Ania kadi ti umno a panangisurat kadagiti Iluko/Ilokano a balikas? Daytoy ti maysa kadagiti saludsodtayo no kasta a panggepentayo ti agsurat iti bukodtayo a dila.

�

Daytoy a saludsod ket saklawen ti ortograpiya Ilokano, nga agpapan ita, ket saan pay a makuna a naan-anay a nalimpio. Ta adda sabali a kapanunotan maipanggep iti panagsurat kadagiti dadduma a balikastayo. Adda mangibagbaga a rumbeng a dagiti letra kas f, v, z, c, j ken q ket usaren iti ortograpiatayo. Adda met dagiti mangibagbaga a rumbeng laeng a rummuar ti makunkuna a local color kadagiti sinurattayo, kas koma no iti maysa a lugar ket baliksenda ti met kas me�, maisurat koma dayta a balikas kas pannakaibalikasna.

�

Napintas dagitoy a kapanunotan ken nasayaat no bulinglingen ken adalentayo a nalaing dagitoy tapno makitatayo no makatulongda iti irarang-ay ti bukodtayo a dila (wenno makapanunottayo ketdi iti napintas a wagas tapno mapadur-as ti saotayo.)

�

Addanto panawen a padasekto nga isurat ti kapanunotak maipanggep kadagitoy a kapanunotan, ngem saan pay nga ita. Saanak pay a nakasagana ken diak pay nakasukisok a nalaing iti maipanggep kadagitoy.

�

Napanunotko man ti mangikur-it iti sangkabassit maipanggep kadagiti kaaduan a pakatikawantayo no kasta nga agsurattayo: ti panangusar iti u ken o, kasta met iti a ken nga.

�

Daytoy nga inkur-itko ket saanko kabukbukodan, ta kaaduan kadagiti adda ditoy ket binulodko iti libro ni Apo Greg Laconsay, maysa a nag-editor iti Bannawag ken nalaing a mannurat. Linaokak iti bassit panangipalawag dagiti grammatical rule a sursuroten ti pagiwarnak tapno maiparangkapko met ti bassit nga ammok maipanggep iti linguistika. Ta bareng, kunak, no makatulongak bassit kadagiti pada nga agduyos nga agsurat, ngem awan libroda no kasano ti umno a panangisurat kadagiti balikas.

�

�

TI PANAGARAMAT ITI u ken o

�

Iti pronunciation chart dagiti vowel sounds, maideskriber ti u ken o kas closed vowels. Ngamin, naka-O-shape ti ngiwat no baliksen dagitoy a sound. Ti u ket high, close vowel idinto a mid close vowel met ti o. Dagitoy makuna a high ken middle ket ti posision ti dilatayo no kasta a baliksentayo ti maysa a vowel.

�

Nupay saanko unay a mangmangngeg ti sound nga /o/ no kasta nga denggek ti panag-pronounce dagiti katkatungtongko a pada nga Ilokano (panagkunak ket /u/ ti ibalbalikastayo wenno saan ket high-mid ti /o/ nga usartayo), maar-aramat iti ortograpia wenno ispelingtayo dagiti letra a mangireprepresenta kadagitoy a sound.

�

Iti introdaksion ni Apo Greg Laconsay iti diksionariona nga Iluko-English-Tagalog nga impablaak ti Phoenix Publishing House (reprinted 1996), kinunana a nagbalin a maysa nga isyu ti panangaramat iti o ken u iti ortograpia Ilokano. Mabalin ngata a daytoy ket maigapu iti saan a panagpapada dagiti rekomendasion dagiti Ilokano a linguist.

�

Segun iti panangilawlawag ni Apo Laconsay iti librona, ti grammatical rule nga us-usaren ti Bannawag ket kastoy:

�

1. No agkadua ti o ken u iti maysa nga stem (balikas), kanayon nga umun-una ti u.

�

�

Buribor

Maturog

Ulbod

�

Exception:

�

No ti balikas ket nabulod wenno saan nga orihinal nga Iluko, mabalin nga umuna ti o:

�

Ehemplo:

�

Komusta

Kosina

�

�

�

2. No ti maysa a balikas ket addaan dua wenno nasursurok pay a closed vowels (o wenno u), kanayon a maud-udi ti o ken maminsan laeng daytoy a maaramat.

�

Ehemplo:

�

Supusop

Kutukot

�

�

3. No maulit ti maysa a syllabol tapno mabuo wenno maparnuay iti maysa a balikas, umun-una a rummuar ti u*. Ngem no ti buo nga stem (wenno balikas) ti maulit, saan a masukatan ti ispeling.

�

Ehemplo: Partial reduplication(?)

�

Purpor

Bukbok

�

�

Ehemplo: Full reduplication

�

Killokillo (manipud iti stem a killo)

Budobudo (manipud iti stem a budo)

�

�

�

TI a KEN nga

�

Iti pannakausar dagiti ligature nga a ken nga, simple laeng met ti rule:

�

Usaren ti a no ti sumaruno a balikas ket mangrugi iti consonant; nga no ti sumaruno a balikas ket mangrugi iti vowel.

�

Ehemplo:

�

Napintas a balasang

Nalaing nga ubing

�

�

Source:

�

Laconsay, Greg. 1996. Iluko-English-Tagalog Dictionary. QC: Phoenix Publishing House.

.