DAGITI SANGAILI ITI LUBONG

Sarsarita Para-ubbing

ni Ma. Theresa B. Santos

 

 

          Aggayyem dagitoy a dua a bayog a naregregen iti kalendario ti edadda. Natarakida nga agpadpada. Agtayagda a dua iti lima a kadapan ken walo a pulgada. Nasabang iti panagbarbarukongda. Namsek dagiti maselda iti kayumanggi a kudil.

          Iti maysa nga aldaw, napanunot dagitoy a dua iti mapan aganup sadiay Bantay Bullagaw.

          “Uray maysa la nga ugsa ken alingo, p’re, mabalinen…” kuna ni Angkuan.

          “Wen. Uray sunggo wenno beklat ditan a, imbag la a tapaen…” kuna met ni Ikko.

          “Sadino iti papanananyo paganupan?” dinamag ni Lakay Candro kadakuada.

          “Bantay Bullagaw, uliteg,” kuna ni Ikko.

          Kasla saan a mamati ti lakay iti nangngegna.

          “Apay kadi a saankayo a mamati, Tang Candro…?” binagi met ni Angkuan.

          “Diyo ammo nga awan iti mapmapan aganup sadiay sipud iti panagpukaw dagiti  tallo a sangsangaili a napan naganup?”

          “Sarsarita laeng daydiay, uliteg! Nakaawid ngatan a dagiti sangaili.”

          “Adda ti nangibaga kadakami nga apon kano dagiti alingo ken ugsa sadiay, Tang Candro. Dika madanagan ta yawidankanto iti dalem…” binagi ni Angkuan.

          Dua  nga aldaw a nagnagna dagiti aggayyem sakbay a nakagtengda iti puseg ti Bantay Bullagaw. Nasamek a kabakiran. Gapu ta sumipngeten, inkeddeng dagiti dua nga aggayyem iti aginana iti asideg ti dissuor. Saggaysada iti indayon a pagiddaan. Nagaramidda iti atong ken naglutoda iti kanenda. Tubong a bolo iti naglutoan ni Ikko iti innapuy kabayatan a nagkammel iti agatol ni Angkuan. Nagalada apay iti atap a kamatis ken pako a sindada. Dagita iti inda nangrabian.

          Apagdisso ti bukotda iti indayonda a linaga a tali, agur-urokdan iti bannogda. Ubing pay ti sardam idi nalukag ni Ikko iti natimudna. Maysa a nakasamsam-it a sonata. Nagalingag. Nagbalikig ket tinaldiapanna ni Angkuan. Iti paliiwna, kasla di met agkutkuti ti gayyemna. Intuloyna iti dimngeg.

          Pagtataudan ti sonata? Adda kadi met ti mangnganup a kaduada? Dagitoy ti agay-ayam ti panunot ni Ikko. Idi saanna a masapulan ti sungbat dagiti uampa-apayaw iti mugingna, bimmaba.

          “’Kuan, mangngegmo ti mangmangngegko?” inkulditna ti arasaasna.

          “Itay pay laeng a dengdenggek ti sonata.”

          “Sadino ngata iti pagtataudanna?

          “Kasla dita sirok ti dissuor…?”

          “Bumabaka  ta inta kitaen no asino ti agtoktokar…”

          “Dika mabuteng?”

          “Pagbutngak  koma?”

          “Amangan no white lady?”

          “Adda aya met al-allia iti kabakiran?”

          “No engkantada nay?”

          “Di mayat a! Tapno makakita met dataon iti kunkunda nga engkantada. Intan. Bumabakan.”

          Ket bimmaba ni Angkuan. Insaganana ti bunengna ken pinidutna ti plaslait. Inkaratayna ti eskopetana. Nainayad iti pannagnada a kimmalipkip iti rangkis tapno makaasidegda iti sirok ti agdissuor a danum.

          Nagsardeng ni Ikko ket naglinged iti dakkel a bato.

          “Apay a nagsardengka?”

          “Agkakatawada saan kadi?”

          “Wen ngarud, tulisansa met dagitan…”

          “Nasisinggit ti timekda ngem saan met a napigsa.”

          “Umasidegta  pay…”

          Nagkaradapda. Iti labes ti agdissuor a danum, napalanas a gukayab.

          “Dita likudan ti dakkel a bato ti yanda. Inta  latta?” dinamag ni Ikko.

          “Wen a. Addata ditoyen…”

          Nagin-inayadda a simmalipengpeng iti dakkel a bato. Anian a siddaawda iti naimatanganda. Tattao nga agtayag iti pagattumeng ti naimatanganda a nanglawlaw ti naraniag a temtem. Lallakayda amin. Atitiddog ti buokda ken imingan. Kuntirad ti boneteda.

