No Nabussogen Salamagi, Awanen Gawat

Salaysay ni Jaime M. Agpalo, Jr.�

�Ne, nabubussogen ti salamagi, awanen ti gawat,� kunana man ti sukimi a gimmatang iti lima a pisos a salamagi. Sana pay impaggaak. Wen, maragsakan la� unay a. Saanak a nakauni. Siak iti nagbantay iti pagtagilakoanmi iti nateng ken prutas.

��������� Nupay naynay a mangngegko ti gawat, �a panawen ti gawat�, �kagawgawatanna,� �lanti, gawat natan,� ngem idi laeng a nangngegko a naikonektar ti salamagi iti gawat. Ania ti koneksion ti salamagi dayta a gawat? Isu a nabayag met bassit a, nga impampanunotak iti koneksionna.�

��������� Ta ania ngamin aya ti gawat? Panahon ng tag-gutom iti Tagalog. Kairut ti kuarta, makan wenno pagbiag. Nairut iti aangsan. Kamkamten ti anges. Ginawgaw-at a panagbiag. Ken dadduma pay a mangngeg a metaphor ken personification� ken euphemism ken metonymy maipapan itoy. Mangrugi daytoy iti bulan ti Agosto agingga iti pakauna ti Oktubre. Karigat a talaga dagitoy a panawen. Siguro, manipud iti� balikas a gaw-at, a nasken nga agagawa, doble a panagagawa tapno magaw-at ti anges. No mangrugi metten ti gapas wenno panagaani, agngudo metten ti gawat.

��������� �Naimbag kenka, kumari, ta naramanamon ti baro a bagas,� masansan a mangngeg� no kua. No isipen ken paliiwen a nalaing, dayta a pannangan iti baro a bagas ket kayatna a sawen a nagultimon kenkuana (ti nangan) ti gawat.

��������� Ania ti koneksionna dagita ngay, masansan met a kunaen dagiti pilosunggo. Wen met piman, ta ania koma ti koneksionna ngay? Ngem agdadata met nga adda ngarud dagitoy nga aramid, pammati ken kultura ni Ilokano. (Karaman met ni Pangalatok, ta mamati met itoy a banag.) Isu a bay-am lattan ni pilosunggo.

��������� Apay a naikonektar ti salamagi itan iti gawat? Awan man ti makitak a rason, malaksid nga iti bulan ti Agosto agingga iti pakauna ti Oktubre, (a panawen ti gawat) ket awan ti bunga ti salamagi, no adda dagiti nasapa, kuddapitda pay laeng. PhP120.00 ti sangalimon wenno PhP60.00 ti sangakilo, sapay no di kakasla siksik laeng ti bangus ti kadakkelda. Ngem adu latta met ti aggatang, ta kasda la met damon a makakita iti naalsem. Iti taraudi Oktubre, nabubussogen dagiti bunga ti salamagi. Ngata a, isu a no nabussog metten ti bunga ti salamagi, awanen ti gawat? Ania pay ti gawat ket panaggagapas metten? Panagaanin. Iti aldaw iti Domingo, agudong metten dagiti nabayag a saan a nagudong piman. Maipalastar met a, dagiti inalmidor iti gawgaw a pantalon ken polo, dagiti natsarol a sapatos a maikaglis pay ti ngilaw nga agdisso.��

��������� Iti met katabukna ti gawat, isu met ti panagaapit kadagiti karot ken kamangeg. Pangsilpo ti anges ni Ilokano. Mairuar metten dagitay dulin a nagango a niog ta panaggegettaan. Naimas a gettaan ti kamangeg. Wenno iburidibod iti naganus a bulong ti marunggay. Lalo no sagpawan iti kuros wenno parabawan iti liningta a bunog, a kaaduna met kadayta a panawen. �

��������� Nairanrana kadi dagitoy a pasamak? A kas iti pannakairanrana a no mangrugi metten ti bulan a �BER� ket agruar metten ti ipon? Nairanrana a kas iti panagsabong ti kayo a bangar, ket kaadu met iti panagruar ti pusit?

��������� A, saan a mailadawan ti� kinadatdatlag ti lubong. Ngem adda amin dagitoy iti biag ni Ilokano. Adda amin ti nagtaudanda. Adda amin iti nangisagana sakbay a dimteng kadatayo. Isu a napateg met iti biag iti naipukpukkaw idi ken maipukpukkaw pay la agingga ita a panagsagana.

��������� Ken ni Ilokano, lalo dagiti lallakay ken babbaket idi un-unana, ammoda a sakbayan ti gawat. Napaliiwko idi ubingak. Agiburnaydan iti asin, bugguong ken agidulinda pay kadagiti dinaing nga ikan. (Ken ni inangko, mairaman dagitoy: itag (naipagango a karne), kiniing (naikasuoran a karne) ken inasin a karne ti idulinna iti burnay wenno putik, Kankanaey ngamin. Agaramid iti tapuy ta kontra kanon ti lammin ken lamiis iti bagi lalo iti panawen ti nepnep. Maikabil met iti garong ti bagas, (a masansan nga� umanay a kanen iti tallo a bulan), ken saan a makuti daytoy ta nairanta laeng iti panawen ti gawat. Kadagiti dadduma, agidulinda kadagiti bagas ti kamotit ken kamoteng kahoy abut. Napapaut ti biag ti kamotit no maidulin daytoy iti uneg ti abut, iti sirok ti balay, wenno iti sirok ti kamalig, wenno sadino la ditan a di madanon ti danum no panagbabagio. Kasta met ti kayo a pagtungo, maurnong iti adu idiay kamarin (idi awan pay ti LPG a pagluto). Dagitoy a dulin ket sadanto la mairuar no panawen ti gawat.� A, nasakbay ni Ilokano!

��������� Ammona iti agsalimetmet. Nasakbay unay. Kasla ugali ti kuton ni Ilokano. Nasalimetmet. Managurnong. A masansan a daytoy nga inna panagsalimetmet ket mapagbiddutan pay isuna a kuripot. Kuripot kadi ni Ilokano?

��������� Mamati pay laeng ni Ilokano ti gawat. Kasta met ken ni Pangalatok. Ngem kadagitoy a panawen, diak la ammon no adda pay la dagiti naiburnay nga asin ken bugguong. (A kas iti kaawanen ti itag, kiniing ken inasin a karne ken tapuy ni inang, ta baketen.) Dagiti naikali a kamotit ken kamoteng kahoy? Manmano ngatan ti agidulin iti kayo, ta addan ti LPG a pagluto. Those were the days.

��������� Panagsagana. Panagsagana inton dumteng ti karigat ti biag � ti pudpudno a gawat. Wen, pudno la unay. Ti biag ket nasken iti panagsagana. Saganaan ti masakbayan. Ta di masasaan a kasapulam ti taraon iti masakbayan. Saan laeng a ti pisikal a bagi iti taraonan. Nasken met a taraonan ti mental ken ispiritual a bagi. Ti panangadaw kadagiti sirib ket panangtaraon ti mental a bagi.

��������� Amin dagitoy ket panagisagana iti idadateng ti gawat. Dagiti laeng adda ti dulinna ti saan nga agbisin. Dagiti Ilokano a nasalimetmet. Dagiti kankanayon a mapagpiddutan a kuripot.

��������� Ala ngarud, ta mangilabbanak pay ket mabisinak! Itay pay laeng a makasidsidaak iti KBL�#�� �

�

�

