Nalabaga Dagiti Dalluyon

Tallo a kabus a pinarparintumengan-kinurnoak

dagiti umel nga imahen salakan nagtamedak

iti tunggal dandanin panagmulagat Domingo

ti unnoy iti basilika innak koma makapudno.

Paulit-ulit nga eksena, eksena a naulit-ulit,

a kas iti kapinget ni Ambong a nadagullit

nga agunnnoy kasasam-itan a ‘wen’ ni Lolit.

Nagun-unnoyak, naulit-ulit nga unnoy

para iti bugtong, wen, bugtong nga unnoy

a di koma lumabaga dalluyon Balawarte

a kas iti rumrumsik ken agdilpadilpat a dila

ti apuy a manguram puraw nga aplaya

ken ti asul ken kristal-asul a danum,  

dagiti agsisinnallabay a kabalbalayan

a tinakderan dagiti kasla siit nga antena  

ti dur-as ken sirib, pannakawat ken panangmuli.

No nalabagat’ dalluyon Balawarte,

agbalin a balwarte dagiti nasaem a dung-aw,

a tambayan dagiti lunod a makauram,

a pagasisawan dagiti kurimed ken pettat a liput

a mangidateng iti danat’ pannakaungpot,

agbalin nga apon dagiti agmalmalanga nga ul-ulila

ken naulimek a lubong dagiti aburido a balo…

Iti Balawarte, saan laeng a sinigayan a namnama

ken kinitangan nga arapaap inang-angkatko ken Ka Ilong

no dipay ket dagiti dinaing nga arungaing a napintek,

dagiti kinilo a sennaay ken dinawis a sainnek,

dagiti binaniera a pinget ken gaget a naisalapay

ken nagpasugnodan a maikaladay a sigay.

Narigat iti agangkat iti panaas

ta uramennat’ oras a di manasanas

iti panggep namnama a ginangganas.

Kada dumulong ni Ka Ilong iti baybay namnama

ken itakdangna dagiti kinitangan a saning-i,

mangngegkon luag dagiti por kilo a barakebek

iti barukong dagiti annak-baybay.

Nakadagdagsen a barukong a pinadagsen sikbab

dagiti trawl ti didiosen nga antukab.

Ti baybay kasingin angesna, anges pamiliana,

anges pay pamiliat’ kapadana nga annak-bilog.

Kunak man, ti mangtapayat’ hustisia

awan lugarna iti siled ti kappia.

Sadino kadi turongen ti an-anupen

no daytoy agnanayon nga alimbasagen.

Ti apuy dagiti matana di impaag

diak man makita banag a kas kaaddak iti papag.

Iti Balawarte, naiyaw-wan dagiti aso a nakawaran.

Dagiti aso nga agsepsep dara dagiti annak baybay.

Lalo no eppes a kari ti itakdang ni Ka Ilong,

itakdangna nga itakdang ti lunod a bumitog,

ti di maugotan a lunod kadagiti butirog

a pannakamatat’ linteg nga agintutur-og,

dagiti pannakamata a nagilako iti panagserbi,

dagiti muging a sinakmal iti kinatiri.

Lappedak no kua, lappedak, atipaek

no gamdenna a batoken karayan a dara.

No dinan malappedan nga itakdang

ti sangabaniera a lua, lua a nakapapait.

Lalo no daytoy ket inna saningian

ti bayakabak a nanglayus, ti layus a krus;

layus iti nadalluyon a krus;

iti krus a kayabkab langis

a nangpatayok gatangen

iti di magaw-at nga agpangen.

Isinal-itna no kuat’ ngaretnget

ta uray kano pilitenna a sanggaen

ti gemgem kimat a mabugiaw

dina matiliw kigaw a bullalayaw.

Uray no karwasenna iti pinget

ti lumaglagto a sensilio iti danum

aguper latta isuna iti kinapulos,

mawaw latta basona iti tik-ab

mabisin latta dagiti pingganna iti gao.

No inapunanen iti espiritut’ blue gin

a nangiyanod kinigtot a dinaing

ibarabadna nalabaga a bandana tapno payapayan

ti lampongna dagiti arasaas iti kasipngetan -

ken iyebkasna oda naipadeppa nga  ina,

iti pinale asugenna ilimlimedko nga isuksukibot

ta baddekanna kanon dagiti tugot

dagiti sapatos dagiti maingel a simutsimot;

uray agsebba iti apuy magsatna la ketdi kapet

dagiti nakakapet iti tugaw dagiti nakatugaw.