          “Maysa, dua, tallo…uppat…sangapulo ket duada amin maibilang daydiay agtuktokar iti pluta…” inyarasaas ni Ikko kalpasan a nagbilang.

          “Pudno  gayam nga adda ti ansisit…”

          “Ania ti aramidenta?”

          “Sika man a…”

          “Nasaysayaat no agpaliiwta pay. Amangan no agdangran dagita nga ansisit…”

          “Nagbabattitda a pinarsua, kabutengmo?”

          Nagpaliiw pay dagiti aggayyem. Pimmaragsit ti tokar ti ubanan a lakay. Timmakder dagiti sangapulo ket maysa pay a lallakay ket nagiinniggemda. Nagsalsalada a nanglawlaw ti temtem.

          Kellaat a naikaglis ni Ikko iti nagbaddekanna a bato. Dina nabalanse ti bagina ket naidaramudom. Binatak ni Angkuan ni Ikko.

          Naiturong dagiti mata kadakuada.

          Timmakder ti agtoktokar iti pluta ket kunana: “Dumanonkayo, sangaili…” 

          Nagtinnaliaw dagiti aggayyem. Dagiti matada laeng ti agsarsarita  a masilnagan ti rangrang ti atong. Nagtinnung-edda.

          “Saankami a  dakes  a tao, apo…” sipapakumbaba ni Angkuan.          “Umaykayo ngarud ket makipagragsakkayo kadakami…” kuna manen ti para tokar.

          Immasideg dagiti aggayyem. Nasiputan ni Angkuan a tinung-edan ti lakay a para tokar ti dua kadagiti kaduada.

          “Ramananyo ti arakmi. Makipagragragsakayo kadakami.”

          Ket saanen a nagkedked dagiti aggayyem.

          “Naimas ti arak ti ansisit…” inyarasaas ni Ikko ken ni Angkuan.

          Nakipagragragsak dagiti aggayyem. Inimasda ti arak ti ansisit. Iti relo ni Ikko, naipasirna nga alaunan iti parbangon. Ketdi, saan pay laeng  nga agdungsa. Masmasdaaw laeng ta saan met a maatianan ti putik a pagtataudan ti arak dagiti ansisit. Iti pattapattana, adun iti nainumna. Ngem dipay naulaw. Saan kadi a makaulaw ti arak dagitoy nga ansisit, kunkunana iti bagina…

          “Panawenen, kakabsatko ida!” kuna ti agtoktokar iti pluta. Nagtinnaliaw laeng dagiti aggayyem. Pinetpetan ni Ikko ti putan ti bunengna. Idinto ta nagpaliiw ni Angkuan iti sumaruno nga aramiden dagiti ansisit.

          Inruar dagiti ansisit ti supotda. Ket nagwaras dagitoy a nagpidut iti bato a babassit. Ta wen a, bababassitda a tattao, isu a bassit met ti supotda. Bato a babassit iti inkarga ti tunggal maysa iti lupot a supot.

          “Uraydakayo met kakabsat. Agpidutkayo iti batbato ket ibulsayo. Partakanyo bassit ta ti oras ket magmagna…”

          Nagtinnalliaw dagiti aggayyem. Sintimek, ket nagtungpalda a dua. Pinunnoda ti dagiti bulsada iti batbato.

          Nagsubli dagiti ansisit iti atong ket linawnawda. Nagsubli met dagiti aggayyem. Manipud iti tugaw itay ti ansisit nga ubanan, napno manen ti gukayab iti nasam-it a sonata.

          Dipay nalpas ti tokar, idi marikna dagiti aggayyem ti saguyepyep. Nagsuyaabda. Naisurot dagiti padada nga ansisit.

          “Panaginanan, kakabsat…maturogtayon a siuulimek…”

          Ti ganukgok dagiti takong nga alingo ken uriis dagiti burias ti nangriing kadagiti aggayyem. Bimmalitok ti  raya ti  init a sumarot kadagiti nalalayog a sanga dagiti kaykayo. Adu ti alingo ken ugsa a maimatanganda nga  umin-inum iti danum. Umariangga dagiti dua a salaksak a mangliklikos ti danum ti dissuor. Naingpis ti angep a bestida ti aglawlaw.

          Pinartakan ni Ikko iti bimmaba iti indayonna. Ginaw-atna ti gayangna. Ngem nabuaken dagiti ayup a nagtataray.

