no saan a ti maestromi iti elementarya, ni Apo Superbisor Jose R. Trabajador..Saritaekto no madamdama no kasano a natulungannakami, kakabsat. Kabayatanna, anusantayo koma daytoy nanumo a nairemedyomi.”

Labor’s our best inspiration
Thrilling body and mind
Labor enriches the nation
God’s precious gift to mankind

Saan a naglabay ni Mr. Trabajador a kas kadakami no di ketdi kinargaanna ti basona iti yelo. Tinuyaganna kalpasanna iti arak manipud iti botelia nga adda pamatuaganna.
In loving work there is honor
Labor with love wins the strife
Dignify and cherish labor
Giving our nations sweet life

“Adda nagdamag kenka iti five times five sadiay Saudi, Miguel,” dinamag ni Mr. Trabajador apaman a nakaasideg iti lamisaanmi kada Miguel ken Kenneth.

“Awan, sir,” inkatawa ni Miguel.”Ngem adda nangdamag no mano ti five wives with five children each.”

“Pasig nga application ti ma-meetmo sadiay, sir,” inseryosona met laeng apaman a nagnadnad ti katkatawami.
T’is God precious gift
A boon to mankind.

Tinurong ni Miguel ti Mikropono apaman a nagpinal ti kanta a Dignity of Labor.

“Iti nagan ti nanumo a pamilyami,” inraedna. “Iyebkasko ti naimpusuan a panagyamanko iti idadar-ayyo iti pannakabendisir daytoy nanumo a pagtaenganmi.”

Nairayoak iti nakaul-ulimek  a tallaong a dimngeg.

“Kangrunaan a pagyamanak ti maestromi iti Mathematics ken Industrial Arts idi elementaryakami,” intuloy ti inhinyero kalpasan nga inpalawlawna ti panagkitana. “No saan a gapu kenkuana, saanmi koma a naragpat daytoy agdama a kasasaadmi. Pagyamananmi unay daydi estilona a mangisuro kadakami. Kaklasek idi iti elementarya ni Kenneth nga agdama itan nge employerko sadiay Saudi. Gapu kenkuana, nasursuromi nga itrabaho ti maadalmi a teorya. No saan koma a kasdi ti estilona, kakabsat, saanmi met koma a nadanggayan dagiti estilo ti TESDA a mangisuro. Ta sadiay ngamin TESDA, ti ammo ti ulo ket masapul nga aramiden dagiti ima.”

“Kaduak idi ni Kenneth a simrek iti eskuela nga im-imatonan ti TESDA. Sadiay, naduktalanmi a ti panangisuroda ket umar-arngi iti estilo ni Mr. Travajador a mangisuro.”

“Kayatko met ti agyaman iti TESDA nupay daksanggasat ta saan a nakaatendar dagitay kinumbidarmi a dati nga instructorsmi. Napintas unay ti patakaran ti TESDA, kakabsat. Idi nalpasmin ti kursomi iti Building Construction, isuda met laeng ti nangsapul iti pagtrabahuanmi. Pinagadalnakami manen ti TESDA iti nangatngato nga agpang a kasilpo met laeng ti dati a kursumi. Isu daytoy ti aw-awaganda iti LEP wenno Laderized Education Program. Iti daytoy a programa, mabalinmi a nayonan ti naadalmi iti technical ken vocational tapno agbalin a kurso iti kolehiyo. Isu daytoy ‘tay executive Order 358 ni Apo Presidente Arroyo. Nairamankami idi ken ni Kenneth iti PGMA Training for Work Scholarship Program. Kari ti TESDA, kakabsat, nga iti tawen 2010, maka-iremedyonton iti innem agingga iti sangapulo a million a pagtrabahuan. Ammok a kabaelan daytoy ti TESDA no ti elementarya ken high school ket ikanayonda nga isuro no kasano ti mangusar kadagiti isursuruda. Ikarkararag ko ngarud a babaen ti liderato ti dati a maestrok, ni Mr. Jose R. Travajador, iyad-adu koma dagiti Appo a Mangisursuro dagiti integrationda iti Livelihood Education. Ta ania koma ti serserbi tayo a mangadal iti Mathematics,  Science ken English no saan tayo met a sursurwen nga ikonektar ida iti inaldaw a panagbiagtayo, nangnangruna la ngaruden kadagiti pagsapulantayo.

Inalusiisak ket namrayak metten a pinattogan ti basok iti nagyan ti agbutuabutuag a botelia.. “Bilinekton dagiti amin nga adda iti babaek a mangyintegrate iti Livelihood Education kadagiti amin a subjects,” naitalamitimko. Ngem sayang, saankon a mabilin pay ni Mr. Trabajador. Isun ti mangbilbilin kaniak.

————-
First Prize, 2007 TESDA Short Story Writing Contest.