Dagiti nakatugaw a nangikari iti linugaw.

Linugaw iti taaw nga agas saraaw,

ngem linugaw dimteng nga ubbaw 

natukkol aklo, tinukkol dagiti buakaw.

Agidog latta dagiti trawl iti taaw

agallangogang timek didiosen a napasaw  

yaonda amin nga arapaap, amin nga arapaap.

Iti innak manen panagangkat, inyarasaasna:

kinumpasanna kanon martsa naitag-ay a gemgem.

Gemgem a naitag-ay, naitag-ay a gemgem,

gemgem nalabaga a dangadang.

Dangadang ti gemgem dagiti babassit,

babassit a mailupitlupit, mailupitlupit a babassit.

Wen, diak kano mababalaw.

Diak kano dumdumlaw.

Diak babalawen no kimpet iti patadem.

Tadem ti nalukot a gemgem.

Iti patadem a nakatadtadem a

no sumugat ket nakasasaem.

Ikur-itkonto man kanot’ gimmil-ayab a dara

a kanaw ken limog ikkis ti baybay.

Ti dara iti baybay, ti daradara a baybay.

ti agdardara a baybay.

Pidutek kano dagiti maregmeg

dagiti naburak nga ingpen masakbayan

‘giti ubbing Balawarte a butitan-butegan

a dipay makaawat nga isudat’ masakbayan.

Lamayak kanoman dagiti naidasay a pasensia,

dung-awan dagiti silulungon nga araraw,

panesan dagiti indasay nga abrasa.

Silulungon nga araraw a bugas dagiti ikiten  

a lasag ken dara dagiti daniw.

Dagiti daniw a daradara iti dangadang

dagiti mailupitlupit nga annak-baybay.

Kunak met, dua laengen a kabus

agpasurongkayton ken ni Luz.

Ti agpanunot dinadarasudos

iti kinadagem a maruros.

Ngem iti maysa nga apagsipasip nagikkis kullaaw

nabalkot Balawarte kadagiti dungdung-aw

ta ni Luz, lamolamo iti baybay a tumtumpaw

ket ni Ka Ilong nakapigpigsa inna panaglaaw.

Nagtignay dagiti mariing iti parbangon.

Intagbatda dagiti kimat iti tangatang

ken binulosanda dagiti gurruod iti kalgaw

Ket dagiti sallapingaw iti tangatang Balwarte

natinnagda a daradara iti baybay ket limmabbaga

ti maris dagiti dalluyon. Nalangsi burek ti bales

ti angin ket agkalkalawikiw, nabang-i nga agat-pulbora

nga asuk a nangbalkot sumsumgiab a paraiso.

Iti nagsasaruno a pannakaisarwag tabukol

ti nakaabungot iti nangisit a rurog, naglagaw

dagiti aso nga aglaklako iti panagserbi,

ngem iti maysa a rabii nagsuek manen sawi

ket tinukkawanna amin ida, ket naiyangin dapo

ti dinilpatan apuy a detatsment iti kansion

dagiti nakatag-ay a gemgem iti kasipngetan.

Natukkolen sarat’ ari ti Balawarte.

Nagpakni iti siudad a kabakiran.

Ngem inanup hustisia dagiti bulos a gemgem,

ket insublida nga impatugaw iti tronona

ket ti utekna naigamay iti puraw nga aplaya,

ti darana nailimog iti burek dalluyon ket nakarkaron

ti labbaga dagiti dalluyon….

Saksiak dayta a kambas ti bigbigat.

Nagpiesta dagiti kurimed nga isem. Ammoda, wen,

ammoda, nga umasidegen kutikuti dagiti kusina,

saanto manen a madepdep beggang iti dapogan

mabuyanto manen dagiti nakalluban iti rabaw dulang,

kadagiti pagapuyan agdidinnanonto manen dagiti kilabban,

purawto manen dagiti dalluyon…

-MA. THERESA BUENAVENTURA-SANTOS

Rivero Street, Brgy. IX, Vigan City

Ilocos Sur 

 ** Ti modelo a ladawan: Iti Suso Beach, simmallabay ni Juvy Agpalo ken ni Jaime Agpalo III, agbuybuya ni angkelda, Victor Agpalo iti likod.