          Adda nadlaw ni Ikko. Kinautna ti bulsana. Minirana. Nasileng!

          “Umayka man ditoy, darsem!” arigna mandar nga insawang ni Ikko.

          “Agurayka  ta am-amirisek dagitoy adda iti bulsak!” Kuna met ni Angkuan nga uray la agsabat dagiti kidayna iti panagmasngaadna.

          “Ania ngata dagitoy?” ni Ikkon iti immasideg ken ni Angkuan. Arig di makapagna ta napno ti dagiti dua a bulsana.

          “Balitok….!”

          “Wensa nga agpaysu!”

          “Dagitoy dagitay piniduttayo idi rabii….kinuna ni Angkuan.”

          “No ammok la koma nga agbalin a balitok dagiti bato, inyad-aduk  koma iti nagpidut!” kinuna ni Ikko.

          “Adun daytoy a kinabaknang…” kinuna ni Angkuan, “…ilakok ket bingayak met dagiti kakabsatko. Agawidtan, pare….”

          Ngem kasla  awan iti nangngeg ni Ikko. Naglawa ti isemna.

          “Addansa pampanunotem?”

          “Saanak pay  nga agawid… Agsubliak no rabii idda gukayab dagiti ansisit. Sako iti pagkargaakon iti balitok…!” kuna ni Ikko.

          “Dika pay la kuntento kadayta?”

          “Saan pay! Kaykayatko iti ad-adu! Nabakbaknangak no ad-adu ti balitokko…! No dimo kayat, agbatiak!”

          “Kuntentoakon kadaytoy naited kaniak a kinabaknang. Umanay ngatan daytoy a pagbibingaynmi a tallo nga agkakabsat.

          Nagawid ni Angkuan. Agdagsen iti nasurok a tallo a kilo ti balitok nga  inlakona. Ket ti naglakoanna, biningayanna dagiti dua a kabsatna.

          Ni Ikko, maladingitan unay ti pamiliana. Ken ti sibubukel a purok. Ta simmangpet iti balayda a saanen a nalimbong ti panunotna. Saanen a matimtimek.

          Ni Angkuan iti naggastos iti pannakaipan ni Ikko iti pagagasan dagiti saan a nalimbong ti panunotna sadiay Mandaluyong.

 

          ANALYSIS:

          Kadagiti dua a karakter, makitatayo iti aggidiat nga aramid. Ti maysa  ket kuntento no ania daydiay naited kenkuana. Saanna pay a  binukodan no di ket imparanudna kadagiti kakabsatna ti gasatna.

          Ti panangiparanud kadagiti nasagrap nga imbag iti sirok ti init ket pudno la unay a naimbag nga aramid.

          Ken ni Ikko a di nakuntento, nagballa. Nagmauyong. Saan a nalimbong ti panunotna a nagawid.

          Kadagiti agay-ayat iti adu a kinabaknang iti lubong, agur-urnongda iti kinabaknang a dida maitugot iti tanemda.

          Ngem ti nasken ni Angkuan, impakitana ti aramidna a nakuntento ti kinabaknang a naited kenkuana. Saan a nagsapul iti ad-adu. Saan met a nagimut. Itoy a banag, saanna a tinagikua ti kinabaknang a dina maitugot iti tanem no di ket ti kinabaknang nga agnanayon.

          Ti tao ket sangaili laeng itoy a lubong. Ti pudpudno a kinabaknang ti tao ket adda iti pusona. Naitalimameng dayta. Sakbay a timmao ditoy rabaw ti daga, naimulan dayta a kinabaknang kenkuana.

          Ngem iti kanito a di makuntento, ken agsapul iti ad-adu a kinabaknang a di maitulad kadayta kinabaknang iti  pusona, maisiasi iti pudpudno a dana ti biag. Matay a dina masagrap ti bunga dayta a kinabaknang iti pusona.  

          Ta ania ti serbi ti tao a tagikuenna amin a kinabaknang iti lubong no mapukawna met ti kararuana? daytoy ti tema ti sarsarita…###

 

  

 

Last 10 posts by Ma. Theresa B. Santos

• ISASANGBAY - December 22nd, 2008
• TI UBING ITI PASKUA - December 20th, 2008
• Panagisagana Iti Paskua - December 16th, 2008
• Ti Sakasaka a Track and Field Player - December 14th, 2008
• ITI KABARBARO A LUBONG - November 13th, 2008
• TI LAYAP - November 9th, 2008
• SARSARITA PARA-UBBING - November 7th, 2008
• NALABAGA DAGITI DALLUYON - November 2nd, 2008